– Dombyradaǵy kúıdiń eń kónesi – Altaı-Tarbaǵataı. Odan keıingisi Arqa, Jetisý dep kete beredi. Qazir kúıdiń 12 mektebi bar. Bir ókinishtisi, Shyǵystyń kúıshilik óneri tereń zerttelmegen, – dep bastaǵan áńgimesin Shalqar Yryshan.
Shyǵys kúıi dese, kúıip-pisip júretin de osy – «Baıjigittiń» bas dırıjeri. Sol úshin de ǵoı, óńirdegi dombyra óneriniń jaı-kúıin suraǵyshtap otyrǵanymyz. Suraqtarǵa tosylǵan joq, á degende áriden bastaǵan áńgimesin aıta jónelgen.
– «Dombyra kúni» qarsańynda birqatar máseleniń de basyn shyǵaraıyn. Áıtpese, reti kele bermeıdi. Jalpy, Shyǵys kúı óneri qaı ǵasyrdan bastaý alyp jatqanyn bilmeımiz. Oqyǵanymyz, toqyǵanymyz, Ketbuǵanyń kúıshilik óneri Shyǵystan bastalady. Kóptegen kúıdiń avtorlary umyt bolǵandyqtan, halyq kúıine aınalyp ketken. Bizden shyqqan kúılerdiń kóbi kóne, qysqa ári áýezdi. Jergilikti jer ataýymen, adam tirshiligimen, ań-qusymen baılanysty. Mysaly, «Bulǵyn sýsary» kúıi eki ańnyń oınaqtaýyn sıpattaıdy. «Ańshynyń zary» da sol, – deı bergeninde, dál osy kúıdiń shyǵý tarıhyna toqtalýyn ótindik.
Shyǵys kúıleriniń tarıhy kitapqa qattalǵanymen, áli de tolyqtyrý kerek kórinedi. Onymen túbegeıli aınalysatyn ǵalymdar joqtyń qasy desedi. Bul týyndylardyń kóneligin, onyń mektebin zerttep, dáleldegen Murat Ábýǵazy bolsa, birqataryn saqtap qalýǵa úles qosqan ǵalym Talıǵa Bekqojına. Ol sybyzǵyshy Shanaq Aýǵanbaev syndy birtýar Altaı kúıshileriniń kúılerin jazyp alyp, búgingi urpaqqa jetkizgen eken.
– Tarıhy jazylǵan birqatar kúı bar. «Ańshynyń zary» týraly aıtar bolsam, aǵaıyndy ekeý ańǵa shyǵypty. Onyń biri ańdy úrkitip, ekinshisi aılaǵa basyp, ań terisin jamylyp alǵan. Sol kezde jaýyn jaýyp, yqtap ketken inisi teri jamylǵan aǵasyn ań eken dep atyp tastapty. Sol qaraly habardy jeńgesine jetkize almaı dal bolady. Osy oqıǵany kúımen baıandaǵan bizdiń babalarymyz netken tekti edi. Sol sekildi, Ketbuǵanyń «Aqsaq qulan» kúıi de elge belgili. Joshyhannyń uly ań aýlap júrip, mert bolady. Sonda han kim balamnyń qazasyn habarlasa, sonyń aýzyna qorǵasyn quıamyn degenin bilesizder. Qaraly habardy Ketbuǵa dombyramen jetkizip, dombyraǵa qorǵasyn quıylǵan. Hannyń kóregendigin, tereńdigin de baıqaýǵa bolady munda. Ol týraly Ámen Qaıdarov túsirgen mýltfılm bar. Sol sekildi kúıdi anımasııalyq janrda da nasıhattaýymyz kerek, – deıdi Shalqar Yryshan.
Kúıshilerdiń kóbi endigi kezekte Shyǵys kúıiniń shyǵý tarıhyn, mán-maǵynasyn zertteý keregin aıtady. Aıtqandaı, Ketbuǵadan keıin, HVIII ǵasyrda ómir súrgen Baıjigit babany ǵana biledi el. Al sol eki ortadaǵy kúıshiler beımálim. Ashyǵyn aıtsaq, «Shyǵystyń kúıi» endi-endi orkestrde oryndalyp, jekelegen kúıshiler nasıhattap jatyr. Sol Qaıraqbaıdyń, Baıjigittiń kúıleri el ishine endi-endi taralyp jatyr. Maǵynasyna úńilsek, jergilikti halyqtyń mádenıetine, turmys-tirshiligine, jer-sýyna qaraı kúı týyndap otyrǵan.
– Shyǵystyń kúıshilik oryndaý mektebi – «Altaı-Tarbaǵataı» dep atalady. Mysaly, Mońǵolııa jaqtyń kúı óneri bizge uqsas, sabaqtasyp jatqandaı. Qytaıdyń Altaı, Tarbaǵataı, Ile kúıshileri ózinshe erekshe. Abaı oblysynyń Shubartaý óńiriniń týyndylary Shyǵystyń kúı ónerine jatady. Sybyzǵy, jetigen Shyǵysta kezinde kóp nasıhattalǵan. Ertede úsh ishekti dombyra da bar edi. Qazir oqý oryndarynda úsh ishekti dombyra kafedrasy ashylyp jatyr. Qarap otyrsaq, kúıdiń aýqymy keń. Biraq nasıhat az, – dep qynjylady Sh.Yryshan.
Baıqasaq, kúmbirlegen dombyrada kómeımen aıtylatyn kóne saryn da bar. Ol bir erekshelik desek, ekinshiden, Shyǵys kúıleri kez kelgen ulttyq aspapta oryndala beredi.
Qazirgi tańda О́skemende kúı óneri «Syrly saz» jobasymen balabaqshada da sińirilip jatyr. О́ıtkeni ulttyq qundylyqty bala sezinbese, Batystan batpandap kirip jatqan mýzykany sińirip alýymyz ábden múmkin. Ara-tura áńgimege aralasyp otyrǵan kúıshilerdiń pikirinshe, kúı oryndalmas buryn qysqasha tarıhy aıtylýǵa tıis eken. Oıyn-saýyqtyń mánisi de sol desedi.
– Ylǵı aıtatynym, «eldiń tarıhy ózgergenimen, kúıdiń tarıhy ózgermeıdi». Bir qýanatynym, oqýyn aıaqtap jatqan jastar «Shyǵys kúılerin» dıplomdyq jumys retinde alyp jatyr. Tyń taqyryp, zerttelmegen. Taǵy bir usynys, Shyǵys kúılerin óńdep-jóndep daıyndap berýimiz kerek. Máselen, Malǵajdar Áýbákirov «Ańshy zaryn» óńdedi. Qazir qalaı, áne? Ulttyq ónerdi nasıhattaý úshin májbúrleý de kerek. Sebebi keıbir zııaly qaýym ókilderi kúı qudiretin uǵyna almaıdy. Buryn arıstokrattyq óner edi. Qazir qandaı da shara bastalmas buryn esiktiń aldyna kúıshilerdi tizip qoıady. Shyndyǵynda, dombyranyń, kúıdiń orny – tór. Sondyqtan da ǵoı, «Shyǵystyń kúıi jetim qyzdyń kúıin keship júr» deıtinim. Ǵasyrlarmen jasap kele jatqan dombyrany, bir kúnmen ǵana shektemeýimiz kerek. Kúnde nasıhattalýy kerek. Al «Dombyra kúni» dep belgilengeni óte durys, – deıdi Shalqar Yryshan.
Iá, tarıhy tereńde jatqan Shyǵys óńirinen shyǵyp kele jatqan dáýlesker kúıshiler az emes. Atap aıtsaq, Estaı Matabaev, Erasyl Rınatov, Arna Batıhanov syndy ónerpazdar eldiń rýhanııatyn órge súırep júr.
Shyǵys Qazaqstan oblysy
