Shakarim University men Á.H.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýty Abaı oblysy Jańasemeı aýdany Qaraóleń aýylyna qarasty Qaratumsyq qorymynda arheologııalyq ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizip jatyr. Qos ǵylym ordasy zertteý jumystaryn Ǵylym jáne Joǵary bilim mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń «Abaı oblysyn keshendi tarıhı-arheologııalyq zertteý» ǵylymı jobasy aıasynda qolǵa alǵan-dy.
Qaratumsyq arheologııalyq kesheni – Shyǵys Saryarqa aımaǵy men Semeı ıadrolyq synaq polıgonyna jaqyn ornalasqan jerde tuńǵysh ret keshendi túrde arheologııalyq zertteý júrilip jatyr. Osynaý ıgi istiń basy-qasynda júrgen arheolog Aıdyn Júnishannyń aıtýynsha, Abaı oblysy aýmaǵyndaǵy tarıhı-mádenı mura eskertkishterin anyqtaý, tizimge alý jáne zertteý maqsatynda keshendi ǵylymı-zertteý jumystaryn qolǵa alynyp otyr.
«Eki ýnıversıtettiń Arheologııa ınstıtýty ǵalymdary birlesip bıyl buryn-sondy arheologııalyq turǵydan zerttelmegen, tyń aımaq Jańasemeı aýdanynda zertteý jumystaryn bastady. Barlaý jumystary Qaraóleń, Aqbulaq, Abyraly, Kókentaý, Jıenáli, Abyraly, Alǵabas, Aınabulaq, Dostyq, Prırechnyı aýyldarynyń aýmaǵynda atqaryldy. Geografııalyq turǵydan Degeleń, Abyraly, Jańǵyztaý, Kókentaý, Doǵalań, Myrjyq, Dýana, Arqarly, Semeıtaý jáne taǵy basqa usaq shoqyly taý júıelerindegi eskertkishter zerttelmek. Barlaý jumystary barysynda barlyǵy 200 jýyq arheologııalyq eskertkish anyqtaldy. Eskertkishterdiń basym bóligin qola dáýiri men erte temir dáýiriniń jerleý oryndary, tas dáýiriniń turaqtary jáne saq zamanynyń qonystaryna tán», deıdi arheolog ǵalym.
Onyń aıtýynsha, keshennen saq zamanymen sáıkes keletin 17 qonys tabylǵan. Búginge deıin Abyraly-Qaınar óńirinde saq qonystarynyń bar ekeni aıtylyp júrse, arheologııalyq zertteý nátıjesinde naqty qonys oryndary bary dáleldenip otyr. Olardyń betki qabatynan 70-ten asa tastan jasalǵan eńbek quraly, qysh ydys bólshekteri men turmystyq buıymdar tabylǵan. Bul materıaldar osydan 2700-2500 jyl buryn (b.z.d. IX–VII ǵasyrlar shamasy) osy óńirde ómir súrgen saqtardyń mádenı-ekonomıkalyq damý deńgeıin, mal sharýashylyǵy, eginshilik pen metallýrgııa salasyndaǵy ozyq tájirıbesin aıǵaqtap, Orta Azııa, Sibir óńirlerimen mádenı baılanysyn tereń zertteýge múmkindik beredi. Sonymen qatar arheologııalyq keshen elimizdiń soltústik-shyǵys bóliginiń de arheologııalyq áleýeti joǵary ekeniniń dáleli bola alady. Bilgenge, bul «tis shuqyp otyryp» aıta salatyn qysyr sóz emes, astyn syzyp aıtar tarıhı jańalyq.
«Arheologııalyq zertteý barysynda ejelgi zamanda adamdardyń turmysta jáne sharýashylyq maqsatta qoldanǵan eńbek quraldary, qyshtan jasalǵan ydystardyń qaldyqtary tabyldy. Erekshe nazar aýdararlyq olja – bir turǵyn-jaı ishinen tabylǵan óńdelgen 37 asyq. Mundaı kólemde bir núkteden tabylǵan asyqtar Qazaqstan arheologııasynda buryn-sońdy kezdespegen jáne bul jádigerler saq dáýirindegi oıyn-saýyq, dinı-mádenı ǵuryptar týraly tyń málimet beredi. Sonymen birge jádigerler qazaq dalasynyń baıyrǵy turǵyndarynyń keramıka, metall óndirý, qurylys jáne mal sharýashylyǵy sııaqty salalarda joǵary tehnologııalyq deńgeıge qol jetkizgenin kórsetedi. Qaratumsyq – HH ǵasyrda jabyq bolǵan, arheologııalyq turǵydan tolyq zerttelmegen Semeı polıgony aımaǵynda shoǵyrlanǵan tarıhı-mádenı mura eskertkishterin zertteýge múmkindik bergen mańyzdy nysan. Bul eskertkish – tek ǵylymı qundylyq qana emes, sondaı-aq memlekettiń mádenı murasyn saqtaý men bolashaq urpaqqa jetkizýdiń naqty úlgisi bolmaq», deıdi ǵalym A.Júnishan.
Rasynda óńdelgen 37 asyqtyń aıtar syry áli mol. Kúni keshe kúlli álemge dúbiri jetken V Kóshpeliler oıynynyń kórigin qyzdyrǵan, bizdiń búgingi ulttyq oıyndarymyzdyń eń negizgisi, aýylda ósken ár qaradomalaqtyń súıikti oıyny – asyq atý ekeni anyq. Al onyń tamyry tereńde jatqany, sabaǵy saq dáýirimen baılanysy baryn bilgende, ras keýdemizdi bir maqtanysh kernegeni bar.
Sonymen bul ekspedısııańyz Abaı oblysyndaǵy arheologııalyq murany keshendi zertteýdi úılestiretin negizgi ǵylymı ortalyqqa aınalyp otyr. Qazba jumysyna Shákárim ýnıversıtetiniń oqytýshylarymen qatar elimizdiń ózge de joǵary oqý ornynyń stýdentteri qatysyp, dalalyq arheologııa ádisterin meńgerip, tájirıbeniń tátti dámin tatyp júrgen kórinedi.
«Qaratumsyq arheologııalyq kesheninde júrgizilip jatqan jumystarmen tanysyp, erekshe áser aldym. Bul – tek arheologııalyq jańalyq qana emes, ultymyzdyń tereń tarıhyna jol ashatyn mańyzdy ǵylymı jetistik. Tabylǵan jádigerler – ata-babalarymyzdyń otyryqshylyq mádenıeti, sharýashylyq dástúri men rýhanı ómirinen syr shertetin biregeı derekter. Ásirese, bir jerde tabylǵan 37 asyq – saq dáýirindegi balalardyń oıyn-saýyq mádenıetine qatysty alǵashqy naqty dálelderdiń biri bolýy múmkin. Shákárim ýnıversıtetiniń Á.H. Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtymen birlesip atqaryp jatqan bul jobasy – ǵylymı baılanystyń jarqyn úlgisi. Eki ujymnyń birlesken eńbegi nátıjesinde buryn belgisiz bolyp kelgen tarıhı derekter jańasha sıpat alyp otyr. Sondaı-aq, osy dalalyq zertteýge belsendi qatysyp jatqan stýdentterdiń jumysyn erekshe atap ótkim keledi. Olar teorııalyq bilimdi tájirıbemen ushtastyryp, arheologııalyq ádisterdi kásibı deńgeıde meńgerip keledi. Bul – bolashaq mamandar úshin baǵa jetpes múmkindik ári otandyq arheologııa ǵylymynyń laıyqty jalǵasy. Bul baǵyttaǵy jumystar aldaǵy ýaqytta da jalǵasyp, jastar úshin úlken tájirıbe mektebine aınalatynyna senemiz zor», deıdi Shákárim ýnıversıtetiniń rektory Dýman Orynbekov.
Qos bilim oshaǵynyń Arheologııa ınstıtýty ǵalymdary tapqan saq qonystary áli de zerttelip-zerdelene túspek. Olardyń qazba jumysynan anyqtaǵan saq turǵyn-jaıynyń qurylymdyq erekshelikteri, ishki jospary, qurylys materıaldary men túrli buıymdar da júıeli zertteýdi qajet etedi. Sonymen qatar arheologııalyq jádigerler Semeı oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń ekspozısııasyn jańa mol mazmunmen tolyqtyryp, óńirdiń kóne mádenıetin halyqqa tanyta bermek.
Abaı oblysy
