Biz jıi aıtatyn «Saqtyqta qorlyq joq» deıtin sózdi shet memleketter ustanymyna aınaldyrǵany qashan. Tehnologııa qaryshtap damysa da, odan keregin ǵana alyp, zerdelep baryp iske qosatyn «saýysqannan saq» eldiń turǵyndary eńbekpen tapqan tabysynyń zeınetin kórip otyr.
Al biz qońyraý shalyp, «shottaǵy aqshańdy eseleımin» degen alaıaqqa erteńgi kúnge dep jınaǵan tıyn-tebenimizdi óz qolymyzben berip otyrmyz. Buǵan aldymen halyqtyń aqparattyq saýatsyzdyǵy – sebep. Biraq kıberqaýipsizdikti tıisti deńgeıde ıgere almaı otyrǵanymyzdy da jasyra almaımyz.
Iá, elimizden tarıhı otanyna ketken nemis ókiliniń sózi ras. Eýropanyń barlyq elinde SIM karta (telefon nómiri) kez kelgen jerde satylmaıdy. Ony alý úshin tapsyrys berý qajet. Tapsyrys bererde shamamen jıyrma shaqty suraqqa jaýap berý kerek. Ol 5 jumys kúnniń ishinde qaralady, baılanys operatory oń sheshim shyǵarsa, SIM karta 7 kúnniń ishinde qolǵa tıedi.
Bank qyzmeti tipti jabyq. Bank menedjerine bara salyp, anyqtama alý degen joq. Aldymen mamanǵa júginý úshin aldyn ala jazylyp, baratyn kúndi, aıdy, ýaqytty anyq kórsetý qajet. Oǵan barǵan ýaqytta da qajetti anyqtamany qolǵa ustata salmaıdy. О́tinish toltyrtady, ol ,árıne, 3-5 kúnde qaralady. Bank kartasyn alý tipti qıyn, 1 aı ýaqyt alady.
Al bizde 2 mınýt, termınal apparatynan zyr etkizip shyǵaryp beredi, JSN nómiri ǵana qajet.
Damyǵan Eýropada mundaı qyzmetterdi nege qıyndatyp jibergen? Buǵan bir ǵana jaýap – aqparattyq qaýipsizdik. Olar 2 mınýt ishindegi qyzmetti bilmeı otyrǵan aqymaq emes, árıne. Tek halqynyń alaıaqtarǵa jem bolmaýyn birinshi orynǵa qoıyp otyr.
16 maýsymda Telegram-daǵy SecuriXy.kz arnasy 16,3 mln turǵynnyń jeke derekteri taralyp ketkenin habarlady. Taralǵan CSV faıl ishinde adamdarlyń aty-jóni, jynysy, týǵan kúni, ID ıdentıfıkator, JSN, mobıldi, jumys, úı telefondarynyń nómiri, azamattyǵy, ulty, mekenjaıy, turǵylyqty mekenjaıynyń rastalǵany týraly aqparat, tirkelgen kúni men tirkeýden shyqqan kúni bar. Bul derekter alaıaqtardyń jumysyn tipti jeńildetip jiberdi. SecuriXy.kz málimdegendeı, taralyp ketken qupııa jeke derekter arasynda JSN jáne baılanys telefondary bar. Bul óte qaýipti. Mundaı derekter fıshıng, áleýmettik ınjenerııa, qujattardy qoldan jasaý, telefon alaıaqtyq úshin padalanylýy múmkin. Bul aqparatty Kıbershabýyldardy taldaý jáne tergeý ortalyǵynyń prezıdenti Oljas Sátıev te rastap otyr.
Quzyrly organ taralyp ketken derekterdiń memlekettik júıelerden taralmaǵanyn aıtty. Jeke derekter jekemenshik aqparattyq júıelerden taralǵan bolýy múmkin. Sonyń ishinde qyzmet kórsetý salalary men mıkroqarjy uıymdarynan alynýy ábden yqtımal. Urlanǵan málimetter arasynda 2023–2024 jyldardyń da derekteri bar. Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi taralyp ketken derekter 2022 jyly jasaqtalǵan málimetter ekenin aıtty. Alaıda JSN adamǵa ómir boıyna beriledi, uıaly telefon nómirin de qazir jıi aýystyra bermeımiz, osyny qaperge alsaq, buǵan beıjaı qarap otyrýǵa bolmaıdy.
Qazir mınıstrliktiń Aqparattyq qaýipsizdik komıteti quqyq qorǵaý jáne arnaıy organdarmen birlesip keshendi tekserý júrgizip jatyr. Budan soń tıisti sharalar qabyldanar, biraq alaıaqtardyń qolynan jeke derekterdi tartyp ala almasymyz belgili. Olar ony aldaǵy ýaqyttarda da «azyq» qylary anyq. Endigi jerde ár adamnyń ózi saqtanýy qajet. «Bank qyzmetkeri bolyp telefon shalatyndardyń sózine, uıaly telefonǵa keletin sms kod suralatyn habarlamalarǵa jaýap bermeý qajet», dep eskertedi mamandar.
Jedel qyzmettiń bir zardaby – osy.
