– Toǵyzqumalaqqa qalaı keldińiz jáne jattyqtyrýshy bolýǵa ne sebep boldy?
– 1991 jyly El táýelsizdigin alǵannan keıin, rýhanııat, ulttyq sport týraly maqalalar, suhbattar kóptep jarııalana bastady. Ásirese, Nesip Júnisbaev basqaratyn sport gazetinde ulttyq oıyndar týraly kóp aqparattar berildi. Ocyndaı maqalalardyń birinen toǵyzqumalaq týraly oqyp, qyzyǵýshylyǵym oıandy. Taqtasyn alyp, erejelerin meńgerip, táp-táýir shuǵyldana bastadym. Biraq bastapqyda tek áýesqoılyq deńgeıde aınalystym. 1997 jyly Prezıdent júldesine arnalǵan halyqaralyq jarys boldy. Sol jarysta kórgen áserim, bolashaqta toǵyzqumalaq álemine qadam basýyma jol ashty.
– Ustazdaryńyz nemese sizge baǵyt bergen tulǵalar kimder boldy?
– Meniń toǵyzqumalaq jarystaryna barýyma áser etken ustazym Jaqsylyq Turǵambaev boldy. 1998 jyly Ońtústik Qazaqstan oblysynyń irikteýlerine qatysyp, respýblıkalyq chempıonattarǵa joldama aldym. Jaqsylyq aǵa irikteýdiń bárin ádil ótkizetin. Men bastapqyda irikteýden óte almaı júrsem de, keıin jaqsy daıyndalyp, komandalyq chempıonatqa joldama aldym. Jaqsylyq aǵaı jeńilseń jiger berip, moraldyq-psıhologııalyq turǵydan keremet qoldaý jasaıtyn.
Tileý Qudııarov aǵaıym toǵyzqumalaqtyń teorııasyn keremet biletin. Oıynnyń ishki zańdylyqtaryn sheber meńgergen. 1998-99 jyldary toǵyzqumalaq bastamalaryn úıretip, oıyn ortasynan oıyn sońyna aýysý erekshelikterin praktıkalyq turǵydan kóp taldaıtynbyz. Osy jyldardaǵy daıyndaqtar keıingi jetistikterime kóp áser etti.
– Eń alǵashqy úlken jeńisińizdi qalaı eske alasyz?
– 1999 jyly Shymkent qalasynda «Jas Alash» gazetiniń júldesine arnalǵan halyqaralyq jarys boldy. Osy jarysqa tyńǵylyqty daıyndalyp keldim. Ol kezde qyrǵyz aǵaıyndardan ozyp shyqqan N.Imakeev, Q.Qasymov sııaqty oıynshylar bizdiń eldiń sportshylaryn utyp ketetin. 1997 jyly N.Imakeev Qazaqstanda ótken Prezıdent jarysynyń jeńimpazy boldy. Men ol kezde áli jekeleı jarystarda jeńimpaz bolmaǵan edim, sondyqtan barymdy salýǵa týra keldi. Táńir jar bolyp, barlyq qarsylastardy utyp, bas júldeni jeńip aldym. Júldege vıdeomagnıtofon berdi. Ol kezde mundaı dúnıe ekiniń birinde joq edi. Osy jarystan keıin ózime degen senimdilik artyp, kóptegen jarystardy jeńiske jete bastadym.
– Qazaqstanda toǵyzqumalaqtyń qazirgi damý deńgeıin qalaı baǵalaısyz?
– Qazirgi kezde toǵyzqumalaq elimizde tanymal sport túrine aınaldy. 2005 jyldary bul sport túrin tanıtyndar sany qazirgi oınaıtyndar sanymen shamalas edi desem artyq aıtqandyq emes. Dúnıejúzilik Toǵyzqumalaq Federasııasynyń prezıdenti Álıhan Báımenov toǵyzqumalaqtyń tanymaldylyǵynyń artýyna erekshe eńbek sińirdi. El Federasııasyn 20 jyldan astam basqaryp, ulttyq oıyndardyń ishinde Qazaqstan boıynsha 1 orynǵa kóterdi. Bul jerde QR Týrızm jáne Sport Mınıstrligi, Ulttyq jáne at sporty túrleri ortalyǵy, Oblystyq sport basqarmalarynyń da sińirgen eńbekteri erekshe. Qazirgi kezde elimizde tanylǵan olımpıadalyq sport túrlerin qosyp eseptegende toǵyzqumalaq alǵashqy ondyqta tur.
– Bul sport túriniń shetelde tanymaldyǵy qandaı dárejede?
– Dúnıejúzilik Toǵyzqumalaq Federasııasy 2008 jyldan bastap qurylyp, búginge deıin 7 álem chempıonatyn jáne 6 Azııa chempıonatyn ótkizdi. Toǵyzqumalaq Kóshpeliler oıyndarynyń baǵdarlamasyna engizildi. Kóptegen elderde federasııalar men assosasııalar ashylyp, ulttyq oıyndy damytýǵa kóńil bólinip jatyr. О́tken jyly Latyn Amerıkasynyń 9 eli birigip, qurlyqtyq federasııa ashty. Bıyl Ońtústik Koreıada Federasııa quryldy. Álemniń 30-dan astam elinde jergilikti turǵyndar toǵyzqumalaqpen shuǵyldanyp júr. Tolymdy ister atqarylyp jatqanymen, toǵyzqumalaqty shet elderde damytý úshin áli kóptegen jumystar atqarý kerek. Toǵyzqumalaq kitaptaryn shet tilderine aýdarý; Birikken oqý-jattyǵý uıymdastyryn ótkizip, shetelderdegi áriptesterdiń sapalyq deńgeıin arttyrý; Halyqaralyq jarystardy uıymdastyrýdy bir izge túsirip, kóptegen elderdiń qatysa alýyn qamtamasyz etý; Toǵyzqumalaqtyń básekelerine tolymdy júldeler tigý. Osy máseleler sheshilse, toǵyzqumalaq álemdik brendke aınalady.
– Toǵyzqumalaqty jastar arasynda nasıhattaýdyń eń tıimdi joldary qandaı? Jańadan úırenip júrgenderge qandaı alǵashqy keńes berer edińiz?
– Toǵyzqumalaqty jastar arasynda nasıhattaýdyń tıimdi joly – jarysty kóbirek ótkizý. Ulttyq oıynnyń mańyzy men artyqshylyǵy týraly qurǵaq úgitten góri tájirıbelik turǵydan sportshynyń ózi sezinýi áldeqaıda paıdaly. Qazirgi kezde jastar toǵyzqumalaq mamandyǵyn meńgerip, ústel ústi oıyndary boıynsha jattyqtyrýshy biliktiligin ala alady.
Jańadan úırenip kele jatqan jas talap ulttyq oıynǵa qushtarlyqpen kelý kerek. О́zindik qabileti osy oıyndy oınaýǵa, ary qaraı bapker nemese oıynshy retinde jalǵastyrýǵa deńgeıi tolyq jetetinin paıymdap alýy kerek? О́ıtkeni toǵyzqumalaqtyń zańdylyqtary men teorııasyn meńgerý qajymas qaırat pen uzaq izdenis, jattyǵýlardy talap etedi. Bul jerde sportshynyń psıhologııalyq daıyndyǵy da mańyzdy ról atqarady. Bizde qazirgi kezde Pavlodar, Aqtóbe, Qyzylorda oblystarynyń sportshylary jaqsy óner kórsetedi de, Atyraý, Ulytaý, Soltústik Qazaqstan oblystarynyń sportshylarynyń kórsetkishi tómen. Nege? Ol sol oblystyń bapkerleriniń toǵyzqumalaqqa degen kózqarasyna baılanysty. Mysaly, Pavlodar oblysynyń sportshylary ár jarysqa kásibı túrde daıyndalady. Mańyzdy jarystardy jibermeı, sol jarysta oınalǵan oıyndardy taldap, ár jańalyqty bilip otyrý bul jetistikke aparatyn jol.
– Jattyǵý kezinde este saqtaý men logıkalyq oılaýdy damytý úshin qandaı ádisterdi qoldanasyz? Oıynshylardyń strategııa qurý qabiletin qalaı jetildiresiz?
– Meniń jattyqtyrý ádisimniń birinshi ereksheligi – jeke tulǵanyń ózindik logıkalyq oılaýyn qalyptastyrý. О́z betinshe oılaý, sheshim qabyldaý úshin men oıyn sońyndaǵy esepterdi sheshýdi usynamyn. Ol tapsyrmalardyń ózi jan-jaqty túrlenedi. Toǵyzqumalaqtyń etıýdteri men esepterin ýaqytqa sheshý – bul jarys sıpatyn elestetip, oıynshynyń erik-jigerin shyńdaıdy. Kombınasııa elementterin meńgerý – tereń shyǵarmashylyq qubylys. Kóp sportshylardyń jarysta tabysqa jete almaýynyń syry – kombınatorıkany meńgermeýi. Olardyń jıi jiberetin qateligi nede? Ol kombınasııa elementterin jattaýy. Eger siz barlyǵyn este saqtaý qabiletine senip jattaýǵa tyryssańyz, oıyn barysynda shatasyp ketesiz. Al kombınasııany oıyn zańdylyǵyna sáıkes, ózińiz jasasańyz, onda ol sizdiń senim qýattylyǵyn arttyrýmen qatar, toǵyzqumalaq teorııasyn tereń túsinýge de septigin tıgizedi.
Ekinshi, toǵyzqumalaq oıynyndaǵy jeńiske jetýdegi taǵy ustanatyn qaǵıdam – strategııany durys qurý. Oıynshy toǵyzqumalaqtyń ishki zańdylyqtaryn tereń meńgergennen keıin, bastamadan bastap oıyn sońyna deıingi aralyqty bir-birine úılestirip, jeńiske jetý jolyn izdeý kerek. Qandaı oıyndy qandaı tásilmen jeńem degen suraqtyń jaýabyn izdeý qajet. Strategııa qurý turǵysynda – úı daıyndyǵynyń mańyzy erekshe.
– Halyqaralyq jarystardaǵy eń este qalǵan sátterińiz qandaı?
– 1999 jyly «Jas Alash» jarysyn ataǵy beımálim, elde tanylmaǵan sportshy utqannan keıin, kóbi kezdeısoqtyq dep baǵalady. Sondyqtan kelesi jyly osy jetistikti qaıtalaýǵa maqsat qoıdym. 2000 jyly «Jas Alash» jarysy aldyńǵy jarystan da tartysty boldy. Men osy jarysta múmkin bolǵan 9 upaıdyń 9-yn da jınap, jeńimpaz atandym. Sol jarysta shákirtim Marjan Naýkenova chempıon boldy. Ustaz ben shákirttiń jeńis tuǵyryna qatar turýy – esimde erekshe qaldy.
Ekinshi esimde qalǵan oqıǵa 2009 jyly Prezıdent júldesine arnalǵan halyqaralyq jarys. Sol jarysqa kólik tigildi. Men 30 mamyr kúni Londonda Eýropa qazaqtarynyń quryltaıynda toǵyzqumalaq semınaryn ótkizip, jarysqa daıyndyqsyz keldim. Biraq qasymda otbasym qoldaýshy top retinde kelgen. Sonda olardyń aldynda jerge qarap qalmaıyn dep, kúnniń ystyǵyna qaramastan, tań atpaı turyp, barlyq qarsylastarymnyń oıyndaryn sholyp, óz strategııamdy ár qarsylasqa jeke quryp, sol jerde qalpyna kelý sharalaryn ótkizdim. Sol daıyndyqtardyń barlyǵy bekerge ketpeı, jeńimpaz boldym. Qyzylorda oblysynyń ákimi qolynan sý jańa kólik alyp, ony ákeme syıladym.
– Sizdiń shákirtterińizdiń arasynan álemdik deńgeıde jetistikke jetkenderi bar ma?
– Meniń alǵashqy Túrkistan oblysynda daıyndaǵan shákirtterimnen bastap, qazirgi kezdegi Astanada daıyndaǵan izbasarlarymnyń barlyǵy jaqsy nátıjelerge qol jetkizdi. Tuńǵysh álem chempıony Ǵ.Temirbaev, sport sheberleri E.Nurhanov, N.Qonarbaev tek sportshy emes, ózderi de shákirt daıyndap, árqaısysy jaqsy nátıjeler kórsetip júr. Astana qalasynyń namysyn qorǵap jurgen halyqaralyq sheberler G.Bazaralıeva, Q.Esirkep, B.Zikirııaev, E.Áýelbaı, A.Manarbekuly jáne taǵy basqalar týraly aýyz toltyryp aıtýǵa bolady. Bulardyń barlyǵy otyzǵa tolmaǵan órimdeı jas bolýymen qatar, osy oıyndy jandaryna-armandaryna serik etip kele jatyr. Toǵyzqumalaqtyń álemdik deńgeıde tanylýyna erekshe úles qosady dep oılaımyn. Bul shákirtterimniń sońǵy 1 jyldaǵy jetistikteriniń ózi erekshe. Ǵ.Temirbaev Abaı atamyzdyń 180 jyldyǵynda kólik utsa, G.Bazaralıeva – 2025 jyldyń shilde aıynda ótken Álem kýboginiń jeńimpazy. Q.Esirkep, B.Zikirııaev, E.Áýelbaı – Kóshpeliler oıyndarynyń 2024 jylǵy toǵyzqumalaq oıyndarynyń jeńimpazdary, Eren Eńbek medaliniń ıegerleri. «Ustazdan shákirt ozar degen». Bul shákirtterim tek meniń ǵana emes, halyqtyń yqylasyna bólengen tereń oıly sportshylar.
– Jýyrda Qazaqstanda alǵash ret jasandy ıntellektpen toǵyzqumalaq oınaý múmkindigi paıda boldy. Siz muny qalaı baǵalaısyz?
– Bul – úlken jańalyq. Jasandy ıntellektpen oınaý sportshylarǵa daıyndyqtyń jańa deńgeıin beredi. Jańa kombınasııalar tabýǵa, logıkalyq oılaýdy shyńdaýǵa kómektesedi. Sonymen qatar, álemniń túkpir-túkpirinen qarsylas tabýdyń tıimdi joly. Bul jańalyq toǵyzqumalaqtyń álemdik deńgeıde tanylýyna serpin beredi dep oılaımyn.
Áńgimeńizge raqmet!
