AQSh-ta 790 myńnan astam franchaızıngtik kásiporyn 8,4 mln jumys ornyn quryp, IJО́-niń 3%-yn qamtamasyz etedi. Bul – eldegi ShOB-tyń 10%-ǵa jýyǵy degen sóz. Al Reseıde 70 myńnan kóp saýda núktesin qalyptastyryp otyrǵan 3 000-nan astam franshıza bar. ShOB-taǵy franshıza úlesi 4-5% shamasynda. Elimizde 400-ge jýyq franshıza tirkelipti. Alaıda sonyń 100-120-sy ǵana naqty jumys istep tur. ShOB-taǵy úlesi 2%-ǵa jetpeıdi, sol sebepti ósý áleýeti týraly aıtýǵa áli erte.
Bul baǵyt bizde nelikten damymaı jatyr? Menińshe, ádepki sebebi – zańnamalyq tetiktiń joqtyǵy. Qazirgi retteý Azamattyq kodekstegi keshendi lısenzııa týraly bappen shekteledi. Franchaızıng jeke bıznes túri retinde rásimdelmegen. Ekinshiden, resmı statıstıka joq. Franchaızıngtiń jeke EQTJK (Ekonomıkalyq qyzmet túrleriniń jalpy klassıfıkatory) kody bolmaǵandyqtan, ol eseptilikte «kórinbeıdi». Bul ony qoldaýǵa baǵyttalǵan kez kelgen talpynysty tejeıdi. Úshinshiden, jalǵan franshıza naryǵy beleń aldy. Sońǵy jyldary franshızany «adal emes» kúıde usyný jıilep ketti. Tórtinshi sebep – kásipkerlik saýattyń tómendigi. Kóbi franshızany tolyq jabdyqtalǵan bıznes dep túsinedi de, onyń standarty, tártibi jáne jeke óziniń aralasý qajettiligi týraly oılaı bermeıdi.
Degenmen naryqta sátti jumys istep jatqan franshızalar da joq emes. Olar – «Lanzhou» meıramhanalar jelisi, «EcoShop» durys tamaqtaný formaty, «Zebra Coffee», «Royal Flowers» gúl bıznesi, «Olymp» fıtnes-baǵyty, «Shonkar» bilim jobasy, «Coffee Boom» «ChocoLove», «Sergek» jáne «Toi Dasterhan».
О́zge elderde de bizdiń franshızalar jumys isteıdi. Bizdiń brendter О́zbekstan, Qyrǵyzstan, BAÁ, Túrkııa, Reseı naryǵyna shyǵyp jatyr. Olar áli kóp emes, degenmen bulardyń árqaısysy – ulttyq eksporttyq áleýetti órletetin múmkindik.
Jaǵdaı qazirgiden de aýqymdy sıpat alyp, franchaızıngtiń qarqyndy damýy úshin ne istelýi kerek? 2024 jyldyń naýryz-sáýirindegi zańnamalyq usynystardy taldaı otyra naryq kelesi qadamdarǵa muqtaj dep aıtýǵa bolady:
Birinshi, franchaızıngti kásipkerliktiń jeke túri retinde taný, moıyndaý.
Ekinshi, EQTJK arnaıy kodyn jáne statıstıkalyq eseptilikti engizý.
Úshinshi, otandyq franshızalardy qoldaýǵa baǵyttalǵan memlekettik baǵdarlama.
Tórtinshi, jalǵan franshızalardan qorǵaý úshin franchaızıngtik sertıfıkattaý ınstıtýtyn qurý.
Besinshi, franshıza úshin bilim berý baǵdarlamalaryn engizý.
Altynshy, otandyq franshızalardyń eksporty úshin ınfraqurylym qalyptastyrý, ıaǵnı Kásipkerlikti qoldaý servıs ortalyǵy, ulttyq kásipkerlik palata jáne halyqaralyq kórmeler arqyly.
Franshıza – tabysqa kepildik berý quraly emes, bul – júıege kepildik berý múmkindigi. Eger biz elimizde ornyqty jelilerdi, tyń jumys oryndaryn, zııatkerlik ónimderdiń eksportyn kórgimiz kelse, onda franchaızıng kóleńkeden shyǵýǵa tıis. Ol daǵdarys, ınflıasııa jáne kadr tapshylyǵy jaǵdaıynda ShOB úshin ósim núktesi bola alady.
Qazirgi kezeń – shıkizattyq modelden ónim, mádenıet jáne brend baǵalanatyn modelge aýysýdyń tamasha ýaqyty. Franshıza – osyǵan bastaıtyn jol. Biz bul baǵyttan áleýet kórip, ony tıimdi paıdalana alamyz ba, álde tamasha múmkindikti ýystan shyǵaryp alamyz ba – másele sonda.
