Tazy men tóbet ejelden halqymyzdyń senimdi serigi bolǵan. Ǵasyrlar boıy adamzatqa adal qyzmet etken úı janýary qıyn-qystaý kezeńderde bútin bir aýyldy aman alyp qalǵan degen derek bar. Memleket basshysy tazy men tóbetti qorǵaý máselesin jaýapty oryndarǵa tapsyrdy. Arnaıy zań da qabyldady. Tazy men tóbetti qorǵaýǵa memlekettik deńgeıde kóńil bólindi. Byltyr Halyqaralyq kınologııa federasııasy (FCI) qazaq tazysyn moıyndap, tirkedi. Endi bar nazar Fınlıandııa astanasy – Helsınkıde ótetin ıtter kórmesine aýyp otyr. Sonyń qarsańynda Qazaqstan kınologter odaǵynyń prezıdenti Baýyrjan SERIKQALIMEN suhbat quryp, qazaq tazysynyń erekshe qasıeti jaıynda, kórmege daıyndyq barysy týraly áńgimelestik.
– Baýyrjan myrza, áńgimeni birden Búkilálemdik ıtter kórmesinen bastasaq. Júzdegen eldiń basyn qosqan iri kórmege qazaq tazysy tuńǵysh ret qatysqaly otyr. Jaýapkershilik joǵary bolǵan soń, daıyndyq barysy da qyzý shyǵar dep oılaımyz. Qalaı degende tazyǵa álem jurtshylyǵynyń nazary aýǵaly tur.
– Iá, tazy tuqymy osyǵan deıin ıtter kórmesine qatysty degen aqparattardy estigenimizben, «qazaq tazysy» ataýymen tuǵysh ret kópshiliktiń nazaryna usynylǵaly tur. Negizi Helsınkı qalasynda elimiz úshin aıryqsha mańyzdy úsh iri halyqaralyq is-shara ótedi. Olar – Halyqaralyq kınologııa federasııasynyń (FCI) Bas assambleıasy, «World Dog Show – 2025» búkilálemdik kórmesi, qazaqy tazy tuqymynyń resmı halyqaralyq tusaýkeseri. FCI Bas assambleıasyna álemniń 100-den astam eliniń ulttyq kınologııalyq uıymdarynyń basshylary keledi. Elimiz alǵash ret osy jıynǵa FCI-diń teń quqyly, daýys berý quqyǵy bar tolyqqandy múshesi retinde qatysady. Bul – úlken mártebe. Osy sátten bastap óz ulttyq tuqymdarymyzdy resmı túrde usynýǵa, qazaq kınologııasynyń múddelerin qorǵaýǵa, álemdik kınologııa júıesin damytýǵa belsendi túrde úles qosýǵa quqylymyz. Endi bizdiń pikirimizben basqa elder sanasatyn bolady.
Kórmege jyl saıyn barlyq qurlyqtan 25 000 myńdaı ıt jetkiziledi. Biz ár memlekettiń ókilderi úzdik degen ıtterin alyp keletinin bilgen soń, qazaq tazysynyń tanystyrylymyn aıryqshalap uıymdastyrýdy uıǵardyq. Pavılonnyń birine tazynyń sýretin qoıyp, byltyr FCI moıyndaǵanyn jazyp, tazy týraly, elimiz týraly aqparattar qamtylǵan kórme jasaýdy oılap otyrmyz. Ár el óz pavılondarynda ıttiń kerek-jaraqtaryn saýdalasa, biz tazynyń ǵasyrlar boıy adamzatqa tıgizgen paıdasyn, adaldyǵyn barynsha aıshyqtap kórsetemiz. Osyndaı halyqaralyq kórmelerden keıin sheteldikterdi qazaqy ıt tuqymyna qyzyqtyra alsaq, tazyǵa tánti bolyp, satyp alatyndar kóbeıse, qazaqy ıt álemge tanylsa, onda ol sózsiz jeńisimiz bolar edi.
– Kórmege kez kelgen el osal ıt alyp barmaıtyny belgili. Úzdikterdiń ishinde eń laıyqtysyn anyqtaý da ońaıǵa soqpaıtyn tárizdi. Degenmen tóreshiler ıtterdiń qandaı qasıetine qarap baǵa beredi?
– Jarys degenge el-jurt ıtterdiń júıriktigine nemese ańshylyq qabiletine qarap baǵa beredi dep oılap qalýy múmkin. Biraq olaı emes. Baıqaýda eń áýeli ıtterdiń óz standarttaryna sáıkestigi, dene turqy, tazalyǵy synalady. Keıbir ıttiń kórsetkishi birdeı bolyp qalatyn jaǵdaı týsa, onda ıttiń temperamenti, adamdar arasynda ózin ustaýy da eskeriledi. Biz kórmege 8 tazy alyp baramyz. Tóreshiler aldymen ıtterimizdiń ishinen eń úzdik degen arlanyn, urǵashysyn tańdaıdy. Sosyn olardy ańshylyqqa shyǵatyn ıtterdiń (borzoı) tobyna qosady. Iаǵnı álemniń ózge de ańshy ıtterimen bir topqa túsedi. Odan ári ár toptan tańdalyp alynǵan ıtter taǵy bólek synalyp, ishinen eń myqty degeni anyqtalady. Negizi, jarys talaby boıynsha biz kórmege tazynyń eresegin, 18 aıǵa deıingisin, kúshigin alyp barýǵa tıis boldyq. Alaıda jol alys bolǵan soń, táýekelge barmaı, kúshikterin ákelmeýge uıǵardyq. Qysqasy, sońynda tóreshiler eń úzdik arlan, urǵashy ıt tuqymyn anyqtaıdy. Baǵalaý standart boıynsha anyqtalady. Standartty kúzde, tazy tuqymyn FCI kınologııa federasııasy moıyndaǵan kezde ótkizgenbiz. Tóreshilerdiń qolyna da sol standarttardy jetkizdik.
– Helsınkıge baratyn tazylardy ózara qalaı iriktedińizder? Segiz tazynyń qaı-qaısysy da osal bolmasa kerek.
– Árıne, kórmege baratyn tazylar eldiń abyroıy úshin synǵa túsetin bolǵan soń, ishinde osaly joq, bári standartqa saı keledi. Olar Kınologter odaǵynyń ishki irikteý komıssııasynyń sheshimimen anyqtaldy. Jalpy, osyndaı iri kórmelerge aparatyn tazylarǵa talap qatańdaý. Eýropalyq odaqtyń veterınarııalyq talaptarynan ótýdiń ózi ońaı emes. Keleshekte osyndaı iri jarystardyń aldynda irikteý týrnırlerin uıymdastyryp, solardyń ishinen úzdigin aparý josparda bar. Osy joly kórmege qatystyrylatyn tazylar barlyq jarysta júlde alǵan. Atap aıtqanda, Astana, Almaty, О́skemen, Semeıdiń «azat», «tamerlan», «sakýra», «pana», «lashyn», «arý», «kókserek», «altyn» atty tazylary kórmege barady.
– Birer jyldyń ishinde tazyny ózimizge menshiktep, jahanǵa tanytý baǵytynda qyrýar jumys úılesim tapqanyn bilemiz. Kóptiń kókeıinde nege bul sharýalalar on, jıyrma jyl buryn emes, qazir qolǵa alyndy degen suraq qylań beredi.
– О́zim birlestik tóraǵalyǵyna 2023 jyly keldim. Prezıdent tapsyrmasynan keıin tazyǵa qatysty zań qabyldandy. Ony qorǵaýǵa, kóbeıtýge, tanytýǵa memlekettik deńgeıde kóńil bólingen soń, is alǵa basty. Iá, osy máselemen erterek aınalysatyn múddeli adamdar tabylǵanda, tazyny birneshe jyl erte tirkegende qazir álemge tanytyp qoıar ma edik, kim bilsin. Menińshe, qazir de kesh emes, dál ýaǵynda qolǵa aldyq dep oılaımyz.
– Kórshi elderden ulttyq muramyzdy menshiktep alýǵa áreket jasaǵandar boldy ma?
– Ondaı qaýiptiń bolǵanyn joqqa shyǵara almaımyn. Tazynyń ataýyn ózgertip, áreket jasaǵandar bolmady emes, boldy. Osy aqparat bizge jetken soń, «saqtyqta qorlyq joq» dep, jumysqa barynsha jyldam kiristik. Ataýynyń ózin «qazaq tazysy» dep bekitip, sheshýshi qadam jasadyq. Endi bizdiń tazymyzdy eshkim ózine menshikteı almaıdy. Bul bizdiń, memlekettiń ǵana emes, ata dástúrdi úzbeı, ańshylyqpen aınalysyp júrgen ultqa, ulttyq qundylyqtarǵa, tól muramyzǵa janashyr azamattardyń jeńisi. Sebebi qazaq tazysy – halqymyzdyń ulttyq bolmysynyń ajyramas bóligi. Endi bul tuqym halyqaralyq keńistikte dál bizdiń halqymyzdyń qundylyǵy retinde qorǵalyp otyr. Bul – ǵasyrlar, beride ondaǵan jyl boıy tazylardy saqtap, urpaqtan-urpaqqa jetkizgen ańshylardyń, zootehnıkterdiń, janashyr jandardyń eńbegi.
– Álemde ıtterdiń alýan túri bar. Arab elderinde tazyǵa uqsas ıt túri kezdesedi. Olardan bizdiń, ıaǵnı qazaq tazynyń artyqshylyǵy nede?
– It – aqyldy úı janýary. Qyzmettik ıtter bar, esirtki zattaryn tabatyn, zaǵıp jandarǵa járdemdesetin ıtterdi bilemiz. Árbir ıttiń óziniń qabileti, qasıeti bar. Sonyń ishinde bizdiń tazy ańshylyqqa beıim. Shydamdy, júırik, estý, kórý sezý qabileti jaqsy damyǵan. Jaz jaılaý, qys qystaýda uzaq qashyqtyqty attyń qasyna ilesip júrip-aq baǵyndyrady. Aborıgendi tuqym. Iаǵnı 4 myń jyldyq tarıhy bar tazy ǵasyrdan-ǵasyrǵa adamnyń aralasýynsyz ózi kóbeıip, qazaq dalasyna beıimdelgen. Tazy tuqymdas ıttiń qazaq dalasynda paıda bolý kezeńi ıslam dininiń taralý ýaqytymen tuspa-tus keledi (IX–X ǵasyr). Sebebi bizdiń tazylar tuqymy jaǵynan arab dalasynan shyqqan «salıýkı» ıtine kóbirek uqsaıdy. Tazyny úıge kirgizgen. Demek qazaqtyń tazyǵa degen qurmeti erekshe bolǵan. Jeti qazynamyzdyń biri. Iá, basqa elderde de ańshylyqqa shyǵatyn ıtter bar. Mysaly, aǵylshyndardyń «greıhaýnd» tuqymdy ıti álemde eń jyldam sanalady. Jyldamdyǵy saǵatyna 70 shaqyrymǵa deıin jetedi desedi. Biraq qazaq tazysynyń odan artyqshylyǵy uzaq qashyqtyqty emin-erkin eńserýinde. Tazy ańnyń sońyna túskende 5-6 shaqyrymǵa deıin qýyp jetedi. Ańdy kózden tasa qylyp alsa, ıisin sezip taýyp alyp, qaıta qýa jóneledi de, sharshatyp baryp ýysqa túsiredi. Onyń keýde qýysy basqa ańshy ıtterge qaraǵanda úlkenirek. Tipti shyntaǵyna deıin túsińki bolady. Bul tazynyń tereń tynys alýyna kómektesedi. Aıaǵynyń uzyndyǵy, bulshyq etteriniń myqtylyǵy, tipti tyrnaǵynyń qattylyǵyna deıin artyqshylyqtary bolyp sanalady.
– Sózdiń túıini, qazaq tazylary dalalyq ólkege ábden mashyqtanyp, damyǵan ıttiń naǵyz tóresi deısiz ǵoı?
– Iá, tazy qazaq halqymen birge damydy, jetildi desem, jańsaq aıtqandyǵym bolmas. Sebebi onyń erekshelikterine qarasaq, halqymyzdyń turmysyna baılanysty qalyptasqanyn ańǵarý qıyn emes. Ony joǵaryda aıttym. Tazynyń dene bitimi dalalyq jerde ań aýlaýǵa mashyqtanǵan. Mysaly, «nemis ovcharkasy» – jasandy túrde býdandastyrýdan paıda bolǵan ıt. Aborıgendi emes. Mal baǵýǵa qolaıly bolsyn dep shyǵarǵan. Qyzyǵy, nemis ovcharkasynyń da basqa býdandastyrylǵan ıtter sekildi genetıkalyq kemshilikteri bar. Aıtalyq, durys tynys ala almaıtyn tuqymdary kezdesedi. Onyń qasynda qazaq tazysy – teńdessiz ıt. Qazir biz ǵana emes, basqa da elder ózderiniń aborıgendi ıtterin memlekettik deńgeıde qorǵaýǵa alyp jatyr. Nege deseńizder, osyǵan deıin óziniń aborıgendi tuqymyn joǵaltyp alǵan elder kóp. Tazy da sondaı, joǵalýdyń az-aq aldynda turǵan sátterdi eńserip keledi. Elimizde resmı tirkelgen 3000-nan astam tazy bar. Tirkelmegenderin anyqtaıtyn arnaıy ekspedısııa uıymdastyrý qajet. Bir mysal keltireıin, japondar óziniń «akıta-ıný» tuqymdy ıtin qasterleıdi. Ol – biz kórgen «Hatıko» fılmindegi ıt. Japondar sol ıtti soǵys jyldarynda joıylýǵa jol bermeı, keıin halyqaralyq federasııaǵa tirketip, qorǵaýǵa alǵan. Sodan beri akıta-ıný búkil álemge tarady. Biz de qazir tazyny álemge tanytyp, atyn shyǵarý úshin durys baǵytta kele jatyrmyz.
3 qyrkúıekte qazaqy ıt tuqymdarynyń kúni atalyp ótedi. Munyń barlyǵy alda qolǵa alatyn úlken jumystardyń tek bastamasy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Sándibek ASANÁLI,
«Egemen Qazaqstan»
