Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Áýel basta el arasynda bul bastamaǵa tosyrqaı qaraǵandar da bolǵany ras. «Ákimderdi nege oqytamyz?» degen saýal aragidik aıtylyp júrdi. Aýyl ákimderin tikeleı saılaý arqyly memlekettik qyzmetshilerdiń jańa sanaty qalyptasyp kele jatqany belgili. 2,5 myńnan asa basshy laýazymyndaǵy qyzmetkerlerdiń arasynda buryn memlekettik qyzmette istemegen azamattar, sonyń ishinde áli tájirıbesi tolyq qalyptasyp úlgermegen jastar da bar. Olardy júıeli oqytý, biliktiligin arttyrýdyń mańyzy zor ekenin Prezıdenttiń ózi naqty aıtqan bolatyn. Osy oraıda bıylǵy aqpanda bastalyp, mamyrda túıindelgen jobanyń basy-qasynda júrgen «Amanat» partııasynyń hatshysy Eldar Jumaǵazıev keshendi istiń atqarylý barysy týraly baıandady.
«Memleket basshysynyń saılaýaldy baǵdarlamasynda bir mıllıon adamnyń tabysyn arttyrý úshin olardy kooperatıvterge biriktirý kerek degen tapsyrma bar. «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy da sonyń aıasynda quryldy. Baǵdarlamany tolyqqandy iske asyrý úshin aýyl ákimderin oqytý óte mańyzdy boldy. Sebebi aýyl ákimderiniń kóbiniń profıldik ekonomıkalyq bilimi joq. Biri mektep muǵalimi, ekinshisi taǵy bir basqa mamandyq ıesi. Sondyqtan aýyl máselesin tolyq derlik sheshý úshin aýyl ákimderin oqytýdyń ózektiligi artty», deıdi E.Jumaǵazıev.
Ilkimdi joba aýyldyń ekonomıkalyq damý baǵdarlamalaryn ázirleý jáne olardy tájirıbede qoldaný ádistemesin úıretýge baǵyttalǵan. Ákimder, eń aldymen, óz aýyldarynyń bıýdjetin anyqtaıdy. Sondaı-aq ónim óndirýden bastap, ony sertıfıkattaý men satýǵa deıingi tikeleı tizbekti qurýdy úırenedi.
«Medısınada skrınıng degen termın bar. Ol – adam aǵzasyn tekserý. Sol sııaqty árbir aýyldyń tynys-tirshiligin muqııat baqyladyq. О́zindik ereksheligine qaraı ekonomıkasyn kóterýde nege súıenip, nege júginýge bolady? Sony anyqtap, ákimderge baǵyt-baǵdar berdik. Onymen teń keńes quryp, aýyldyń damý strategııasyn qurdyq. Osylaı aýyl ákimderi bizben birge óz aýylynyń «aǵzasyna», ıaǵnı ishki tynys-tirshiligine úńildi. Qaı baǵytta damyǵany durys bolatynyn boljap, baıyptap, naqty is josparyn qurdy. Oqýdyń tıimdiligi osy jerde kórindi», deıdi partııa hatshysy.
3 aıda 2 myńnan astam aýyl ákimi oqyp, qyzmetine qatysty bilimin jetildirdi. Sondaı azamattyń biri – Aqtóbe oblysy Qarǵaly aýdany Shámshi Qaldaıaqov aýylynyń ákimi Samat Iztileýov jobanyń tıimdiligi týraly bylaı deıdi: «Aýyldyq okrýg ákimderin oqytýǵa aýqymdy jobaǵa qatysqanymdy zor rızashylyqpen aıtamyn. Baǵdarlamanyń mazmuny zaman talabyna saı qurylyp, basqarýshylyq qabiletti arttyrýǵa, normatıvtik-quqyqtyq aktilermen tereń tanysýǵa, halyqpen tıimdi keri baılanys ornatýǵa baǵyttalǵany erekshe qýantty. Oqý kezinde aýyl ákiminiń mindeti men quzyreti, bıýdjet pen memlekettik satyp alý júıesi, jer qatynasy, sıfrlandyrý, agroónerkásip keshenin damytý máselesi jan-jaqty talqylandy. Sondaı-aq tájirıbeli mamandar men sala sarapshylarynyń tájirıbe bólisýi óte paıdaly boldy».
Aýyl ákiminiń aıtýynsha, eldi mekende qazirdiń ózinde kooperatıv qurý jumysy bastalyp ketti. Búginde aýyl adamdaryna túsindirý jumysyn júrgizip jatqan aýyl ákimi kelesi jyldan bastap 60 bas iri qarany bordaqylaý orny men qala arasynda taksı qyzmeti, sondaı-aq úlken jol boıynda jolaýshy dámhanalary jáne basqa qyzmet kórsetý oryndary ashylyp, bir kooperatıvke birigetinin jetkizdi.
«Amanat» partııasynyń qyzmetkerleri aýyl ákimderimen birge árbir aýyl úshin 3 aıda bolashaǵy bar 12 myńnan astam ınvestısııalyq joba jasaǵan. Báriniń qunyn qosa eseptegende 600 mlrd teńgeden asady. Mundaı jobalardy jasaýdyń basty maqsaty – tıimdi júıe qurý. Mysaly buryn «Aýyl amanaty» baǵdarlamasyna baılanysty nesıelik usynymdar retti-retsiz kelip jatatyn. Al ony qaıda, qalaı jumsaıtyny týraly naqty kórsetilmeıtin. Sonyń saldarynan nesıe jiberilgen kóp aýyl kózdelgen ol iske mamandanbaǵan bolyp shyǵýy yqtımal edi.
«Aýyl óndirgen taýardy satyp, tabysqa aınaldyrý joly da durys qarastyrylmaǵan. Ákimderdi oqytýda osy máseleniń bárine ońtaıly sheshim tabýǵa tyrystyq. Mysaly, bireý qaýyn, ekinshisi kúrish egýi múmkin, al keıingileri et, sút óndiretin shyǵar. Eń aldymen, sol ónimdi ótkizetin naryq tabý kerek, bolmasa qaıta óńdeıtin kásiporyn qajet. Qazir ondaı ónimderdi shıkizat kúıinde alatyn oryndardy uıymdastyryp jatyrmyz. О́kinishtisi, tereń óńdeý júıesin aýyldarda áli tolyq qalyptastyra almaı júrmiz. Qazir erekshelengen 103 aýyldyq okrýgte 100 tonnadan astam shıkizat óndiriledi. Et, sút kúıinde, baý-baqsha ónimi de sol kúıinde satylymǵa shyǵarylyp jatyr. Endi sol shıki ónimderdi qaıta óńdeý máselesin sheshtik», deıdi E.Jumaǵazıev.
Eldar Jumaǵazıevtyń aıtýynsha, aldaǵy 4 jylda aýyldarda 2,5 myń kooperatıv qurylady. Bir aýylda bir nemese 2-3 kooperatıv bolýy múmkin. Máselen, Batys Qazaqstan oblysynda bir aýyldyń halqyn bir kooperatıvke biriktirgen tájirıbe bar. Sol bir kooperatıvtiń ishinde et, jemshóp, sút, áıtpese nan pisiretin naýbaıhana, taǵy basqa ónim óndiriledi. Kooperatıv músheleri bir-birinen qajet taýaryn satyp alǵanda aýyl aqshasy syrtqa ketpeıdi, óz aýylynda aınalymǵa túsedi. Sóıtip, biriniń jaǵdaıy túzelýine ekinshisi sebep bolyp jatady.
Desek te, aýylda sol shaǵyn óndiris oryndaryn kim ashady? Bul suraq búginde Úkimette qaralyp jatyr. Aıtylǵan kishi ındýstrııalyq zona bar. Sondaı-aq árbir oblysta áleýmettik kásipkerlik korporasııalary jumys istep tur. Aýyldyń ındýstrııalyq zonalary sol korporasııalardyń qatarynda, bolmasa qaramaǵynda jumys istese degen de usynys-tilekter aıtyldy. Eger solaı bolyp, korporasııalar kishi ındýstrııalyq zonalarǵa sehtar ornatyp, qoımalar salyp berse, aýyl halqynyń turmysyn jaqsartyp, ekonomıkasyn kóterýge úlken kómek bolady.
«Jambyl oblysynda osyndaı tájirıbe boldy. Búginde sol jobany keńeıtýge, jan-jaqty damytýǵa kóńil bólip otyrmyz. Mysaly, el boıynsha 200 mıllıardtan astam qarajat jyl saıyn 1, 4-synyp balalaryn tegin tamaqtandyrýǵa jumsalady eken. Osy qarajatty aýylǵa bursaq. Birinshi, balalar tabıǵı taza ónimmen tamaqtanady, ekinshiden aýyl adamdarynyń tabysy artady. Sebebi 200 mıllıard teńgeden astam tapsyrys aýyl úshin úlken tabys. Bul aýyl halqyna qomaqty kómek bolar edi», dedi partııa hatshysy.
Aýylda taýar óndiretinderge úlken saýda oryndarynyń sórelerine jetý asa qıyn. Sebebi iri saýda jelileriniń taýar sapasyna degen talaby qatal. Oǵan úshin ár taýar óndirýshi arnaıy sertıfıkatqa ıe bolýy shart. Úkimet pen kásipkerler qazir osy sharýamen muqııat shuǵyldanyp jatyr. Buıyrtsa, aýyl ónimi birtindep dúken sórelerine jetedi. Oǵan qosa partııa hatshysy aıtqan memlekettik satyp alýǵa baılanysty úlken tapsyrysty aýyl halqyna berse, aýyl kásipkeri sol talaptarǵa saı ónimdi óndiredi.
«Shaǵyn ındýstrııalyq zonalardy qoldaýǵa О́nerkásipti damytý qory bar emes pe? Ol oblystarǵa 1 paıyz mólsherlememen nesıe beredi. Sol nesıemen jergilikti áleýmettik kásipkerlik korporasııalary shaǵyn ındýstrııalyq zonalardy salýǵa múmkindigi bar. Qazir osyndaı sheshim qabyldanyp jatyr.
«Aýyl amanaty» baǵdarlamasy arqyly birqatar kásipkerler 2,5 paıyzben nesıe alyp otyr. Osy oraıda kooperatıvterge keminde 60 adam birigetindeı etip erejesin jasaý kerek. Sonda onyń óz ekonomıkasy, taýarlyq massasy bolady», deıdi E.Tynyshbaıuly.
Jobany júzege asyrýshylardyń aıtýynsha, áýeli aýyldarda úlken ıdeologııalyq jumys júrgizý kerek. Sondyqtan partııa tarapynan, jobalyq ofıstiń qoldaýymen qurylatyn kooperatıvterdi basqaratyn adamdardy taǵaıyndap, aýyl-aýylǵa jibermekshi. Olar osy aıda aýyldarǵa barady. Jergilikti jerde naqty jumys istep, halyqpen sóılesip, jańa júıeni tyńǵylyqty túsindiredi. Mamandardyń aıtýynsha, osy joba iske asyp, júıe durys qalyptassa, jyl saıyn aýyl adamdarynyń tıisti tabysy 15–20 paıyzǵa artyp otyrady degen úmit bar.
