Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Qandaı ózgerister engizildi?
Birinshiden, bıyldan bastap jeke kásipkerler, zańdy tulǵa basshylary jáne olardyń jubaılary mobıldi aýdarymdar boıynsha tekseriletin tulǵalar qataryna endi. Bul topqa qatysty operasııalar 2024 jylǵy derekter negizinde kameraldyq baqylaýǵa túsedi. Ekinshiden, eger 3 aı qatarynan 100-den astam ártúrli adam bir jeke tulǵanyń shotyna aqsha aýdarsa, jalpy soma 255 myń teńgeden (ıaǵnı úsh eń tómengi jalaqy kóleminen) asyp ketse – salyq organdary tekserý júrgizýge quqyly. Mundaı jaǵdaıda adam kásipker retinde tirkelmegen bolsa da, onyń qyzmeti kásipkerlik retinde qaralýy múmkin.
Úshinshiden, retsiz aýdarymdarǵa avtomatty baqylaý engiziledi. Qarjy monıtorıngi agenttigi (QMA) endi bir rettik operasııalarǵa emes, operasııalar tizbeginiń logıkasyna qarap tekseredi. Iаǵnı qarajattyń qaıdan kelip, qaıda ketkeni, qandaı jıilikpen qaıtalanǵany túgel taldanyp, kúdik týdyrsa avtomatty túrde tekserýge negiz bolady. Tórtinshiden, eger adam tirkelmeı kásipkerlikpen aınalysyp júrgeni dáleldense, 15-ten 100 AEK-ke deıin aıyppul salynady. Chek bermegeni úshin de jaýapkershilik bar. Tabysyn jasyrǵandarǵa da 200% kóleminde qosymsha salyq tóleý mindeti qarastyrylǵan.
Pikir jazýdyń zańdyq máni bar ma?
Keıingi jyldary otandastarymyz bir-birine mobıldi aqsha aýdarymdaryn jasaǵanda túrli jazba qaldyrýdy ádetke aınaldyrdy. «Raqmet», «qaıtardym», «túski as úshin», «syılyq» sekildi sózder kúndelikti tranzaksııalardyń ajyramas bóligi ispetti. Alaıda salyq organdary bul jazbalardy esepke almaıtynyn birneshe ret málimdedi. Olardyń aıtýynsha, eger bir adam 3 aı ishinde ártúrli adamnan 100-den astam aýdarym alyp, olardyń jalpy somasy 1 mln teńgeden assa, onda túsinikteme bar-joǵyna qaramastan, ol tekserýge sebep bolýy múmkin. Degenmen zańgerler pikirinshe, mobıldi aýdarymdarǵa jazylǵan túsiniktemelerdiń quqyqtyq máni joǵary. Zańger Sergeı Ýtkınniń aıtýynsha, bul jazbalar qajet bolǵan jaǵdaıda sotta dálel retinde qarastyrylýy múmkin.
– Árbir jazylǵan túsinikteme – bolashaqta ózińizdi qorǵaýdyń quraly. Mysaly, adam burynǵy jubaıyna alıment retinde aqsha aýdaryp, oǵan «alıment» dep jazyp otyrsa, bul tólemniń maqsatyn dáleldeıtin naqty aıǵaqqa aınalady. Eger túsinikteme bolmasa, ol jaı ǵana kómek nemese syılyq dep baǵalanýy múmkin, – deıdi zańger.
Sarapshynyń aıtýynsha, bankter barlyq aýdarymǵa jazylǵan túsiniktemeni kóredi ári júıede saqtaıdy. Degenmen olar resmı tólem maqsaty retinde qarastyrylmaıdy. Biraq qajet bolǵan jaǵdaıda bul derekter taldanýy múmkin.
– Kúndelikti ómirde «kofe úshin» sekildi jazbalar úlken qaýip tóndirmeıdi. Biraq salyq organdary júıeli ári iri somadaǵy tólemderge nazar aýdarady. Eger siz tirkelmegen kásipkerge júıeli túrde aqsha aýdaryp, oǵan «qyzmet úshin» dep túsinikteme qaldyrsańyz, bul baqylaýshy organdar úshin belgi bolýy múmkin, – deıdi sarapshy.
Aı saıynǵy aýdarym 300 myńnan assa...
3 aı qatarynan 300 myń teńge kóleminde somada qarajat aýdarylyp otyrsa, azamattarǵa aqshanyń bıznesten túspegenin dáleldeýine týra keledi. Bul aqparattan keıin birshama suraq týdy. Kópshilik tekseriletin mólsherlemeni tómen soma dep narazy boldy. Máselen, keıbir adamdardy aıyna 300 myń aýdaryp, týystary asyrap otyrýy da múmkin. Bul suraqqa Qarjy vıse-mınıstri Dáýren Keńbeıil jaýap bergen edi.
– Mundaı jaǵdaıda komıtet ókilderine bul aqshanyń qaıdan túskenin túsindirýińiz kerek bolady. Munyń barlyǵy bıznesti kóleńkeden shyǵarý úshin jasalyp jatyr. Eger siz adal kásipker bolsańyz ári aýdarymdardyń qaıdan túskenin dáleldeseńiz, eshqandaı qıyndyq bolmaıdy, – dedi.
Kúdikti qarjylyq operasııalar qalaı anyqtalady?
Qarjylyq monıtorıng agenttigi aqshany jylystatýǵa jáne terrorızmdi qarjylandyrýǵa qarsy jańa ádisterdi engizip jatyr. Endi árbir jeke aqsha aýdarymy emes, operasııalardyń jıyntyǵy men ózara baılanysy tekseriledi. QMA tóraǵasynyń orynbasary Jeńis Elemesovtiń aıtýynsha, bankter men qarjy uıymdary jekelegen aýdarymdarǵa qarap kúdikti qyzmetti anyqtamaıdy. Negizgi nazar birneshe operasııanyń arasyndaǵy baılanysty taldaýǵa aýdarylady.
– Kúdikti qyzmetti anyqtaý – bir operasııany emes, qarjylyq operasııalardyń jıyntyǵyn, olardyń bir-birimen logıkalyq baılanysyn taldaý. Ár jeke aýdarym zań buzýshylyq emes sııaqty kórinýi múmkin. Biraq osy aýdarymdardyń affılırlengen tulǵalar arqyly júıeli qaıtalanýy nemese bir shema aıasynda qozǵalysy búkil qyzmettiń kúmándi ekenin kórsete alady. Mundaı jaǵdaıda bank bul týraly aqparatty agenttikke tapsyrýǵa tıis, – dedi Elemesov.
Kúmán týdyratyn operasııalardy baǵalaý krıterııleri agenttik tóraǵasynyń buıryǵy arqyly qabyldanady. Sondyqtan bankterge nemese basqa da qarjy uıymdaryna qandaı da bir jeke bazalarǵa qol jetkizemin dep umtylýdyń qajeti joq.
– Olarǵa tek bir-birimen baılanysty aýdarymdardy, olardyń qaıtalanýyn, kólemin jáne baǵytyn taldaý jetkilikti. Osy arqyly zańda belgilengen krıterıılerge sáıkes kúdikti qyzmetti anyqtaı alady, – deıdi.
Ulttyq bank bastamasy negizinde bankter kúdikti mobıldi aýdarymdardy 24 saǵatqa deıin ýaqytsha toqtata tura alady. Eger klıent eskertýlerge qaramastan, kúdikti tulǵalarǵa aqsha jiberýge árekettense, bank aýdarymdy ýaqytsha buǵattap, azamatty banktiń bólimshesine shaqyrýy múmkin.
– Eger adam kúshti psıhologııalyq yqpalǵa ushyrap, barlyq eskertýge qaramastan alaıaqtarǵa aqsha aýdarýǵa árekettense, bank aýdarymdy buǵattap, klıentti týysymen birge bólimshege shaqyra alady. Týysy onyń áreketiniń sanaly túrde qabyldanǵanyn rastaıdy. Bul shara azamattardy alaıaqtardyń yqpalymen qabyldanǵan asyǵys sheshimderden qorǵaýǵa jáne keıin jábirlenýshi esin jıyp, bankke aqsha qaıtaryp berýdi talap etetin jaǵdaılardyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan. Alaıaqtyq shemalardy eń alǵashqy sátte, alǵashqy qońyraý kezinde-aq anyqtaı alatyn algorıtm ázirlep jatyrmyz. Júıe 2025 jyldyń sońyna deıin tolyq daıyn bolady, – deıdi Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Berik Sholpanqulov.
