«Dombyram – eki ishekti, betiń qaqpaq»

Bir mezette bir orynda bes myń, on myń dombyrashy kúı tartqany el ómirindegi aıtýly oqıǵa demeske qoımaıdy. Onyń syrtynda odan kóp kórermen turyp bir-birine tilegin qosyp, qoshemet qylady. Budan dombyra kúni shyn mánindegi ulttyq mereke retinde qalyptasyp qalǵanyn ańǵaramyz.

Halqymyzdyń ádebı nusqalarynda jáne aqyn-jyraýlar shyǵarmalarynda dombyra arqaý bolmaǵan týyndy az. Mysaly, ataqty aqyn Qashaǵan Kúrjiman­ulynyń Esqalı sopyǵa aıtqan óleńinde:

«Qolymyzdaǵy qý aǵash,

Saırap otyr bul aǵash,

Asyly emen, qaraǵaı,

Shyqqan jeri sý aǵash,

Dombyrany kúná deseńiz,

Jıyn menen toıdiki,

Ishegin kúná deseńiz,

Jumaqtan kelgen qoıdiki,

Pernesin kúná deseńiz,

Esebi ol pánniń – on eki,

Qulaǵyn kúná deseńiz,

Hazireti Biláldiń,

Qulaǵy eken desedi,

Tıegin kúná deseńiz,

Shıelegen syrdy sheshedi...»,

deıdi. Al qazaqy qara óleńde:

«Dombyram eki ishekti, betiń qaqpaq,

О́zińe perne baılap ishek taqpaq,

Basyńa úki qadap jelpildetip,

Qyzyǵy – kúmbirletip qolmen qaqpaq», dep dombyranyń qazaq qoǵamyndaǵy orny haqynda habar beredi.

* * *

Dombyra negizinen: bas, qulaq, moıy­n, shanaq, ishek degen basty bólikterden turady. Bulardyń mindeti ártúrli. Qulaq – aspaptyń ishegin qataıtyp, bosatyp buraý arqyly kúıge keltiredi.

Sýrette: Qazaq dombyrasynyń túrleri. О́.Jánibekovtiń «Eho... po sledam legendy o zolo­­toı dombre» kitabynan alyndy

Bas – tutas aǵashtan moınymen birge shabylyp, moıynǵa óndirshek arqyly jalǵanyp kiriktirilgen bóligi. Al moıyn­nyń betine qalyńdyǵy 5-6 sm bolatyn moıynǵaq japsyrylady. Onyń mindeti – pernelerdi dál basýǵa jáne dybystardy aıqyn-anyq shyǵarýǵa múmkindik beredi.

Moıynǵaq pen qaqpaqtyń túıisken jerine saǵaq ornatylady. Bul jerge sońǵy perne taǵylady. Moıynnyń shanaqqa birigetin tusynyń eki búıirine alqymdyq dep atalatyn kishkentaı aǵash japsyrylady. Shanaqtyń mindeti – ishten shyqqan dybysty qaıta jańǵyrtyp turady. Shanaqtyń betin jaýyp turatyn taqtaısha qaqpaqtyń juqa nemese qalyńdyǵyna baılanysty dombyra úni ózgerip otyrady. Sheberdiń aıtýyna qaraǵanda, qaqpaq urǵashy qaraǵaıdan shabylsa, dombyra sheshen bolady eken.

Shanaqtyń ishinde jańǵyrǵan dybys qaqpaqtyń ortasyndaǵy oıyq tesik arqyly syrtqa shyǵady. Shanaqtyń túbindegi ishektiń tuıyq jaǵy baılanatyn tetikti túıme nemese kindik deıdi. Dombyra ishegin qaqpaqqa tıgizbeı kóterip turý úshin tıek ornatylady. Tıektiń ókshe tıek, ortańǵy tıek, tabaldyryq tıek degen úsh túri bolady. Moıyn men bastyń túıisken jeri óndirshekke ornalasqan tıekti tabaldyryq tıek (shaıtan tıek dep te aıtady) dep ataıdy. Qaqpaq ústinde ári-beri qozǵalyp turatyn tıekti «ortańǵy tıek» deıdi.

Dombyranyń dybysyn shyǵaratyn ishek qoıdyń nemese eshkiniń ashy isheginen shıratylyp jasalady. Ol úshin áýeli ashy ishekti qyryndydan tazartyp, tuzdy sýǵa salyp shıratady. Tolyq shıraǵan ishekti qol urshyqpen ıirip, keregege tartyp kerip, ústine salmaqty zat ilip qoıady. Osylaı kepken ishekti eki asyqtyń arasyna (muny aqjigit dep ataıdy) salyp ysqylap, túıirtpekterin sydyrady. Daıyn ishektiń tuıyǵyn kindik­ke bir orap, eki ushyn eki qulaqqa baılap, qulaqty aqyryn buraı otyryp, ishekti ­sozyp shynyqtyrady.

Al dombyranyń pernesi jeti, toǵyz, on eki bolady. Qazirgi tańda dombyra jetil­gen­dikten perne sany da kóbeıdi. Keıde erekshe kúılerdi oryndaý úshin kánigi kúıshiler qosymsha perne taǵatyn da jaǵdaılar bolǵan. Muny ury perne dep te ataıdy.

* * *

Jasalý pishini men dybystyq erek­sheligine baılanysty ár ólkede dom­byranyń túrleri kóp. Tek qana jasalý túri, ishek sany, dybystyq ereksheligine qaraı: úsh ishekti, tórt ishekti, qalaqsha, qýys mo­ıyn, tumar, qossaz, qaýaq, abyz, keneı, úzbeli, qozyquıyryq, qurama, omyraly, shińkildek, shappa, sana, jelbezekti, úshem, ishi ishekti, keń shanaqty, búktemeli, tegeshikti, ámbebap, t.b. bolyp kete beredi («Qazaqtyń etnografııalyq kategorııalar, uǵymdar men ataýlardyń dástúrli júıesi». 1-tom. Almaty: 2011. 646-b).

Mysaly, kúıshilik óneri zor elimiz­diń batys ólkesinde qaýaq dombyra kóp qoldanylady. Onyń pernesi 12-16 bolyp keledi. Bul dombyra túri tókpe kúı­di oryndaýǵa jaqsy. Sol tárizdi qazaq dalasynyń shyǵysy men ortalyq óńirin­de shanaǵy úlken, moıny qysqa 7-11 pernesi bar qalaq dombyra keń taraǵan. Al Jetisý men Qarataý ólkesine moıny qysqa, tik­buryshty, 7-9 perneli dombyra tán. Bulardan basqa jas balalarǵa arnalǵan shińkildek dombyra degen bar.