Sýret «Egemen Qazaqstannyń» arhıvinen alyndy
Parlament demalysqa ketpeı turǵanda Májilis depýtaty Nartaı Sársenǵalıev Úkimetke depýtattyq saýal joldap, malmen kún kórip otyrǵan aýyl adamdarynyń qabyrǵasyn qaıystyryp turǵan máseleniń túıinin túpkilikti sheshý amaldaryn qarastyrýdy usyndy.
«Batys Qazaqstan oblysynyń 7 aýdany kıiktiń turaǵyna aınaldy. Olar – Kaztalov, Jánibek, Bókeı Ordasy, Jańaqala, Aqjaıyq, Tasqala, Báıterek aýdandary. Ǵalymdardyń bıologııalyq negizdemesine qaraǵanda, Jaıyq óńiri eń kóp degende 500 myń kıikti syıǵyza alady. Resmı derekke súıensek, 2024 jyly oblystaǵy kıik sany tólimen qosa alǵanda 2,3 mln-nan asqan. Aldaǵy eki jylda óńirdegi kıik sany 5 mıllıonnan asady degen boljam bar. Batystaǵy aqbókenniń sanyn retteýge kelgende jaýapty organdar moıyndaryna jaýapkershilik alǵysy kelmeıdi. Qorshaý jasap qorǵaýǵa da qulyqsyz. Kıiktiń kıesi urmasyn desek, naqty sheshim qabyldaý qajet. Sebebi aqbóken men adamdy jaıylymǵa talastyryp tastap ketýdiń saldary aýyr bolýy bek múmkin», dedi depýtat.
Onyń aıtýynsha, batysqazaqstandyq sharýalar jaıylymdy kıik jaıpap ketken soń maldaryn jappaı satyp, aýyldaryn tastap, basqa jaqqa kóshe bastaǵan. О́ıtkeni 2023 jyly óńirdegi 921,7 myń gektar jerdi kıik janshyp tastaǵan, onyń ishinde egis alqaptary, shabyndyqtar men jaıylymdar bar. Saldarynan ótken jyly Bókeı ordasy, Jańaqala, Jánibek, Kaztalov aýdandarynda tótenshe jaǵdaı jarııalanyp, sharýalardyń malyn jemshóppen qamtamasyz etýge jergilikti bıýdjetten 4,2 mlrd teńge bólýge týra kelgen. Bıyl kıik sany óz tóli esebinen tipti kóbeıe túsetinin, ári byltyr tuıaqqa taptalǵan jer taqyrǵa aınalatynyn eskersek, mal ustap otyrǵan aǵaıynǵa kómek berýge jumsalatyn qarjy kólemin de ulǵaıtýǵa týra keledi.
Taǵy bir alańdatarlyq jaıt – kıik ólimi kóbeıip bara jatqandyǵy. 2022 jyly daladan 390 aqbóken óleksesi tabylsa, 2023 jyly onyń sany – 1336-ǵa, byltyr 5598-ge jetken. Veterınarlar olardy jınap alyp, aýyldardyń mańyndaǵy mal qorymdaryna aparyp tastap júr. Qazir mal qorymdary óleksege tolyp qalǵan. Sol sebepti endi ólgen kıikti de, maldy da órteýge týra kelip, qorshaǵan ortaǵa zııan tıgizilip jatyr. Mamandar kıikterdiń kóptiginen 2010–2011 jyldary týyndaǵan pasterellez epızootııasynyń qaıtalaný qaýpi bar deıdi. Onyń ústine aqbókenderdiń jaıylymda úı janýarlarymen birge jaıylýy saldarynan lısterıoz, aýsyl, brýsellez syndy aýrýlar shyǵýy múmkin.
Múddeli memlekettik organdar 2023 jyly kıik sanyn retteýdi qolǵa alǵany málim. Nátıjesinde, shamamen 30,2 myń aqbóken atyp alynǵan. Alaıda kıeli janýardy ańsha atý, tipti býaz janýarlardy da aıamaı qyrý, keıbir jaralanǵandaryn dalada qaldyryp ketý faktileri halyqtyń narazylyǵyn týǵyzǵan. Osyǵan oraı byltyr Memleket basshysy qazaq dalasynyń kıesi sanalatyn aqbókenderdiń sanyn mundaı soraqy «retteýge» tyıym salǵan edi. Sondyqtan depýtat Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligine qarapaıym sharýalardyń múddesin de eskeretin, aqbókenniń obalyna da qalmaıtyn ońtaıly sheshim izdestirip tabýdy, Batys Qazaqstan oblysyndaǵy kıik sanyn naqty anyqtaýǵa arnalǵan ǵylymı zertteý jumystaryn dereý bastaýdy, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine mal sharýashylyǵymen aınalysatyn kásipkerler men úı janyndaǵy qosalqy sharýashylyqtarynda mal ustaıtyn turǵyndardyń kıikten shekken shyǵynyn óteýdiń tásilin oılastyrýdy, olardy jemshóppen qamtamasyz etý sharalaryn qolǵa alýdy usyndy.
Bul rette kıik taqyrybyn kópten zerttep júrgen ǵalym, bıologııa ǵylymdarynyń doktory Murat Nuryshevtiń usynystary da nazar aýdararlyqtaı. Onyń aıtýynsha, ǵasyrdyń basynda quryp ketýge jaqyndap, 200 myńdaı tuıaǵy ǵana qalǵan aqbókenniń sany búginde 2,8 mln-nan asyp otyrǵany – álem moıyndaǵan «ǵajap qubylys». Kıiktiń qazirgi kóbeıý qarqynyna qaraǵanda, kıeli janýardyń sany 2030 jyly 30 mln-nan asyp jyǵylýy yqtımal. Soǵan qaramastan, aqbókenniń sanyn retteýdiń jetkilikti oılastyrylmaǵan sharalary, sonyń ishinde ań retinde atyp alýǵa ruqsat berý janýarlardyń joıylyp bara jatqan túrlerin saqtaý jónindegi halyqaralyq kelisimderge qol qoıǵan elimizdiń bedeline eleýli nuqsan keltirýi múmkin.
«Kıikti atyp alýǵa tyıym salyp, ony kásiptik janýarǵa jatqyzý úshin aqbókenniń sanyn ǵana emes, birqatar bıologııalyq parametrin de turaqtandyrý qajet. Buǵan qosa, kıik sanynyń durys esebin júrgizý, paıdalanýǵa bolatyn ǵylymı negizdelgen shegin aıqyndaý, ony soıýǵa, eti men múıizin saqtaýǵa, óńdeýge qajetti ınfraqurylym ázirleý kerek. Emdik qasıeti bar kıik múıizin tirkeý men tańbalaý memleket tarapynan erekshe baqylaýǵa alynýǵa tıis. Biz aqbókendi atyp alýdy múldem umytyp, aýlaý ádisine kóshýimiz kerek. Kıeli kıikti atý – halqymyzǵa adamgershilik turǵydan qylmyspen teń áreket. Onyń ústine oq tıgen aqbókenniń jaradan jaramsyzdanǵan eti onyń tiri salmaǵynyń 6 paıyzyndaı bolady. Sondyqtan jabaıy janýarlardy arnaıy qurylǵan sharbaqqa qamap ustap, negizinen, qartaıǵan, aryq-turyq, aqsaq-toqsaqtaryn, basy artyq tekelerin ata dástúrimen baýyzdap soıǵan jón. Eger biz aqbókenniń tirshiligi men onyń óz tóli esebinen kóbeıýine jaǵdaı jasap, tutynýǵa jumsalatyn bir bóliginiń etin, terisin, súıegin, múıizin kádege jarata alsaq, elimizge aıtarlyqtaı ekonomıkalyq paıda ákeledi. Buǵan qosa, birneshe birlesken farmasevtıkalyq kásiporyn qurýǵa bolady. Sebebi otandastarymyzdyń 24 paıyzyna jýyǵy densaýlyq jaǵdaıyna baılanysty sábı súıe almaı otyr. Bul – mańyzdy másele, tipti qasiretti jaǵdaı. Osy keseldi aqbókenderdiń múıizinen, basqa múshelerinen jasalǵan preparattardyń kómegimen emdeýge bolady. Buǵan deıin qazaqtyń qýaty, negizinen, qymyz ben jylqy etinde boldy, endi ulttyq taǵamymyzdy túrlendiretin kez keldi. Qazir kıiktiń orasan zor resýrsy brakonerlikpen ekonomıka men adamdardyń densaýlyǵyna esh paıdasyz jumsalyp jatyr. Sondyqtan bul máselege memlekettik júıeli tásil qajet. О́kinishke qaraı, keıingi on jylda kıik taqyrybynda birde-bir ǵylymı dıssertasııa qorǵalǵan joq. Aldaǵy ýaqytta muny da mindetti túrde eskerý qajet», deıdi M.Nuryshev.
Qysqasy, túz janýary adamǵa zalalyn emes, paıdasyn tıgizýi qajet. Kıik sanyn jan-jaqty negizdelgen tásilmen retteýdi durys jolǵa qoıý kerek.
