Sýret: ult.kz
Rasynda, buǵan deıin esirtki qylmysynyń eń basynda turǵan uıymdastyrýshylary men olardyń qoljaýlyǵyna aınalǵan taratýshylar, sonyń ishinde «jasyryp ketýshi» bolyp jaldanǵan jasóspirimder zań aldynda birdeı jazalanyp kelgen edi. Árıne, zańdy bilmeý jaýapkershilikten qutqarmaıdy. Dese de, keıbir jasóspirimder men jastar quqyqtyq saýatsyzdyǵy men ańǵaldyǵy saldarynan asta-tók aqshaǵa qaryq qylam degen «usynystardan» bas tarta almaı, aqyr aıaǵynda quryqtalǵany belgili. Prezıdent aıtqan usynystyń máni – qylmystyq zańnamany izgilendirý arqyly esirtki qylmysyn uıymdastyrýshylardyń jazasyn barynsha qatańdatyp, al oryndaýshylar jaýapkershiligin jeńildetý.
Osy jyldyń basynda Qasym-Jomart Toqaev Qylmystyq kodekstiń 297-babyndaǵy esirtkini zańsyz ıemdený, saqtaý, tasymaldaý qylmystary úshin beriletin jaza merzimderine ózgerister engizý týraly zańǵa qol qoıyp, naýryz aıynda jańa normalar kúshine endi. Soltústik Qazaqstan oblysynyń prokýrory Qaırat Ábdihanovtyń aıtýynsha, osy ózgeristerge oraı keıbir baptyń sanksııalary jeńildetilip, al keıbir qylmystar úshin beriletin jaza kerisinshe ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrýǵa deıin qatańdatylǵan. Osylaısha, esirtki, psıhotropty zattardy, sol tektesterdi ótkizý maqsatynda zańsyz ıemdený, saqtaý, tasymaldaý sekildi qylmys jasap, sottalǵan adamdar Qylmystyq kodekstiń 6-baby, ıaǵnı qylmystyq zańnyń keri kúshin paıdalanyp, jaza merzimin qaıta qaraý quqyǵyna ıe boldy.
«Mysaly, buryn esirtkini az mólsherde ótkizý úshin jaza merzimi 5 jyldan 10 jylǵa deıin bolsa, qazir ol 5–8 jylǵa deıin qysqardy. Asa iri kólemde ótkizý 10–15 jyldan 7–12 jylǵa deıin azaıdy. Mundaı ózgerister «jasyryp ketýshilerdiń» kóbin jasóspirimder men jastar quraıtynyna baılanysty engizildi. О́ıtkeni olar esirtki zattaryn ózderi daıyndamaıdy, tek esirtki jelilerin uıymdastyrýshylardyń qoljaýlyǵy bolǵan. Sonymen qatar engizilgen ózgerister boıynsha esirtki qylmysyn uıymdastyrýshylar, sonyń ishinde laýazymdy tulǵalar úshin jaýapkershilik barynsha qatańdatyldy. Atap aıtqanda, olardyń dúnıe-múlki tárkilenip, 15 jyldan 20 jylǵa deıin nemese ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý jazasy kózdelgen», deıdi ol.
Q.Ábdihanovtiń sózine qaraǵanda, zańnamadaǵy ózgeristerden keıin Soltústik Qazaqstan oblysynda 161 sottalǵannyń isteri qaıta qaraý úshin sotqa jiberilip, qazirgi tańda 39 is qaralyp úlgergen. Nátıjesinde, 4 sottalǵan qamaýdan birden bosatylsa, 31 adamnyń merzimi qysqarypty. 4 sottalǵannyń merzimi sol kúıinde ózgerissiz qaldyrylǵan.
«Máselen, F. esimdi azamat 2017 jyly QK 297-babynyń 3-tarmaǵy boıynsha 11 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylǵan eken. Bıyl 27 naýryzda sot onyń ótinishin qanaǵattandyryp, jaza merzimin 8 jylǵa deıin qysqartty. Bul kezde ol abaqtyda 8 jyl otyrǵandyqtan, birden bostandyqqa shyǵaryldy. 2018 jyly dál osy bappen 11 jylǵa sottalǵan M. esimdi azamattyń da merzimi 8 jylǵa azaıtylǵan edi. Qazir onyń temir tordyń arǵy jaǵynda otyrǵanyna 7 jyl 9 aı boldy. Jaqyn arada ol da bostandyqqa shyqpaq», deıdi oblys prokýrory.
Búginde Qylmystyq kodekske engizilgen ózgeristerdiń oryndalý barysy Bas prokýrordyń aıryqsha baqylaýynda tur. О́ńirlerde jańa normalardyń iske asyrylýy – jergilikti prokýratýra organdarynyń tikeleı qadaǵalaýynda. Osyǵan oraı oblystyq prokýratýra qyzmetkerleri qylmystyq prosessterdiń barlyq kezeńinde zańdylyqtyń saqtalýyn baqylap, quqyqtyq qoldaý kórsetip, sot otyrystaryna qatysyp keledi. Olar jańa normalardyń durys qoldanylýymen qatar, sottalǵandar quqyǵynyń qorǵalýyn nazarda ustap otyr.
Elimiz boıynsha esirtki qylmysymen ustalyp, isti bolǵan kóp adam bostandyq alyp jatyr. Keıbiriniń jaza merzimi qysqartylyp, áne-mine dep azattyqtyń esigin aıqara ashýǵa ázir. Degenmen erkindikke shyqqan soń, bul azamattar burynǵy «kásibine» qaıta oralmaýy úshin ne isteý kerek? SQO prokýrorynyń aıtýynsha, olardyń qylmysqa qaıtadan oralmaı, qalypty ómir keshýi úshin abaqtyda otyrǵan kezinen bastap zańǵa degen qurmetti qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan tárbıelik is-sharalar júrgiziledi eken. Degenmen abaqtydan bosaǵan adamnyń barynsha túzelip ketýine eń birinshiden onyń jumyspen qamtylýy sebepshi bolatynyn aıtady.
«Qazirgi tańda oblystaǵy mekemelerde jazasyn ótep jatqan sottalǵandardyń 62 paıyzy jumyspen qamtylǵan, onyń 12 paıyzy – esirtki qylmystary úshin isti bolǵandar. Sonymen qatar, kolonııada otyrǵan adamdar arnaıy oqýdan ótip, tiginshi, qurylysshy, slesar-mehanık, árleýshi-sheber, kógaldandyrýshy, aıaqkıim tigýshi, shashtaraz, omartashy sekildi mamandyqtardy ıgerip jatyr. Erteń bostandyqqa shyqqanda bul olardyń jumys tabýyna oń yqpal etedi. Buǵan qosa mekeme aýmaqtarynda 17 kásipker óz óndiristerin ashty. Atap aıtqanda, aǵash óńdeý, metall óńdeý, dánekerleý, áıelder kıimi, nysandy kıim-keshek, arnaıy kıimder, tósek-oryn jabdyǵyn tigý sekildi jumystar atqarylady. Sonymen qatar kolonııalarǵa jylyjaılar ornatylyp, jyl boıyna kókónis egiledi. Osynyń bári sottalǵandar kúshimen atqarylyp jatyr», deıdi ol.
Oblys prokýrory áńgimeniń oraıy kelgende sottalǵandar eńbeginiń arqasynda qol jetkizilgen birqatar jaǵymdy aqparatpen bólise ketti. Mysaly, oblystaǵy bir túrmeniń aýmaǵynda aǵash tabandyqtar (poddon) óndirý isi jolǵa qoıylypty. Bul ónimder elimizdi bylaı qoıǵanda, Eýropaǵa deıin eksporttalyp jatyr. «Shegol» JShS dırektory, kásipker Evgenıı Shegolovtyń úlgili mysalyn da aıta ketken oryndy. Ol 12 jyldan beri áıelder kolonııasynda óz óndirisin júrgizip jatyr. Alǵashqyda shaǵyn sehta 20 shaqty sottalǵan eńbek etse, qazir onyń qaramaǵynda 88 áıel jumys isteıdi. Olar is tigedi. Kásipker eki qabatty ǵımaratty satyp alyp, jataqhana retinde jóndeýden ótkizdi. Qaramaǵyndaǵy jumysshylar bostandyqqa shyqqannan keıin de tigin sehynda eńbegin jalǵastyryp, atalǵan jataqhanada tura beredi», deıdi Q.Ábdihanov.
Álbette, kez kelgen aýrýdyń saldarymen emes, sebebimen kúresken oryndy. Esirtki qylmysy da budan tys emes. Osy oraıda jastarymyzdyń aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen júrip, ońaı «olja» tabýǵa tyrysyp esirtki tasymaldaý qylmysyna barmaýy úshin ne isteý kerek? Bul – búginde quqyq qorǵaý jáne osy máselege jaýapty memlekettik organdardyń tikeleı nazarynda turǵan ózekti másele. Sonyń ishinde jasóspirimder men jastar arasyndaǵy profılaktıkalyq is-sharalardyń orny aıryqsha.
«Bıyl aqpan aıynda Petropavl qurylys-ekonomıka kolledjiniń 30 stýdentin áıelder kolonııasynda (№50 mekeme) jazasyn ótep jatqan sottalǵandarmen kezdestirdik. Bul qyzdar da qylmys jasap, ustalǵan ýaqytta dál osyndaı stýdent edi. Olar kolledj jastaryna esirtkini «jasyryp ketýshi» bolyp júrgende buny jeńil jolmen aqsha tabý dep oılaǵandaryn, alaıda kóp ótpeı bostandyǵy kózden bulbul ushqanda ǵana ókinishten san soqqanyn baıandap berdi. Byltyr da oblystyq prokýratýranyń bastamasymen osy oqý ornynda bilim alyp jatqan 200-deı stýdenttiń sottalǵan «jasyryp ketýshilermen» kezdesýi uıymdastyrylǵan edi. Temir tordyń arǵy jaǵynda otyrǵan jas jigitter men qyzdardyń oqıǵalary stýdentterdi tereń oıǵa jetelep, zańnan attaýdyń arty jaqsy bolmaıtynyn uqtyrdy», deıdi Q.Ábdihanov.
Búginde SQO Polısııa depatamenti Esirtki qylmysyna qarsy kúres basqarmasynyń bastamasymen jýrnalıst Zákirjan Mamlıýtov túsirgen «Zakladchıkı. Rasplata» derekti fılmi oblystyń mektepteri men joǵary oqý oryndarynda kórsetilip jatyr. Bul da – jeńil jolmen aqsha tabýdy kózdep, túrmege toǵytylǵan jastardyń shynaıy ómirinen alynǵan derekterge negizdelgen týyndy.
Buǵan qosa Soltústik Qazaqstan oblysynda 2024–2025 jyldarǵa arnalǵan esirtkige qarsy is-qımyl jol kartasy ázirlengen. Osy qujat sheńberinde dóńgelek ústelder, profılaktıkalyq áńgimeler, tárbıe saǵattary, aksııalar, býklet taratý, reıdter, fılm kórsetilimderi, esirtkini jarnamalaıtyn graffıtı jazýlardy óshirý, dárister, t.b. is-sharalar ótkizilip keledi.
Jalpy alǵanda, mamandar Qylmystyq kodekske engizilgen ózgerister aıaǵyn shalys basqan azamattardyń qoǵamǵa tezirek oralýyna, qylmystyq atqarý júıesine túsetin júktemeni azaıtýǵa, elimizdegi qylmystyq jaýapkershilik júıesin ádil ári teńgerimdi etýge múmkindik bergenin aıtady.
