Álibektiń «Atamura» baspasynan bıyl jaryq kórgen «Qoıǵa shapqan qara aıý» atty derekti áńgimeler jınaǵynyń da basty keıipkeri – bizdiń ardaqty dosymyz Eren Jumaǵulov. Áńgime dál bul kúnderi jetpis bes degen jastyń jotasyna shyǵyp jatqan osy asyl azamat týraly.
Ádette dos degen adamǵa bala shaqta, mekteptegi kezde, stýdenttik dáýrende jolyǵady ǵoı. Árıne, qyzmette júrip tabysqandardyń arasynan da dostasyp ketetinder kezdesedi, degenmen, ondaılar kóp bola qoımaıdy ári solardyń ózimen jastaý tusyńda ǵana janyń jarasady kóbine. Jasyń egdelengen kezde, aıtalyq, elýdi eńsergen shaǵyńda jańa dos tabý degen taǵdyrdyń sırek syıy. Eren – meniń ómirimdegi osyndaı sırek syı. Erenmen biz keshteý kezdestik. Dıdahmet Áshimhanovtyń elý jyldyǵyn atap ótýge Qatonqaraǵaıǵa barǵanymyzda tanystyq. Sóıtip, tanysýymyz tabysýǵa ulasty. Tabysýymyz úlken dostyqqa ulasty. Sodan bergi jıyrma bes jyl dostyǵymyzdy baıandy ete tústi. Osy kezeńde óz basym Erenniń azamattyǵyna, erkóńildiligine, iskerligine, tazalyǵyna, adaldyǵyna tánti bolýdan tanbaı kelemin.
«Bul qazaqta jigitter bar marqasqa» degende Tólegen aqyn osyndaı azamattardy aıtqan-aq shyǵar! Eren Jumaǵulov keshegi qıyn jyldarda Qatonqaraǵaı ulttyq tabıǵı parkiniń tuńǵysh dırektory qyzmetin atqaryp, Altaıdyń tamasha tabıǵatyn keleshekke aman saqtap qalýdyń qııamet-qaıym jumysyn jankeshtilikpen júrgizdi. Odan keıin Berel memlekettik qoryq-mýzeıin taqyr jerden quryp, onyń da tuńǵysh dırektory boldy. Álemge áıgili qasterli qazynamyzdyń quntty saqtalýyn, tıisinshe zerttelýin qamtamasyz etti.
Erekeń týraly aıtsa, bizdiń Álibek aıtsyn: «Eren Jumaǵulov – О́r Altaıdyń tól perzenti, týǵan jeriniń teńizdeı terbetilip, muhıttaı shalqyǵan ormanymen, bozalań taýlar, raýshan gúldi adyr-qyrqalarymen kózin ashyp, kóńilin sýarǵan arda uly. Sanaly ǵumyryn tabıǵat aıasynda ótkizgen, ózen-kóldi saǵalap, taý shyńdaryn jaǵalap erjetken kósheli azamat. Jasynan tabıǵatpen etene óskendikten de ol artyq sózge joq, kóp jaǵdaıda syryn asha bermeıtin tomaǵa tuıyq, az sóılep, kóp tyńdaýǵa beıim birtoǵa jan. Solaı bola tura minezge baı, kóńili darqan, peıili keń, mol parasat ıesi», deıdi ol jan dosy týraly.
Eren, rasynda da, qurmet pen qoshemettiń qandaıyna da laıyq azamat. Sabyrly. Salmaqty. Senimdi. Syrlassań syrlasýǵa, syılassań syılasýǵa saı turady. Kúıip-pisip, kúıgelektenip qalý degen atymen bolmaıdy bizdiń Erende. Qatonqaraǵaıǵa talaı barǵanymyzda da, Han Táńiriniń bıigine tikushaqpen kóterilgenimizde de, Qazyǵurtqa shyqqanymyzda da, talaı jıyn-toıda, qudalyqta, qonaqta birge bolǵanymyzda da syrbaz qalpynan bir tanbaıdy ǵoı sabazyń.
Biz ózimiz Erekeńdi ázildep, «Dersý Ýzala» dep te ataı beremiz. Shynynda da, qazirgideı júrektiń dúrsilin motordyń gúrsili basyp bara jatqan myna yzy-qıqý, qym-qıǵash zamanda tabıǵı tazalyqty dál sol Dersý Ýzaladaı samııan samal kúıinde saqtap qalǵan Eren syndy erdi tabý qıyn. Ataqty orys jazýshysy Vladımır Arsenevtiń álemge áıgili keıipkerin Eren eriksiz eske salady. Dersý Ýzala – Qıyr Shyǵystaǵy gold degen shaǵyn halyqtyń ókili bolǵan. О́mir boıy taıgada turyp, ómir súrgen Dersý ańshy Arsenevtiń aqylshysy, dosy, qııan soqpaqty saparlarda taptyrmas kómekshisine aınalǵan. Ǵalymdy birneshe ret ólimnen de qutqaryp qalǵan. Saıahatshynyń sarbazdaryn kóp nársege kózin ashyp, taıganyń qupııa-syrlaryna úıretken. Vladımır Arsenevtiń kitabyn oqyǵan, Akıra Kýrosavanyń «Oskardy» ıelengen «Dersý Ýzala» fılmin kórgen adam ol beıneni umyta almaq emes. Erekeńniń óz aýzynan Dersý Ýzalanyń tektiligine tııanaq bolatyn talaı-talaı qyzyqty áńgimeni estısiz. Arsenevtiń sarbazdary jańbyrdan qorǵaıtyn balaǵan kúrkeler jasap, bir túnep, erteńinde bárin shashyp kete beredi eken. Dersý olaı etpegen. Ol bul mańaıǵa ózi endi qaıtyp kelmesin bile tura, keterinde kúrkeni jamap-jasqap, jańbyr tımeıtin tusqa qurǵaq otyn daıyndap, azǵantaı sirińke shyrpysyn, bir ýys kúrish pen tuz tastap otyrady. «Munysy nesi?» dep tańdanys bildirgen serikterine óziniń bul áreketin: «Kakoı-kakoı drýgoı lıýdı hodı, balagan naıdı, sýhıe drova naıdı, spıchkı naıdı, kýshat naıdı – propadı netý!» dep túsindiredi. Mine, taıganyń jazylmaǵan zańy degen osy! Eren Jumaǵulov ta jazylmaǵan osy zańdy kásibı ańshylar men ormanshylardyń buljymas qaǵıdasyna aınaldyrǵan. «Altaı taıgasynyń alys qoınaý-qolattarynda, ár jerde ańshylardyń qaraǵaıdan qıyp salǵan jataǵan úıshikterin kezdestirýge bolady. Qaqaǵan aıaz ben úskirik boranda qurǵan qaqpandaryn tekserip, ań qarap, jaıaý-jalpyly súıretilip kele jatqan ańshy álgindeı úıshikterge jete jyǵylady, boı jazyp demalady. Onsyz da kúni boıy orman kezip, áli quryp sharshaǵan ańshy uıtqyǵan boranda otyn izdep sandalmaıdy, daıar otyndy tutatyp, daıar sirińkemen ot jaǵyp, jan shaqyrady. Keterinde ózi paıdalanǵan dúnıeni oısyratyp shashyp ketpeı, ornyn toltyryp, kelesi ańshynyń jaǵdaıyn jasap qoıady», dep túsindiredi Eren muny.
Erendi aıtqanda eske túspeı qoımaıtyn taǵy bir keıipker – Grıgorıı Fedoseev degen jazýshynyń kitaptaryndaǵy izkesýshi Ýlýkıtkan. Bul da Dersý Ýzalanyń ózinshe bir túri. Tabıǵattyń tól perzenti. Evenk. Ańshy. Jolserik. Fedoseevtiń «Taıgada alabóten jaqsy kóretiniń ne?» degen suraǵyna Ýlýkıtkannyń «Kózim kórgenniń bárin, qulaǵym estigenniń bárin jaqsy kóremin» dep jaýap qaıtaratyny bar. Sol aıtqandaı, bizdiń Eren baýyrymyz da tabıǵatta bári tamasha dep sanaıdy, Jaratqannyń qolynan shyqqan myna dúnıede bári de ádemi, sulý, kórkem dep biledi. «Tabıǵatpen týystasqan adam baqytty bolady» – ardaqty aǵamyz, jazýshy ári ańshy Qasym Táýkenovtiń osy sózi Eren ómiriniń máni, máıegi. Munar taýdy, muzart shyńdy ańsap, Altaıdy arly-berli sharlap júrip shabyt shaqyrǵan qalamger dosymyzdyń talantynyń jarqyrap ashylýynda onymen talaı-talaı sapar shekken, ańshylyqqa da, balyqshylyqqa da bastap, Muztaýǵa deıin birge kóterilgen eger Erenniń, baram degenine barǵyzyp, kórem degenin kórgizgen dırektor Erenniń, bylaısha aıtqanda – Álibektiń Dersý Ýzalasynyń orny bólekshe dep bilemiz.
Eren Jumaǵulov Qatonqaraǵaı ulttyq parkin basqarǵan jyldarynda ol óziniń aqylymen, ustamdylyǵymen, iskerligimen qınalǵan jurtty taryqtyrmaı ustap, birte-birte óz kúnderin ózderi kóretin jaǵdaıǵa jetkizdi. Aýdandyǵynan aırylyp qalǵanda da qatonqaraǵaılyqtar azamattyǵynan aırylǵan joq. El ornynda, jer ornynda, berekesimen tura berdi. Aýdan ortalyǵy da ózge óńirlerdegideı azyp-tozyp ketken joq. Aqyry shekaralyq óńirlerge degen kózqaras qaıta túzelip, Qatonqaraǵaı aýdany quryldy. Jaqynda ǵana «Altaı – Túrki áleminiń altyn besigi» degen dúbirli atpen taǵylymdy festıval ótkizildi, oǵan on bes elden qonaq shaqyryldy. Áýejaı salynyp, týrızmniń tyń tynysy ashylǵaly tur. Bul jóninde jaqynda Altaıǵa barǵanymyzda, aıaýly dosymyz Dıdahmet Áshimhanovtyń 75 jyldyǵyna arnalǵan oqyrmandar konferensııasynda razylyqpen aıtqanbyz. Osynyń bárinde Erenniń eren eńbegi, kórsetken ónegesi jatyr. Sodan da týǵan eli, ósken jeri eń bir qıyn jyldarda Qatonqaraǵaıdyń qasıetin de, baılyǵyn da saqtaýǵa septesken asyl perzentiniń atyn ardaqtap, mereıjasyn merekelegeli jatyr dep estidik. Durys.
Bizdiń Eren – eren Eren.
Saýytbek ABDRAHMANOV
