Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Kedeılik deńgeıi – kóptegen faktor ózara qabysqan kúrdeli de kópqyrly másele. Búginde tutastaı alǵanda, elimizdiń ekonomıkalyq ósimi jańa jumys oryndary men kiristerdi arttyrýǵa múmkindik týǵyzady. Degenmen ishki jalpy ónimniń ósýi ǵana emes, halyqtyń ártúrli toptary arasynda kiristerdiń ádil bólinýi de mańyzdy. Eger ekonomıkalyq ósý az qamtylǵan toptardyń ál-aýqatynyń jaqsarýymen sabaqtasa júrmese, adamnyń kedeılikten ózdiginen arylýy ekitalaı. Máselen, qıyn jaǵdaıdan shyǵýdyń negizgi kózi – turaqty, joǵary jalaqyly jumys desek, aılyǵy shaılyǵyna jetpeıtin, áleýmettik kepildikter men kásibı ósý múmkindikteri joq jumys materıaldyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa eshqashan sep bolmaıdy. Sondaı-aq sapaly bilim, densaýlyq saqtaý, turǵyn úı, basqa da áleýmettik ıgilikterge qoljetimsizdik kedeılikten shyǵýǵa mursha bermeıdi. Otbasynyń jan sany, balalardyń, ásirese múgedek balalardyń bolýy, sondaı-aq eńbekke qabiletti jandardyń bolýy ál-aýqatqa aıtarlyqtaı áser etedi. Kedeılik qaýpine kópbalaly nemese jalǵyzbasty otbasylar da birtaban jaqyn. Inflıasııa, ásirese azyq-túlik pen qajetti taýarlar baǵasynyń ósýi – tabysynyń edáýir bóligin negizgi qajettilikterdi qanaǵattandyrýǵa jumsaıtyn az qamtylǵan otbasylarǵa qosymsha aýyrtpalyq.
Kedeılik deńgeıi aımaqqa, demografııaǵa baılanysty aıtarlyqtaı ózgeredi. Iri qalalarǵa qaraǵanda aýyldyq jerler men shalǵaı aımaqtarda ahýal basqasha. Bul jumyspen qamtý múmkindikteriniń shektelýine, ınfraqurylymdy damytýdyń tómen deńgeıine, áleýmettik qyzmetterge qoljetimdiliktiń jetkiliksizdigine baılanysty. Máselen, Ulttyq statıstıka bıýrosynyń dereginshe, ótken jyldyń birinshi toqsanynda eldegi kedeılik deńgeıi 4,6% tóńireginde boldy. Bul rette ekonomıkalyq erekshelikterine, ónerkásiptik damý deńgeıine, jumys oryndarynyń qoljetimdiligine qaraı Túrkistan oblysynda kedeıliktiń eń joǵary (7,9%), Qaraǵandy oblysy men Astanada eń tómengi (2,4%) deńgeıi tirkelgen.
Búginde tórt, odan da kóp balasy bar otbasylar halyqtyń tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeıinen tómen tobynyń 97%-yn quraıdy. Mundaı otbasylardyń 90%-y jan basyna shaqqandaǵy ortasha tabysyn eń tómengi kúnkóris deńgeıinen eki eseden aspaıtyn mólsherde alyp, kedeılik qaýpine ushyrap otyr. Sondaı-aq bes nemese odan da kóp adam tirkelgen úı sharýashylyqtarynyń ishinde eń tómengi kúnkóris deńgeıinen tómen kirister ortasha respýblıkalyq deńgeıden eki ese kóp boldy. Buǵan qosa aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn el turǵyndarynyń shamamen 40%-y – ózin-ózi jumyspen qamtyǵan, biraq laıyqty ómir súrý deńgeıin ustap turýǵa jetkiliksiz tabys tabatyndar. Demek, kedeılikpen kúres óńirlik, demografııalyq erekshelikterdi eskerýdi, halyqtyń neǵurlym osal toptaryn qoldaýdyń nysanaly baǵdarlamalaryn ázirleýdi talap etedi.
Kedeılikti azaıtýda, qoldaýǵa zárý otbasylarǵa kómek kórsetýde áleýmettik qoldaý men ataýly kómektiń tıimdi júıesi mańyzdy ról atqarady. AÁK – tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeıinen tómen otbasylar men azamattarǵa kómek kórsetýge baǵyttalǵan áleýmettik qoldaýdyń negizgi quraly. Ol aqshalaı tólemder túrindegi qoldaýdy júzege asyrý men otbasynyń eńbekke qabiletti múshelerin jumyspen qamtýǵa járdemdesýdiń belsendi sharalaryna tartý arqyly otbasyn qıyn ómirlik jaǵdaıdan shyǵarýǵa negizdelgen. Byltyr elimizde ataýly áleýmettik kómek alǵan 50,9 myń otbasy memlekettik qoldaý sharalarynyń arqasynda kedeılik jaǵdaıynan shyqty. Atalǵan kezeńde jalpy somasy 39,5 mlrd teńgege 78,1 myń otbasyndaǵy 413,7 myń adamǵa AÁK berildi. Onyń kóbi balalarǵa, jumys isteıtin azamattarǵa, balalardy, qarttardy, múgedektigi bar adamdardy kútetinderge, sondaı-aq azamattardyń basqa sanattaryna tıesili. AÁK aıasynda tabysy kedeılik sheginen aspaıtyn azamattarǵa toqsan saıyn áleýmettik kómek taǵaıyndaý, tabysy az otbasylardaǵy 1 jas pen 6 jas aralyǵyndaǵy ár balaǵa 1,5 AEK mólsherinde aı saıynǵy qosymsha tólem berý, jumysqa ornalastyrý, óz isin ashýǵa nıetti otbasylarǵa granttar berý, oqýǵa jiberý, taǵy basqalar arqyly jumyspen qamtýǵa járdemdesý kózdelgen.
Áıtse de qazir qoldanystaǵy áleýmettik qoldaý júıesiniń ataýlylyǵy men tıimdiligine suraq kóp. Járdemaqyǵa jaǵdaıy bar adamdar da ortaqtasyp, shyn muqtaj otbasylardyń qoldaýsyz qalyp júrgeni udaıy aıtylyp keledi. Osy rette Prezıdenttiń ataýly áleýmettik kómek kórsetý tetigin qaıta qaraý men onyń tıimdiligin arttyrý jónindegi tapsyrmasynan keıin Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi AÁK júıesin jan-jaqty pysyqtady. Sóıtip, jýyrda elimizde ataýly áleýmettik kómek taǵaıyndaý men tóleýdiń jańartylǵan qaǵıdalary kúshine endi. Jańashyldyqtardyń basty maqsaty – júıeni anaǵurlym naqty ári ádil etý. Endi memlekettik kómek rásimdeý kezinde ótinish berýshiniń tabysy ǵana emes, shyǵyndary da eskeriledi. Mınıstrliktiń jospary boıynsha, bul ózgeris shynymen muqtaj jandardy anyqtap, kómekti dál sol adamdarǵa baǵyttaýǵa múmkindik beredi. О́tinish bergen kezde barlyq qajet derekter «elektrondy úkimet» júıesi arqyly avtomatty túrde jınalady. Aqparat azamattyq mártebesinen bastap, tirkelgen mekenjaıy, kólik pen jyljymaıtyn múlik ıeligi, depozıtter, banktik qaryzdar men jumys ne bıznesten túsetin tabystarǵa deıin túrli memlekettik organnyń derekqorynan alynady. Azamattyń asyraýyndaǵy adamdardyń oqyp júrgeni, alımenttiń taǵaıyndalýy, eńbekke jaramdylyǵy men biliktilik deńgeıi de tekseriledi. Bıyldan bastap elimizde kedeılik shegi – ótinish berilgen toqsannan aldyńǵy toqsandaǵy medıandyq tabystyń 35%-yna teń, biraq ol sol kezeńdegi óńirlik eń tómengi kúnkóris deńgeıiniń 70%-ynan tómen bolmaýǵa tıis.
О́mirlik qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan azamattardy tyǵyryqtan shyǵarý tájirıbesi qoǵamnyń ótkir problemasyna jańasha qaraýǵa, iske asyrylyp jatqan sharalardyń tıimdiligin tereń baǵalaýǵa úıretip otyr. Ekonomıster áleýmettik kómekten góri, halyqtyń tabysyn arttyratyn, ekonomıkanyń naqty sektoryn damytatyn tetikter kerek dese, áleýmettanýshylar kedeılik urpaqtan-urpaqqa jalǵaspaýy úshin qoǵamda áleýmettik ádilettilik pen teń múmkindikter bolýǵa tıistigin alǵa tartady. Bul turǵyda oń ózgerister járdemaqy bólýden bastap, halyqtyń tabysynyń turaqty ósýine jaǵdaı jasaýǵa deıingi uzaqmerzimdi reformalardyń nátıjesinde tolyq kórinbek.
