Foto: Ashyq derekkóz
Jańa ereje engizilse, aıyp turaǵynda turǵan ár táýliktiń quny jergilikti ákimdikter bekitetin tarıfpen eseptelmek. Parlament Senaty bul túzetýlerdi maquldap, qujatty Prezıdenttiń qol qoıýyna joldaǵan. Eger jańa júıe zańdy kúshine ense, aıyp turaǵynda turǵan kólikter úshin ár kún saıyn aqy alý mindettelmek.
Aıyp turaǵy tegin turaqqa aınalyp ketken
Avtosarapshy Ońǵar Toqanov bul reforma qajetti ári oryndy ekenin aıta otyryp, aıyp turaǵynyń aınalasynda qordalanǵan birneshe kúrdeli máseleni ortaǵa saldy.
«Aıyp turaǵynyń mańyzdylyǵyna qos taraptan qaraý kerek. Bir jaǵynan bul – tártip ornatýdyń bir quraly. Biraq ekinshi jaǵynan, ol tegin kúzetiletin turaq retinde paıdalanylyp otyr. Mysaly, mas kúıinde ustalǵan adam 15 kúnge qamalyp, 7 jylǵa júrgizýshi kýáliginen aıyrylady. Sol kólik aıyp turaǵyna qoıylady. Al ol azamat kólikti júrgize almaıtyn bolǵan soń, ony shyǵaryp alýǵa da asyqpaıdy. Sebebi eshqandaı aqy tólemeıdi. Kólik sol jerde aptalap, aılap turyp qalady. Memleket ony kúzetedi, alaıda eshqandaı paıda kórmeıdi», deıdi sarapshy.
Iá, mundaı jaǵdaılar jıi kezdesedi. Tipti keıbir júrgizýshiler zańdy aınalyp ótip, aıyp turaǵyn qasaqana paıdalanyp júrgen kórinedi.
«Bir adamnyń 5 kóligi bar delik. Aýlasyna barlyǵy syımaıdy. Eger evakýator bir kóligin alyp ketse, ol ony ádeıi aıyp turaǵynda qaldyryp, ózine oryn bosatady. Sol sekildi motosıkl minetin baıkerler qysta júrmeıtindikten, kúzde motosıklderin qasaqana tárkiletip, ony aıyp turaǵyna qoıǵyzyp qoıady. Kúzet tegin, beınebaqylaý bar, al kólikteri qaýipsiz jerde. Kóktemde kelip, alyp kete salady».
Tipti avtosarapshy Kóktal shaǵyn aýdanyndaǵy aıyp turaǵyn arnaıy baryp kórgenin aıtady. Kórinis jan túrshigerlik: kólikter aýzy-murnynan shyǵyp, tyǵyz qoıylǵan. Keıbiri tipti 15–20 jyldan beri sol jerde tur.
«Bul mashınalardy eshkim izdemeıdi. О́ıtkeni olardyń aıyppuly kóliktiń óz baǵasynan asyp ketken. Iаǵnı kólikti alyp shyǵý tıimsiz. Olardy memleket te sata almaıdy, sebebi zańda ondaı mehanızm rettelmegen. Saldarynan olar turaǵymyzdy jaı ǵana bitep, oryn alyp tur», deıdi Ońǵar Toqanov.
Sarapshy mundaı kólikterge qatysty arnaıy zańnamalyq ereje qajet ekenin aıtady. Mysaly, belgili bir ýaqyt ishinde ıesi suranys bildirmese, kólik aýksıon arqyly satylýy nemese qaıta óńdeýge jiberilýi kerek.
Al, eger aıyp turaǵynda turǵan kólik zaqymdansa ne bolmaq? Bul da jıi kezdesetin, alaıda naqty sheshimi joq másele. Sarapshynyń aıtýynsha, bul rette júrgizýshiler óz quqyǵyn qorǵaý úshin aldyn ala áreket etýi tıis.
«Kóligin aıyp turaǵyna jetkizer kezde ıesi mindetti túrde foto jáne vıdeo túsirýi kerek. Qandaı syzat bar, qaı jeri soǵylǵan bári qujattalýy tıis. Keıin aıyp turaǵynda kólik zaqymdansa, dáleldi túrde ákimdikke nemese sotqa júginip, shyǵyndy óndire alady», deıdi sarapshy.
Kinásiz adamnyń kóligi aıyp turaǵyna qoıylsa ne bolady?
Jol apatyna ushyraǵan kólik mindetti túrde aıyp turaǵyna qoıylady. Sot sheshimi shyqpaıynsha, sol jerde turady. Alaıda júrgizýshi kinásiz bolsa da, jańa júıe boıynsha kún saıyn turaǵy úshin aqy tóleýi tıis bolýy múmkin.
«Munyń ózi – óte úlken ádiletsizdik. Sizdi bireý kelip soǵyp ketedi. Kóligińiz aıyp turaǵyna jóneltiledi. Sot bir-eki jylǵa sozylýy múmkin. Al sol aralyqta sizdiń kóligińiz úshin kún saıyn aqy eseptelse, bul aqylǵa qonbaıdy. Bul jerde naqtylaıtyn zańdyq mehanızm kerek», deıdi sarapshy.
Ol sondaı-aq, sot sheshiminen keıin kinásiz dep tanylǵan azamatqa kóligin aıyp turaǵynan tegin shyǵarýǵa múmkindik berilýi kerek ekenin atap ótti. Al eger ol kezeńde aqy eseptelgen bolsa, sol shyǵyndy kináli tarap ótep berýi tıis.
Aıta keteıik, eger de tıisti túzetýlerge qol qoıylsa, aıyp turaǵyndaǵy tólemaqyny ár óńirdiń máslıhaty bekitedi. Sarapshy bul baǵanyń eki shekten birine urynbaýyn qalaıdy.
«Bul tarıf júrgizýshiniń qaltasyn qaǵyp, qıyn jaǵdaıǵa tap qylmaýy tıis. Biraq, sonymen qatar, memleket kólikti tegin kúzetetin qurylym da bolmaýy kerek. Orta joldy ustaný qajet – tártip ornatatyn, biraq ádiletti júıe bolýy kerek», deıdi ol.
Sarapshy halyqaralyq tájirıbege de sholý jasady. Mysaly, AQSh-ta bir táýliktik aıyp turaǵy úshin 20-60 dollar alynady. Oǵan qosa, evakýator quny 100-200 dollar shamasynda. Germanııada bul soma 300 eýroǵa deıin jetedi.
«Iаǵnı damyǵan elderdiń bárinde aıyp turaǵy aqyly. Biraq ol jerde júıe ashyq, baǵa aıqyn jáne jaýapkershilik teń bólinedi. Bizge de sony úlgi etý kerek», dep esepteıdi sarapshy.
Jalpy aıyp turaǵyn aqyly etý bir qaraǵanda ádilettilik ornatýǵa baǵyttalǵan qadam. Biraq onyń kóleńkeli jaqtaryn da nazardan tys qaldyrýǵa bolmaıdy. Sarapshylardyń pikirinshe, bul júıeni engizbes buryn quqyqtyq negizin naqtylap, ártúrli jaǵdaıǵa arnalǵan erejelerdi ashyq kórsetý qajet. Zań buzǵan júrgizýshi de, jazyqsyz jol apatyna ushyraǵan azamat ta, barlyǵy bir erejemen jazalansa bul ádiletsizdikke alyp keledi.
