Kóne kartalarda – qazaq memlekettiligi

M.Sydyqnazarovtyń ǵy­lymı zertteý jumystary eli­mizdiń ótkenin qaıta zerdeleýge, memlekettiligimizdiń tarıhı negiz­derin jańasha qaraýǵa jol ashqanyn gýmanıtarlyq sala mamandary moıyndaıdy. Bul rette ǵalymnyń kópjylǵy eńbegi tarıhı kartografııa – qazaq halqynyń saıası-geografııalyq tutastyǵyn dáleldeıtin erekshe qundy derekkózi retinde zer­deleýge baǵyttalǵan. Qazaq memlekettiliginiń tarıhı sabaq­tastyǵy men álemdik deńgeıdegi tanymyn arttyrý – ulttyq sanany jańǵyrtýdaǵy mańyzdy baǵyty. Orta ǵasyrlar men jańa zaman kartalaryndaǵy Qazaq memleketiniń beınesi – ulttyń ótkenine degen aıryqsha qurmet.

Eýropa men Amerıkanyń belgili muraǵattary men ǵylymı orta­lyq­­tarynan myńdaǵan qundy tarıhı kartalardy jınap, zertteýiniń nátıjesinde M. Sydyqnazarov XV–XIX ǵasyrlar ara­lyǵynda «Qazaqstannyń úzilis­siz memlekettiligi» tujy­rym­damasyn ǵyly­mı aınalymǵa engizdi. Onyń eki birdeı irgeli jumysy 2021, 2024 jyldary Brıýs­sel qalasynda jaryq kórdi. Olar: «Qazaqstannyń úzilissiz mem­le­kettiligi tarıh tol­qynynda. XVI-XIX ǵasyrlardaǵy eýropa­lyq jáne amerı­kalyq karta­laryndaǵy Qazaq mem­leketi» jáne «Qazaqstannyń úzilis­siz mem­le­kettiligi tarıh tolqy­nyn­da. XV-XIX ǵasyr­lardaǵy eýropalyq jáne amerı­ka­lyq kar­ta­laryndaǵy Qazaq memleketi».

Ǵalymnyń naqty karto­gra­fııalyq dálel-dáıekke negizdelgen «úzilissiz memlekettilik» tujy­­rymdamasy – qazaq tarıhyn zertteýde asa qundy oı-túıin dep esepteımiz. Sebebi qazaq mem­leketi XV ǵasyrdan beri halyq­aralyq deńgeıde moıyn­dal­ǵan memleket retin­de kóp eldiń kartalarynda kór­setilgen. Bul – burynǵy tarıh­na­madaǵy dúdámal, daýly pi­kir­­­lerge núkte qoıatyn, qazaq mem­lekettiliginiń kópǵasyrlyq tutas saıası-terrıtorııalyq damýyn aıqyndap bergen bastama. M.Sydyqnazarov zertteýlerinde ulttyq onomastıka, tarıhı leksıkologııa, etnonımder men toponımder qaıta jańǵyrdy. Ǵalym anyqtap zerttegen jádigerlerde qazaq etnonımderi men ataýlary birneshe tilde transkrıpsııalanyp jazylyp, saqtalǵan. Sondaı-aq Qazaq memleketiniń demografııasyna da qarasty málimet tapqan. Aıtalyq, 1822, 1856 jyldardaǵy fransýz kartalarynda halqymyzdyń sany 4,5 mıllıon dep kórsetilipti. Bul derek XX ǵasyrdyń basyndaǵy qazaqtyń demografııalyq ósý dınamıkasyn rastaı̆dy.

Ǵalym qazaq memlekettiligine qatysty júzdegen polıto­nımdi anyq­tady. Sonyń ishinde, ásirese «Jete» memle­keti­niń ataýy men aýmaǵy jáne osy­ǵan qarasty avtordyń ǵylymı qorytyndylaryn jańa­lyq dep sanaýymyzǵa bolady. M.Sydyqnazarov qazaq mem­leket­tiligin etnostyq bire­geılik faktory retinde júıeledi, qazaq memlekettiliginiń úzilissiz táýel­sizdigin naqty dáleldedi.

Muhıt-Ardager eńbekteri Qazaq memleketiniń buryn beımálim bol­ǵan ortaǵasyrlyq qalalaryn ashýǵa jáne olardyń ornalasqan jerlerin naqtylaýǵa óz septigin tıgizip otyr. Zamanaýı ádisterdi qoldaný ar­qyly avtor qazaq memlekettiligi damyǵan aýmaqtaǵy 25-ke jýyq qa­la­­lardy anyq­tady (Shaı̆banshaq, Qosmaı̆, Solqanat, Masýız, Rısan, Naı̆ıam, Raýory, Barskól, Annıbı, Naı̆manorým, Lakmary, Jerúm, t.b.). Oǵan qosa qazirgi Atyraý óńirinen (Kaspıı teńizi) osy ýaqytqa deıin belgisiz Shaı̆sýre/Bahtııar shyǵanaǵyn aıqyndady.

Ǵalym Qazaq memleketiniń alty ǵasyr boıǵy úzilissiz damýyn dáleldeı kele, tarıhı tulǵalar jó­ninde jańa mańyzdy málimetter jáne dıplomatııalyq bas­tamalar jóninde qundy aqpa­rat tapty. Mysaly, XV ǵasyr­da daıyndalǵan ge­nýıalyq álem kartasynda qazaq hany Jánibektiń sýreti men 1557–1576 jyldary Anglııada patshaı̆ym I Elızaveta saraı̆yndaǵy Qazaq memleketiniń alǵash­qy dıplo­matııalyq ókili Arý-Sul­tannyń portreti jáne osy áıel dıplomat jóninde Brıtan kitaphanasy arhıvterindegi hronıkalyq derekter.

Muhıt-Ardager Sydyq­na­za­rov­tyń zertteýleri tarıhı kartografııany jeke ǵylymı baǵyt retinde qalyptastyrýǵa yqpal etip jatyr. Bul rette tarıhı kartalar tek geografııalyq emes, saıası, dıplo­matııalyq, lıngvıstıkalyq, ıdeo­logııalyq aqparat kózi retinde de qaralǵan. Ǵalym­nyń zertteýleri tarıhı geografııaǵa, qazaq memle­ket­ti­liginiń bastaýyna, etnologııa, mádenıettaný, túrkitaný, toponımıka, onomastıka salasyna jańa serpilis ákeldi.

Búginde Eýropa ǵylymı qaýymy M.Sydyqnazarov eńbekterine jiti nazar sala bastady. 2023 jyly Fransýz Ǵylym akademııasy ǵalymdy arnaıy sha­qyrtyp, arnaıy baıandama jasatty. 2024 jyly Polsha Ǵylym akademııasynyń shaqyrýymen osy eldiń ǵylymı jıyny minberinen sóılep, joǵary baǵa aldy. Ol «Qazaq memleketiniń XV-XIX ǵasyrlardaǵy Eýropa jáne Amerıka kar­talary galereıasyn» Brıýssel, London, Parıj, Chıkago, San-Fransısko, Varshava, Máskeý, t.b. qalalarda tanys­tyrdy. Bul galereıa elimizde (Almaty, Astana, Aqtóbe, Shymkent, Kókshetaý, Túr­kistan, О́skemen, Qaraǵandy, Oral) usynyldy.

Qorytyndylaı kele aıtarymyz, Muhıt-Ardager Sydyqnazarovtyń «Ta­rıh tolqynyndaǵy Qazaq eliniń úz­diksiz memlekettik dástúri. XV–XIX ǵasyr­lardaǵy Eýropa men Amerı­ka kar­talaryndaǵy Qazaq mem­leketi» atty ǵylymı eńbegi 2025 jyly A.Baı­tursynuly atyndaǵy gýmanı­tar­lyq ǵylym­dar salasyndaǵy Qazaq­stan Respýb­lıkasynyń Mem­lekettik syılyǵyn alýǵa tolyq laıyq­ty dep sanaımyz.

Tuıaqbaı Rysbekov,

 QR UǴA qurmetti múshesi,

 Áset Tasmaǵambetov,

tarıh ǵylymdarynyń  doktory, professor