Ulttyń uly jeńisi

Bulanty-Bileýti shaı­qa­sy – Ańyraqaıdaǵy uly jeńistiń jolbasshysy, eldik namystyń qaıta tutanǵan alaýy. Bulanty shaıqasy ótken jer búgingi kúnge deıin «Qal­maq­qyrylǵan» dep atalýy so­nyń aıǵaǵy. Qalmaqqyrylǵan jazyq, Qalmaqqyrylǵan tóbe, Qalmaqqyrylǵan saı degen sekil­di jer ataýlary – ult tarıhynyń jandy kýási. Bul óńirde bolǵan uly shaıqas – áskerı turǵydan ǵana emes, rýhanı turǵydan da qa­zaq halqy úshin erekshe mańyz­ǵa ıe. Sondyqtan da osynaý ta­rıhı qandy shaıqasta qoly­na qarý alyp, qan keshken Sá­meke, Ábilmámbet, Kókjal Ba­raq, Sańyryq, Bógenbaı, Qa­ban­baı, Naýryzbaı, Shaqshaq Jáni­bek, Tama Eset, Taılaq, Ma­laısary bastaǵan sultandar men batyrlardyń erligin búgingi urpaqqa nasıhattamaq lázim.

Bul maıdanda erlermen qatar arý analarymyz da eren erlik kórsetip, tarıhta qaldy. Bu­lanty-Bileýti shaıqasynda ul­ty­myzdyń qaısar qyzdary da qol bastap, el namysy úshin arpa­lysty. Abylaı hannyń qyzy Aıtolqyn, úısin Qarataı batyrdyń qyzy, Oljabaı ba­tyrdyń anasy Esenbıke, Qaban­baı batyrdyń jary Gaýhar ana men qaharman qyzy Nazym, ataqty Bulanbaı batyrdyń jary, barlaýshy toptyń jetek­shisi Aıbıke, Alshynnan shyqqan batyr qyz Aqbıkesh, naıman Jandáli, Eset batyrdyń qyzy Botagóz syndy arýlar – qazaq qyzynyń qaısar rýhy men eldikti qorǵaýdaǵy erliginiń máńgi úlgisi. Bul qol bastaǵan arýlar jaı batyr ǵana emes, búkil qazaq qyzynyń namysy men qaısarlyǵynyń jarqyn úlgisi boldy.

Qazaqtan 100 myń jasaq qol qatysyp, ult taǵdyryn sheshken jeńistiń alǵysharty Ordabasyda ótken uly jıynda qalandy. Búkil qazaq jasaǵynyń bas qol­bas­shysy bolyp Ábilqaıyr saı­landy. 1718 jyly Táýke han dúnıe salǵan soń, qazaq handy­ǵynyń ishki birligi álsirep, úsh júzge ydyrap ketkenin tıimdi paıdalanǵan jońǵarlar 1723 jyly jeti baǵyttan soǵys ashty. Olar Ile ózeninen bastap Shý boıyna deıin sherý tartty. Qazaq dalasynda halyqtyń qany sýdaı tógildi. Bul apattyń betin Bulanty shaıqasy qaıyrdy. Qazaq jasaqtary 1727 jyly joń­ǵarlarmen Shubarteńiz kóli­niń jaǵasynda, Ulytaýǵa barar jolda Bulanty, Bileýti ózenderiniń boıynda, Qarasúıir jazyǵynda, Bileýti shatqaldarynda sheshýshi urystarǵa kirip, jaý áskerin talqandap, betalysyn toqtatty.

Iirimderi kóp ózender men jer jaǵdaıy jaýǵa kútpegen tustan shabýyl jasaýǵa múm­kindik berdi. Sonymen qatar áskerı ádistiń alýan túr­li tásilderi paıdalanyldy. Qazaq­tar jasanyp kele jatqan jaý jasaǵyna qaraı saı-saladan úıir-úıir jylqy qýyp, qalyń qoldy top-topqa bólip, tis-tis qylyp bólshektedi. Jan alysyp jan berisken babalarymyz asqan erlik kórsetti. Jaýdy Betpaqdala men qumǵa qýyp, bir qatary shólden qatalap, ajal qushty. Sóıtip, jońǵarlardy Ulytaýǵa jetkizbeı toqtatty.

Bul jeńis qazaq halqynyń ult retinde qaıta túleýine sebep boldy. Tarıhtyń qatparly betterine súıensek, Ulytaý – Joshy ulysynyń ortalyǵy, Shyńǵys han urpaqtarynyń kindik qany tamǵan meken. Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Qazaq – dańqty tarıhyn at tuıaǵymen jazǵan halyq» degen sózi bul dalanyń qasıetin taǵy bir márte aıqyndaıdy.

Ulytaýdyń tarıhy men tabı­ǵatyn alǵash ǵylymı turǵy­dan júıelep zerttegen Qanysh Sátbaevtyń eńbegi erekshe. Ol Jezqazǵan – Ulytaý óńirin zertteı otyryp, Bulanty, Qalmaq­qyrylǵan syndy tarıhı jer ataýlarynyń mán-mańyzyna arnaıy toqtalǵan. Bul ǵylymı mura qazaq halqynyń tarıhı kartasyn naqtylaýda, ulttyq sana-sezim men tarıhı jadyny jańǵyrtýda aıryqsha ról at­qardy. Qanysh Sátbaevtyń «Reseı úshin Kreml qandaı qadir­li bolsa, menińshe qazaq eli úshin Ulytaý da sondaı qasterli» degen sózi – Ulytaýdyń qazaq úshin orny bólek ekenin bildirse kerek.

Keıinnen Bulantyda jergi­lik­ti azamattar belsendilik kór­setip, uly shaıqas bolǵan jer­di qorshap, birinshi qatarǵa handar men bılerge arnalǵan eskertkishter men belgi tastar qoıdy. 2015 jyly qazaqtyń tuńǵysh ǵaryshkeri Toqtar Áýbákirov kelip osy keshendi ashty. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy qarsańynda Ulytaý­daǵy «Bulanty shaıqasy» stelasy boı kóterdi.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Ulytaý – ultymyzdyń altyn besigi, taǵy­lymdy tarıhymyzdyń kýási. Úsh júzdiń basyn qosqan Uly­taýda babalarymyz ulttyń kele­shegin oılap, birliktiń týyn jelbiretken. Halyq bul jer­ge Joshy han, Alasha han, Dom­baýyl kesenelerin, Han orda­sy, Áýlıetaýdaı kıeli oryndardy kórý úshin keledi. Ulytaý ańyzdarynda ulttyń uıysýy, jurttyń jumylýy aıqyn kóri­nis tapqan. Tarıhy tereń Uly­taýdyń qadir-qasıetin baǵalaı bilý – barshamyzǵa ortaq paryz», degen sózi bar. Bul sóz de búgingi Ulytaýdyń tarıhı, rýhanı hám tabıǵı turǵyda el úshin altyn besik ekenin bildiredi. Iаǵnı Ulytaýdyń ulttyq tarıh­taǵy orny – halyqtyń rýhanı tutastyǵynyń rámizi desek bolady. Sondyqtan 2027 jyly Bulanty-Bileýti shaıqasynyń 300 jyldyǵyn atap ótý – tarıhı ádilettilik pen urpaq aldyndaǵy qasıetti paryz dep bilemiz. Bul oraıda bul shaıqasqa qatysqan batyrlar týraly búgingi urpaq biletin málimetterdiń mardymsyz ekenin, oqıǵanyń tarıhı mańy­zy áli kúnge jetkilikti zert­tel­megenin qaperde ustaǵa­ny­myz jón. Sondyqtan da osy olqy­lyq­tyń ornyn toltyrý úshin tómen­degideı usynys jasa­ǵymyz keledi:

1. Dúnıeniń kóptegen damyǵan elderinde óz tarıhyna qatysty muqııat kózqaras qalyptasqan. Reseı úshin – Borodıno, Fransııa úshin – Vaterloo, Túrik úshin – Chanakkale shaıqastary qandaı mańyzǵa ıe bolsa, qazaq úshin Bulanty – sondaı deńgeıdegi shaıqas dep tanylýy kerek. Bul oraıda memleket tarapynan tarıhı-tanymdyq ekspedısııalar uıymdastyrylyp, Bulanty-Bileýti shaıqasynyń shynaıy tarıhyn jazýǵa tarıhshylar jumyldyrylýy qajet.
2. Osy uly tarıhı oqıǵaǵa baılanysty respýblıkalyq, ob­lystyq deńgeıdegi ǵylymı kon­ferensııalar, dóńgelek ústel­der ótkizilip, tarıhı oryn­ǵa ınfraqurylymdyq nysandar salynyp, uly shaıqas týraly kınofılm túsirilýi qajet.

Ulytaý – memlekettiliktiń  altyn besigi, Bulanty – eldiktiń syn saǵaty, Ańyraqaı – azattyqtyń máresi. Osy úsh tarıhı belesti umytpaý – bolashaq úshin mindet. Tarıh – ótkenniń sabaǵy ǵana emes, keleshekke baǵdar beretin shamshyraq. Bulanty shaıqasy bizge bólingen eldiń jeńiletinin, birikken eldiń jeńetinin úı­retti. 

Bulanty – ótkenniń ǵana emes, erteń­gi kúnimizdiń altyn temir­­qazyǵy. Bulanty – na­mys­tyń tuǵy­ry, birliktiń jeńisi. Ony ulyq­taý – bárimizge ortaq paryz.

О́mirzaq OZǴANBAEV,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor