Tórt asyldyń toıy

Bıyl qazaq án óneriniń alyby, ánshi, sazger Jaıaý Musa Baıjanulynyń týǵa­nyna 190, jazýshy-satırık Qadyr Taı­shyqovqa – 125, jazýshy, maıdanger Qalmuqan Isabaıǵa jáne kınorejıs­ser, qazaq dýblıaj óneriniń maıtalmany Qýat Ábýseıitovke 100 jyl tolyp otyr. Halqymyzdyń asyl perzentteriniń kindik qany Baıanaýylda tamǵan. Mereıtoıǵa alys-jaqynnan qurmetti meımandar men zııaly qaýym, jergilikti jurt jınaldy. Qazaqqa talaı ulylardy syılaǵan, basynan baq ketpegen Baıanaýla eli dýmandy is-sharalarǵa bar qam-qareketinshe daıyndalǵany baıqaldy.

Moıyldy dalasynda qurylǵan bas sahnada kúı kúmbirlep, án tógildi. Oblys ákimi Asaıyn Baıhanov ata-baba­la­rymyzdyń mádenı murasyn kózdiń qa­rashyǵyndaı saqtaý – naǵyz otanshyl­dyqtyń kórinisi ekenin eske sala kelip, Parlament Senatynyń tóraǵasy Máýlen Áshimbaevtiń quttyqtaý hatyn oqyp berdi.

– Bizdiń ata-babalarymyz keıingi urpaǵyna ulttyq biregeıligimizdiń negizi bolǵan eń úlken mádenı baılyqty muraǵa qaldyrdy. Ony bolashaq urpaqqa amanat etý – bizdiń mindetimiz. Men bul kúnderi batyrlar beınesinen – ór rýhty, tyń qoljazbalardan – tarıh tynysyn, tabıǵat sulýlyǵynan – týǵan jerdiń tylsym syryn, qazaq kúresi men báıgeden, kókpardan – ata dástúrdiń asqaqtyǵyn, sóz dodasy aıtystan – el rýhynyń asqan ótkirligin kórdim, – dep jerlesterin merekemen quttyqtady.

Merekelik baǵdarlama ulttyq máde­nıettiń barlyq qundylyǵyn birik­tirdi. Oblystyń mýzeıleri men kitap­hanalary uıymdastyrǵan kóshpeli kór­meler jurt nazaryn aýdardy. Ásire­se Qalmuqan Isabaıdyń sonaý Ger­ma­nııa jerinde soǵystan keıin komen­dant bolyp júrgende jergilikti halyqtyń yqy­lasymen syıǵa tartylǵan biregeı jazý mashınasy, qazirgi Q.Sátbaev atyndaǵy kanal qurylysyn bastan-aıaq jaıaý aralaý kezinde ustaǵan qol taıaǵyn kópshilik yqylaspen kórdi. Bul jádigerler búginde Buqar jyraý atyndaǵy ádebıet jáne óner mýzeıinde saqtalyp tur. Jaıaý Musadan qalǵan shapan, Qýat Ábýseıitov pen Qadyr Taıshyqovtan qalǵan shyǵarmashylyq mura úlgileri de kelýshilerge ótken ǵasyrdan syr shertti.

Oblystyq «Shańyraq» halyq shyǵar­mashylyǵy ortalyǵynda Jaıaý Musa Baıjanulynyń 190 jyldyǵyna «Úsh júzge atym málim Jaıaý Musa» atty respýb­lıkalyq dástúrli ánshiler baı­qaýy ótip, oǵan Astana, Almaty qalala­rynan, Aqmola, Qaraǵandy, Ulytaý, Shyǵys Qazaqstan, Pavlodar oblystarynan óner ıeleri qatysty.

Al «Qazaq aıtysynyń úsh dáýiri» taqyrybynda ótken aıtysqa belgili aqyndar Serik Qusanbaev, Jumken Seıitov, Altyngúl Qasymbekova, Balǵyn­bek Imashev, Aıbek Qalıev, Bekarys Shoıbekov, Jansaıa Mýsına, Aspanbek Shuǵataı qatysty. Mereıtoılyq is-shara­larǵa «MýzArt» toby men ánshi Merýert Túsipbaeva arnaıy kelip, keń da­lany shalqytyp án shyrqady.

At báıgesi men kókpar, býra sandy alyptar aıqasqan boz kilemdegi kúres te óz jankúıerlerin az jınaǵan joq.

Aýdan ortalyǵynda mereıtoı ıe­lerine arnalǵan birneshe rýhanı is-sharaǵa kýá boldyq. «Rýhy bıik tulǵalar» atty respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııada Jaıaý Musanyń jıen­shary Gúlbarshyn Dúrmanova, Qýat Ábýseıitovtiń qyzy Merýert Ábýseıi­tova, Qalmuqan Isabaıdyń úlken qyzy Baıan Isabaeva, jazýshy, ólketanýshy Saılaý Baıbosyn tulǵalar jaıynda tyń derekterdi áńgimelep, estelikter aıtty. Al aıtýly aqyn, ardager jýrnalıst Qorǵanbek Amanjol Baıan jerine arnaǵan ásem jyr shýmaqtaryn tartý etti.

– Qadyr Taıshyqov – qazaq jazba ádebıetinde satıra, feleton janryn qalyptastyrýshylardyń biri. Ertis-Baıan óńirinen shyqqan belgili qalamgerlerdiń biri bolǵanymen, aty atalmaı qalǵan asylymyz. Qýǵyn-súrgin qurbany boldy. Keshegi Beıimbetterdiń, Sákenderdiń izin basyp shyqqan jas daryn ıesi 1937 jyldyń jeltoqsan aıynda ustalǵan. Sodan keıin derek joq. Onyń Sibir jerine aıdalyp, sol jaqta kóz jumǵanyn bildik, – dedi Saılaý Baıbosyn.

Belgili opera ánshisi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Shahımardan Ábilov Jaıaý Musanyń «Sursha qyz» áni álemdik deńgeıde moıyndalǵan mýzykalyq shyǵarma dep baǵa berdi. Ánniń kólemi, qurylymy, dıapazony men sózi – álemdik qubylys.

«Qytaıdyń ataqty oıshyly Konfý­sıı: «Belgili bir eldiń kóńil kúıin bilgiń kelse ánin tyńda», degen eken. Qazaqtyń án ónerinde álemdik deńgeımen talasa alatyn týyndylardyń avtory – Jaıaý Musa. Máselen, «Aq sısa» áni tunyp turǵan stretto. Klassıkalyq deńgeıden qaraǵanda bul ánniń álemdegi orny bıik. Qazaqtyń mýzykasyn, tilin, mádenıeti men janyn aıqyn baıqatatyn ánderimizdiń biri. Jaıaý Musa «Sursha qyz» jáne «Aq sısa» ánderimen-aq óz zama­nynda bıik deńgeıge kóterilgen, óneri álemdik mýzyka mádenıetine teń­des­ken tulǵa ekenin baıqaımyz. Muh­tar Áýezovtiń 100 jyldyǵyna oraı Fran­sııada ótken konsertke qatystym. Sonda Abaıdyń «Kózimniń qarasy» jáne osy «Aq sısany» oryndaǵanymda, Eýropa jurty tánti bolǵan. Bul qazaq óneriniń qudyreti edi. Biz osyndaı ulylarymyzdyń asqaq ónerin ulyqtaý arqyly qazaq rýhanııatyn álemge áıgileı alamyz», – dedi Shahımardan.

Qalmuqan Isabaıdyń jary Zábıra Isabaeva Buqar jyraý mýzeıi usynǵan kórme zattaryn tamashalap turyp, onyń Q.Sátbaev arnasyn jaıaý aralap shyqqan kezeńi týraly baıan etti.

– Qazirgi Sátbaev, sol kezdegi Ertis-Qaraǵandy kanaly qazyla bastaǵanda jazý­shy bastan-aıaq sol jaqta júrdi. Bir­neshe jyl ýaqytyn jumsap, qomaqty kitap, maqala-ocherkter jazdy. Ol kezde jazý­dyń adamy tórt qabyrǵada qamalyp otyr­maǵany da málim. El aralaıtyn, jer kóre­tin. Bir jaǵynan Ertis bo­ıyn jaı­­la­ǵan eldiń turmys-jaǵdaıyna qany­ǵý úshin de sol saparǵa attanǵan bolar dep oı­laımyn. Bir qurdasynyń Qalmuqanǵa arnap:

«Saryarqanyń boıynda,

Aq taıaǵy qolynda

Kele jatyr Qalmuqan

Eki qasqyr sońynda», – dep ázil óleń jaz­ǵany da bar. Qalmuqan ashýlanbaı­tyn, ázil-qaljyńdy jıi aıtatyn, sharýa­­syna tııanaqty jan edi. Keshki shaıyn ishken soń birden arhıv qaıdasyń dep tartyp otyratyn. Ol jaqta tapjyl­maı otyryp, tapqandaryn dáleldeý úshin erinbeı-jalyqpaı jan-jaqqa suraý salady. Qajet bolsa qıyr shet bol­sa da ózi baryp keletin. Árbir jaz­ǵan shyǵarmasy qyrýar eńbekpen keldi. Talmaı, sharshamaı jazǵan dúnıe­le­­rinen ózi de rahat alatyn edi, dep tol­ǵandy jasy 85-ten asqan Zábıra Isabaeva.

Baıanaýylda sondaı-aq bul kúnderi Qadyr Taıshyqovtyń 125 jyldyǵyna oraı satıralyq shyǵarmalar arasynda jáne Q.Isabaıdyń 100 jyldyǵyna oraı prozalyq shyǵarmalar arasynda ótkizilgen oblystyq baıqaýlardyń qory­tyndylary jarııalandy. Shyǵar­ma­shylyq dodalardy Baıanaýyl aýdany ákimdigi men Aıqara.kz ádebı portaly, oblystyq «Aqbettaý» jýrnaly uıym­das­tyrǵan. Aıqara.kz ádebı por­ta­lynyń bas redaktory, aqyn, kósem­sóz­shi Asyl Ábish baıqaýǵa 30-dan astam shyǵarma túsip, sonyń 18-i iriktelip alynǵanyn jetkizdi. Qazylar alqasyna shyǵarmalar nómir­lenip usynylyp, bul baıqaýdyń ádil ótýine múmkindik bergen. Prozalyq shyǵar­malar arasynda «О́lim. Kod. О́mir» áńgi­mesimen Jaqsybek Shanyshqyly jeńim­paz atansa, Beıbit Bójen birinshi, Nurjan Kúljan men Jantas Erkin ekinshi, Erbol Qaıyrov, Sholpan Baıǵaly, Janasyl Serikbol úshinshi oryndardy ıelendi. Al satıralyq shyǵarmalar boıynsha Alpysbaı Honj top jardy.

Osylaısha, Baıanaýyl jerinde el aıta júretin ónegeli, rýhanııatymyzdy as­qaqtatqan toı ótti. О́ńir basshysy Asaıyn Baıhanov atap kórsetkendeı, mereıtoılar aıasyndaǵy barlyq shyǵyndar bıýdjetke salmaq salmaı, janashyr azamattar men demeýshilerdiń qaltasynan shyǵarylǵan.

Ataı keterligi, sonaý Qytaıdyń Sanjy oblysy, Manas aýdanynan velo­sı­pedpen shyǵyp, áýeli Abaı toıy­na aıaldaǵan, odan soń Baıanaýyldaǵy tórt asyldyń mereıtoıyna jetken qanda­sy­myz Aıbar Erkinuly da tóbe kórsetti. Ol velosıpedpen 2,5 myń shaqy­rymǵa jýyq jol júrip kelgen. Oblys ákimi oǵan at mingizip, márttik tanytty.

Pavlodar oblysy