El erteńiniń strategııalyq kapıtaly

Jyl saıyn 12 tamyzda atalyp ótetin Halyqaralyq jastar kúni – jas urpaqtyń áleýetin, máselelerin jáne múmkindikterin ult múddesine saı damytý qajettigin taǵy bir márte eske salady. BUU Bas Assambleıasy Jastar isi jónindegi dúnıejúzilik mınıstrler konferensııasynyń usynysymen 1999 jyly bekitilgen bul kún elimizde 2000 jyldan bastap resmı túrde atalyp ótip keledi.

Osy ýaqyt aralyǵynda jastar saıa­saty júıeli túrde damyp, onyń ıns­tıtýsıonaldyq jáne baǵdarlamalyq negizderi qalyptasty. Iаǵnı ýaqyt óte kele ol naqty salada kórinis taýyp, bilim berý, jumyspen qamtý, turǵyn úımen qamtamasyz etý jáne kásipkerlikti qoldaý sekildi basym baǵyttarda keshendi sharamen tolyqtyryldy.

Onyń ishindegi mańyzdy baǵyttyń biri – jas býynnyń sapaly bilim alýy men kásibı qalyptasýy. Jastardyń bolashaǵyna jol salatyn tehnıkalyq jáne kásiptik bilim júıesi keıingi jyldary qarqyndy damyp keledi. Teorııa men praktıkany ushtastyryp meńgerýge múmkindik beretin dýaldy oqytý júıesi, zamanaýı sıfrlyq platformalar, halyqaralyq taǵy­lymdamalar – jas mamandardyń kásibı deńgeıin arttyrýǵa, eńbek naryǵynda básekege qabiletti bolýǵa kómektesedi.

Túrli granttyq qoldaý quraldary, «Jas maman» jobasy, 2029 jylǵa deıingi memlekettik jastar saıasatynyń jańartylǵan tujyrymdamasy sııaqty memlekettik bastamalar da bolashaq el tizginin ustaıtyn azamattardyń kásibı turǵyda jáne jeke ósýinde berik negiz qalap otyr.

Áleýmettik kepildiktermen qamta­masyz etýge baǵyttalǵan birqatar bas­tamalar da iske asyrylyp jatyr. Negiz­gi baǵdarlamalardyń biri – jas, órshil, bilikti mamandarǵa eldi basqa­rýǵa, qatysýǵa jáne memlekettik qury­lymdar men kvazımemlekettik sektorda basshylyq pozısııalardy ıelenýge múmkindik beretin Prezıdenttik jas­tar kadrlyq rezervi. Jas mamandarǵa aýyldyq jerlerge qonys aýdarý kezinde qoldaý kórsetetin «Dıplommen – aýylǵa», tájirıbesi joq túlekterdiń alǵashqy resmı jumysqa ornalasýyna múmkindik beretin «Jastar praktıkasy», «Alǵashqy jumys orny» jobalary otandastarymyzdyń eńbek jolyn senimdi bastaýyna yqpal etedi.

Aıtpaqshy, bıyl elimizde «Jumys­shy mamandyqtar jyly» bolyp jarııa­landy. Bul da óz kezeginde jastardyń kásibı ósýi men jumysqa ornalasýy úshin keń múmkindikterge jol ashady.

Bul ıgilikterdi tıimdi paıdalaný ár jastyń óz belsendiligi men umtylysyna baılanysty. Jastar saıa­saty salasyndaǵy sarapshy, proforıentolog Jasulan Qýandyqtyń aıtýyn­sha, jas býyn tek óz qundylyǵyn, qyzy­ǵý­shy­lyǵyn naqty túsinip, naryqty tal­daı bilgen jaǵdaıda ǵana durys baǵyt­ty tańdaı alady.

– Kópshilik «joǵary jalaqy – bedeldi mamandyq» degen túsinikti ustanady. Biraq shyn máninde, jalaqy mamandyqqa emes, naqty mamanǵa tólenedi. Iаǵnı bir salany bitirgen eki adam ártúrli tabys tabýy múmkin. Mundaǵy basty aıyrmashylyq – jeke qyzyǵýshylyq, qabilet jáne ózin-ózi damytý deńgeıinde. Kim óz salasynda úzdik bolsa, sol naryqta joǵary baǵalanady. Alaıda muny eskermeı, jastar keı mamandyqtardyń ataǵyna ne áleýmettik jelilerdegi tanymal beınesine qyzyǵyp, tańdaý jasaıdy. Keıin jumysqa ornalasqan kezde mamandyqtyń naqty mindeti men baǵytyn túsinbeı, salanyń ózine sáıkes kelmeıtinin túsinedi. Bul rette ata-ananyń da orny erek. Zertteýlerge súıensek, ata-analardyń shamamen 75%-y balasynyń nemen aınalysqysy keletinin bilmeıdi. Saldarynan ata-ananyń qalaýy men balanyń armany sáıkes kelmeı, jasóspirimder óz qyzyǵýshylyǵyna saı emes mamandyqty tańdaýǵa májbúr bolady. Buǵan qosa UBT nátıjesine qaraı mamandyq tańdaý da beleń alyp tur. Al eńbek naryǵy sıfrlyq tehnologııa áserinen qarqyndy ózgeriske ushyrap, ár 2-3 jylda jańa sala men mamandyqtar paıda bolyp jatyr. Sondyqtan jas býyn mamandyqtan buryn ózin-ózi tanýmen aınalysýy kerek. О́zin tapqan adam durys jumysqa jolyǵady. Onyń ústine byltyr elimizde jańa mamandyqtar atlasy ázirlenip, óńirler boıynsha 5-10 jylda suranysqa ıe bolatyn salalar anyqtaldy (enbek.kz saıtynda qoljetimdi). Olardyń qatarynda IT-tehnologııa, aýyl sharýashylyǵy, tehnıkalyq bilimdi dárigerler, birneshe salany meńgergen ámbebap mamandar bar, – deıdi J.Qýandyq.

Buǵan qosa jastardy mazalaıtyn eń ótkir máseleniń biri –  baspana. Bul túıtkil «Qazaqstan jastary 2024» ulttyq baıandamasynda ashyp kórsetilgen. Osyǵan baılanysty Memleket basshynyń tapsyrmasy negizinde 35 jasqa deıingi otandastarymyzǵa tómendetilgen mólsherleme jáne ıkemdi óteý sharttary qarastyrylǵan «Naýryz» jáne «Otaý» turǵyn úı baǵdarlamalary iske qosyldy. Buǵan bıýdjetten shamamen 206 mlrd teńge bólindi. Búginde ilkimdi iste qoldaý kórgen 7,9 myńnan asa azamatqa bas­panaly bolý baqyty buıyrdy.

Baǵdarlamalar tek iri qalalardyń turǵyndaryna ǵana emes, óńirlerdegi jastarǵa da baǵyttaldy. Olarǵa turǵyn úıge teń qoljetimdilik pen eldiń damýy úshin mańyzdy bolashaǵy zor ortalarda turaqtaýǵa jaǵdaı jasaýǵa múmkindik berildi.

Odan bólek, respýblıkanyń 17 oblysynda jas mamandarǵa arnalǵan óńirlik jeńildetilgen ıpotekalyq baǵdar­lamalar iske asyrylyp jatyr. Berilgen qaryzdardyń jıyntyq bıýdjeti 192 mlrd teńgeden asty. Nátıjesinde, 11,3 myń otandasymyz páter satyp aldy.

Sondaı-aq búginde elimizde kásip­kerlikke yntaly jastar sany jyl sa­ıyn artyp keledi. Memlekettik granttar, bıznes-ınkýbatorlar, akselerasııalyq baǵdarlamalar, onyń ishinde «Táýelsizdik urpaqtary» sekildi bastamalar jas kásipkerlerge serpin berip otyr. IT jáne agrotehnologııa, «jasyl» energetıka, kreatıvti ındýstrııa jáne áleýmettik kásipkerlik salalarynda el jastary básekege qabiletti jobalar usynyp, halyqaralyq naryqqa shyǵyp jatyr. Osylaısha, olar el ekonomıkasynyń jańa qurylymyn qalyptastyryp, táýelsizdigimizdi jahandyq aýqymda nyǵaıtyp keledi.

Jas býyn eriktilik, qaıyrymdylyq naýqandar, ekologııalyq bastamalar men mádenı-sporttyq sharalardan da shet qalmaıdy. Mysaly, «Jasyl el» jastar eńbek jasaǵy jańa maýsymynyń birinshi jartyjyldyǵyna 14 myńnan asa jas qatysty. Olar túrli ekologııalyq chellendjder men aǵartýshylyq jobalarda belsendi boldy.

Mundaı bastamalar jastardyń áleýetin ashyp, qoǵam ómirine belsendi aralasýyna múmkindik beredi. Bul úderisti jalpy jergilikti jerlerde memlekettik jastar saıasatyn júzege asyratyn negizgi qurylym – jastar resýrstyq ortalyqtary júrgizedi. Qazir elimizde osyndaı 234 ortalyq (15 oblystyq, 39 qalalyq, 168 aýdandyq) jumys isteıdi. Onda 3 myńnan astam maman 35-ke deıingi otandastarymyzben tyǵyz baılanysta eńbek etedi.

– Bizdiń óńir – elimizdegi eń shaǵyn oblys, jastar sany da az. Soǵan qaramastan, jastar resýrstyq ortalyǵy retinde maqsat-mindetimiz úlken, jos­parymyz aýqymdy. Máselen, «Birlik» volonterlik klýbynyń jumysyn qaıta jandandyrdyq. Klýb quramynda búginde 300-ge jýyq erikti bar. Jyl basynan beri 100-ge tarta áleýmettik, ekologııalyq, qoǵamdyq mańyzy bar is-shara ótkizildi. Odan bólek, Jezqazǵan qalasy ákiminiń jas kásipkerlerge arnalǵan syıaqysy – óńirde óz kásibin bastaǵysy keletin jastar úshin úlken motıvasııa kózine aınaldy. Jyl saıyn úmitkerler sany artyp, baıqaýdyń básekesi qyza túsken. Qazirgi tańda óńirde qalyp, týǵan jeriniń damýyna úles qosqysy keletin jastarǵa jan-jaqty qoldaý kórsetýdi basym baǵyttarymyzdyń biri etip aldyq. О́ńirdegi jastarǵa túrli bos oryndar jármeńkesin uıymdastyryp otyramyz, – deıdi Ulytaý oblysy, Jezqazǵan qalasy ákimdigi ishki saıasat bóliminiń «Jastar resýrstyq ortalyǵy» KMM dırektory Sáken Qaıratuly.

Jastar – el erteńiniń strategııalyq kapıtaly. Sondyqtan memleket júzege asyryp otyrǵan túrli baǵdarlamalar men bastamalar olardyń kásibı, shyǵar­mashylyq jáne azamattyq áleýetin ashýǵa baǵyttalǵan. Degenmen bul múmkin­dikterdiń naqty nátıjege aınalýy tek qol­daýǵa emes, árbir jas býynnyń óz um­tylysy men belsendiligine, jaýap­kershilik deńgeıine tikeleı baılanysty. Sebebi búgingi urpaq ıdeıasy, serpini men talpynysy – erteńgi elimizdiń berik irgetasyn qalaıtyn sheshýshi faktor.