TО́ZIMDILIK – О́RKENIETTIŃ О́RINDEGI QASIET

Konferensııa jumysyn EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy, Memlekettik hatshy — Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev ashyp, júrgizip otyrdy. Ol óziniń sózinde Qazaqstannyń uıym elderi sheńberindegi belsendi isterin aıtyp ótti. Sonyń ishinde álemdegi beıbitshilik pen turaqtylyqty saqtaýǵa arnalǵan bastamalaryn, Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary sezderin ótkizgenin, 29 tamyzdy Iаdrolyq qarýdan búkilálemdik bas tartý kúni etip jarııalaýǵa, 2010 jyldy Mádenıetter jaqyndastyǵy jyly dep ataýǵa qol jetkizgenin aıtty. Búgingi konferensııa da Qazaqstannyń álemdegi beıbitshilikti saqtaý jolyndaǵy sol belsendi áreketteriniń qatarynda dep bilińizder, dedi ol. Budan keıin sóz Prezıdent Nursultan Nazarbaevqa berildi. Nursultan Nazarbaev qonaqjaı qazaq dalasy óziniń baýyrmald­y­ly­ǵymen baǵzydan beri beıbit ómirdiń berekeli besigi bolǵan, meıirimdilik mádenıetiniń máıegine, dástúriniń dińgegine aı­nal­ǵan halqymyz qa­shanda izgilik jolyn ustap, tatý­lyqty tý etken, sondyqtan taǵdyr toǵystyrǵan túrli etnostar men din ókilderi qa­zaq jerinen pana tapqan, deı kelip, toleranttyq taqyry­byn­daǵy osyn­daı irgeli bas qosý­dyń ultaralyq kelisim men dinaralyq túsinistikti baǵdar etken Qazaqstanda ótýiniń máni zor dep bilemin, dedi. Odan ári Prezıdent N.Nazarbaev álemde ótken ǵasyr­dyń sońǵy jáne jańa ǵasyrdyń alǵashqy on jyldyǵynda bolǵan oqıǵalar tózimdilik degen uǵymnyń ózine kúrdeli ózgerister ákelgenin, osy­nyń saldarynan EQYU keńis­tigindegi saıasatqa da naqty ózge­rister engenin aıtty. Etnosaralyq, mádenı, dindik jáne órkenıettik ózara is-qımyldar jaǵ­daıyna da ózgerister endi, deı ke­lip, tózim­dilik saıasatyndaǵy máse­le­niń tóńireginde eki irgeli ózge­ris­tiń bar ekenin aıtty. Munyń al­ǵashqysyna Eýropa qurlyǵynyń tarıhynda halyqtardyń uly kóshi bolǵan sonaý zamandardan keıin sońǵy jyldary álemniń basqa aı­maq­ta­rynan mıllıondaǵan turǵyn­dar­dyń jappaı kóshkeni faktoryn jat­qy­zý­ǵa bolady. Bul mıllıondar jańa jerge ózderiniń mádenıetin, dinin jáne qundylyqtaryn ala bardy. Osydan jıyrma shaqty jyl ǵana buryn qaısybir akademııalyq problema bolǵan bul másele qazir naq­tylyqqa aınalyp otyr. Osyn­daı jaǵdaıda burynnan qalyptasqan taptaýryndylyq, sonyń ishinde saıa­sı ustamdylyqtyń eski norma­la­ry kúl-talqan boldy. Ekinshi dú­nıe­júzilik soǵystan keıingi eýropalyq órkenıettiń jetistigi bolǵan tol­e­rant­tylyq pen shydamdylyq búgin­gi kúni belsendi talqylaýdyń óze­gine aınalyp otyr. Biz qazirgi Eýropada saıası qundylyqtarǵa ba­lamaly kózqarastardyń barlyǵyn kórip otyrmyz. Bul – saıası qaǵı­dat re­tinde qarastyrylatyn tózim­dilikke skeptıkalyq kózqaras ta­nytatyn ultshyl jáne barynsha ońshyl partııalardyń halyqtardyń arasynda ósip otyrǵanynan kóri­nedi. Sondaı-aq mıgrasııalyq saıa­sattyń osydan jıyrma jyl bu­ryn­ǵymen salystyrǵandaǵy talap­tarynyń qataıyp, kedergileriniń kóbeıip, tildik jáne mádenı barer­leriniń arta túskeni – saıyp kelgende tózimdilik krıterıılerin is júzinde qatty ózgertip jiberdi. Eń sońǵysy retinde Eýropa qurly­ǵyndaǵy dindik birtektiliktiń is júzinde adamdardy, ókinishke oraı, baılanystyratyn emes, aıyratyn faktorǵa aınalyp otyrǵanyn aıtý kerek. Sondyqtan dindik tózimdilik turmystyq qana emes, saıası minez­diń faktoryna da aınalyp otyr. Biz kóptegen áleýmettik, etno­s­ara­lyq, aýmaqtyq kıkiljińder syrt­taı alǵanda dinaralyq kıkiljiń retinde bastalatynyn kórip júrmiz. Osynyń bári Eýropa elderindegi tózimdilik túsiniginiń ózgerýine yqpal etpeı qala almaıdy. Ekinshiden, dedi odan ári Nur­sul­tan Ábishuly, EQYU jaýap­ker­shilik aımaǵynyń eýropalyq bóli­ginde biz kúrdeliligi men dramasy kem emes úderisterdiń bolyp jatqanyn kórip otyrmyz. Uzaq ýaqyttar boıy totalıtarlyq basqarý júıe­siniń tetikteri Baltıka men Pamır arasyndaǵy orasan úlken aýmaqta etnosaralyq jáne dinaralyq prob­lemalardyń jınaqtalýyn týdyrdy. Sonymen birge ádilettilik úshin aıtar bolsaq, qatań baqylaýlar biraz ýaqytqa deıin kıkiljińderdiń syrtqa shyǵýyna, sonyń ishinde qarýly qaqtyǵys túrinde atylýyna múmkindik bermedi. Bul “totalı­tar­lyq tózimdilik” dep ataıtyn quby­lys edi. Biraq ol ótken ǵasyrdyń 80-shi jyldarynyń aıaǵynda-aq álsizdigin tanyta bastady. Osynyń kesiri myńdaǵan adamdardyń kóz jumýyna ákelip soqty. Búgingi kúni máseleni sheshetin eski tetikterdiń joıylýy, jańasha retteý jaǵ­daıyn­daǵy tájirıbeniń azdyǵy, etnos­tyq quramnyń kúrdeligi, aza­mattyq qoǵamnyń álsizdigi – osy­nyń bári EQYU-nyń eýrazııalyq bóligindegi tózimdilik máselelerin óte ótkir etip otyr. Osydan ári Prezıdent tózim­dilik máselesinde Qazaqstannyń qol jetkizip otyrǵan tabystary men tájirıbelerin sóz etti. EQYU-nyń keıbir elderine elementteri beıimdelýge bolatyn tózim­diliktiń qazaqstandyq úlgisiniń erekshelik­teri qandaı edi, dep alyp Elbasy bizdiń eldiń tájirıbesin aıtyp berdi. Birinshiden, bizdiń mo­deldiń ózegine qazaq halqynyń san ­ǵasyrlyq tarıhynda qalyp­tas­qan tózimdilik, shydamdylyq, qo­naq­jaılylyq, ózge halyqtarǵa, má­denıetter men dinderge degen qur­meti sııaqty qasıetteri alyndy. Ekin­shiden, táýelsizdik jyldaryn­daǵy Qazaqstanda tózimdilik saıası mádenıettiń normasy ǵana emes, jalpy memlekettik saıasattyń ózekti qaǵıdaty boldy. EQYU keńistiginde Qazaqstanda tuńǵysh ret aıryqsha qoǵamdyq ınstıtýt quryldy. Qazaq­stan halqy Assambleıasy dep atalatyn bul ınstıtýt qazir túrli etnostyq toptar men dinı konfessııalardyń múddelerin to­ǵys­tyratyn tabysty dıalog ala­ńyna aınaldy. Úshinshiden, tózim­diliktiń qazaqstandyq saıasaty alǵash­qy kezden-aq ishki ólshemder­men qatar syrtqy ólshemderdi de eskerip otyrady. Osyndaı jaǵdaı­lardyń arqasynda Qazaqstannyń tózimdilik máselesi jónindegi saıa­saty aınymaıtyn birizdi, boljam­dy jáne “eki túrli standarttan” ada. Sondyqtan da EQYU-nyń kóp­­tegen elderi Qazaqstannyń “qıyn túıindi kıkiljińderdi” she­shýde araaǵaıyn bolýyn qalaıdy. Tórtinshiden, Qazaqstan órke­nıet­ter aralyq únqatysýlardyń belsendi jaqtaýshysyna aınalyp otyr. Bizdiń elimiz musylman álemi men Batystyń arasyndaǵy dıalog­tyń damýyna jan-jaqty jaǵdaı ja­saıdy jáne О́rkenıetter alıan­sy­nyń dostary tobynyń múshesi. 2008 jyly bizdiń elimizdiń bas­tamashyldyǵymen Astanada syrtqy ister mınıstrleriniń “Ortaq álem: kóptúrlilik arqyly progreske” atty forým ótkizildi. Sondaı-aq úsh ret bolyp ótken Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbas­shy­la­rynyń sezin ótkizýdiń bastama­shysy da Qazaqstan bolǵanyn sizder bilesizder. Búgingi kúni EQYU jaýapkershiligi aýmaǵynda mádenı, órkenıet jáne dinaralyq dıalog­tardy ótkizýdiń qajettiligi óte zor, dedi Prezıdent. Odan ári Elbasy Nursultan Na­zarbaev EQYU-nyń tóraǵasy bo­lyp otyrǵan eldiń basshysy retin­de uıymnyń atqarǵan keıbir isteri jáne tózimdilikti nyǵaıtý baǵy­tynda atqarýǵa tıisti máselelerge toqtaldy. Biz EQYU-nyń úshinshi, gýmanıtarlyq sebeti týraly aıt­qan­da onyń saılaý úderisterin qa­daǵalaýyn ǵana esepke almaı joǵa­ryda aıtylǵan máselelerdi qaras­tyrý qajettiligin de eskerýimiz kerek. EQYU-nyń is-áreketinde gý­manıtarlyq máseleler óte mańyz­dy jáne problematıkany bir má­se­leniń tóńireginde ǵana shekte­meýi­miz kerek dep oılaımyz. Sonymen birge túrli aımaqtardaǵy tózimdilik isiniń oń tájirıbelerin úırenip, ony taratýdy qajet dep sanaımyz. Sondaı-aq búgingi kúni EQYU-nyń dalalyq mıssııalarynyń is-áreketterine yjdahatty tekserister jasaıtyn ýaqyt keldi dep sanaı­myz. Árıne, olar ekologııadan bas­tap genderlik saıasatqa deıin kóp­tegen baǵyttarda paıdaly áreketter jasap keledi. Sonymen birge olar etnosaralyq jáne dinaralyq tózim­dilik isterine de kóńil aýdaryp, olardy óz áreketteriniń ózekti má­se­lesine aınaldyrsa quba qup bolar edi. О́ıtkeni, mundaǵy máse­leniń baǵasy qymbat, ol adam ómiriniń qaýipsizdigine qater tóndiretini aı­qyn. Eger EQYU-nyń dalalyq mıssııalary osy máselelerdi she­shýde qosymsha kúsh retinde atsa­lys­sa, onda ol – uıymnyń eýr­azııa­lyq álemde atqarǵan zor ma­ńyz­dy isi bolar edi. Sondaı-aq EQYU-nyń ózindegi taptaýryn­dar­dy da eńserý kerek. EQYU qata­ry­na enetin elderdegi tildik, mı­gra­sııalyq, dindik, mádenı, bilim berý saıa­satyndaǵy ózgerister ujym­dyq deńgeıde qajetti deńgeı­de tanyl­maǵan. Menińshe, biz bári­miz birige otyryp, sońǵy birneshe jyldar­daǵy tózimdilik saıasatynda bolǵan ózgeristerdi saralap, men shartty túrde ataǵan: “EQYU: Jańa on­jyldyqtaǵy tózimdilik” atty ortaq qujat qabyldaýymyz ke­rek. Biz osy máseleni EQYU-nyń aldy­myz­da bolatyn sammıtiniń kún tártibine engizýdi usynamyz. Sóziniń sońynda Elbasy N.Nazarbaev tózimdilikti nyǵaıtý baǵytynda eki túrli ınstıtýsıonaldyq usynys jasady. Birinshiden, dedi ol, biz EQYU-nyń tózimdilik pen kemsitý­shi­likke qarsylyq máseleleri boıyn­sha Ortalyǵyn qurýymyz qajet. Ortalyq Azııa – bul turǵyndary kúrdeli etnostyq kartına bolyp ta­bylatyn aımaq. Munda ǵasyrlar boıy ártúrli halyqtar turyp kele jatyr. Qyrǵyzstanda bolǵan kıkiljińderdiń eń úlken zardaby sol, ol aımaqta turatyn halyq­tar­dyń arasyna bir-birine degen senim­sizdiktiń dánin seýip ketti. Bul aımaqtaǵy turaqtylyqqa qarsy zııandy áreket, ol EQYU-ǵa múshe barlyq elderge de qaterin tıgizýi múmkin. Ekinshiden, EQYU-nyń etnos­ara­lyq jáne dinaralyq tózimdilik problematıkasy jónindegi rólin kúsheıtý máselelerin qarastyrý kerek. Men túrli etnostar men dinı birlestikterdiń arasyndaǵy únqa­tysýlardyń jan-jaqty damýyna, kıkiljińderdiń aldyn alýǵa, ja­ńadan paıda bolǵan shıelenisterdi sheshýge mundaı ınstıtýttyń qabileti ábden jetetinine senemin. Álemdegi barlyq halyqtarda da óshpendilikti óshpendilikpen emes, óshpendilikti óshirýmen ǵana toqtatý­ǵa bolady degen danalyq bar, deı kelip, Prezıdent konferensııa ju­mysyna tabystar tileýmen sózin aıaqtady. Onyń sózi úlken yjdahatpen tyńdalyp, jınalǵandar birneshe ret qol soqty. Prezıdent Nursultan Nazar­baev­tan keıingi alǵashqy sóz BUU-nyń О́rkenıetter alıansy jónin­de­gi joǵarǵy ókili Jorje Sam­paıoǵa berildi. Ol óziniń sózinde tó­zim­dilik máselesiniń Qazaqstan sııaq­ty elde bolyp otyrǵanyna qa­naǵat bildiretinin jetkizdi. О́ıtkeni, Qazaqstan qazir onyń úlgisin álem­ge kórsetip otyr, dedi ol. Odan keı­in Eýropa Keńesi Parlamenttik assambleıasynyń prezıdenti Mev­lýt Chavýshoglý quttyqtaý sóz sóı­ledi. Ol Qazaqstan tarapyna kóp­te­gen jyly sózder aıtyp, tózim­dilikti álem Qazaqstan tájirı­be­sinen úırengenin qalaıtynyn jet­kizdi. Odan ári EQYU Ulttyq az­shy­lyq jónindegi Joǵarǵy komıs­sary Knýt Vollebek, DIAQB/EQYU dırektory Iаnez Lenarchıch­ter quttyqtaý sózder aıtty. Odan ári konferensııanyń negizgi jumy­sy bastaldy. Konferensııa jumysynyń sheńberinde EQYU-nyń Is basyndaǵy tór­aǵasy, Memlekettik hatshy — Syrt­qy ister mınıstri Qanat Saý­da­baev birneshe mártebeli qonaq­tarmen ekijaqty kezdesýler ótkizdi. Sonyń ishinde Q.Saýdabaev BUU-nyń О́rkenıet alıansy jónindegi joǵarǵy ókili J.Sampaıomen, EKPA Prezıdenti M.Chavýshoglý­men, EQYU BAQ bostandyǵy jónindegi Arnaıy ókili D.Mııa­to­vıchpen, DIAQB/EQYU dırektory Iа.Lenarchıchpen kezdesýler ótkizip, mańyzdy máseleler boıynsha pikir almasty. Iа.Lenarchıchpen bolǵan kezdesýde taraptar Qyrǵyzstandaǵy referendýmnyń ótkizilýi memle­ket­tegi turaqtylyqtyń qaıta ornaý­yndaǵy mańyzdy qadam bolyp tabylady degen pikirge toqtaldy. Sonymen birge Is basyndaǵy tóraǵa EQYU-nyń Ulttyq azshylyq jó­nindegi Joǵarǵy komıssary Knýt Vollebekpen de kezdesip, onyń Qyr­ǵyzstan men О́zbekstanǵa jasaıtyn saparlarynyń barysyn talqylady. Konferensııa jumysy sheńbe­rinde EQYU-nyń tózimdilik taqy­ry­byna jarııalaǵan fotokon­kýrsy­nyń qorytyndysy da jarııa­landy. 35 elden qatysqan 100 fo­to­graftyń jumystary arasynan nıderlandtyq E.Gýrlannyń, ger­ma­nııalyq R.Kaýfmannyń, belarýs­sııa­lyq A.Lenkevıchtiń, ýkraınalyq V.Ovsıannıkovtyń jáne belgııalyq I.Rozenbaýmnyń eńbekteri jeńim­paz dep tanyldy. Jaqsybaı SAMRAT. ---------------------------------- Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.