– Saǵynǵazy Danııaruly, sút salasynyń mysalymen qarastyrsaq, azyq-túlik ımportynyń máselesi qanshalyqty ózekti? Shyn máninde, ımport ósip, otandyq óndiriske qaýip tónip tur ma? Qazaqstan naryǵy nege sheteldik jetkizýshiler úshin tartymdy bolyp tur?
– Bizdiń naryqqa ımport qysym jasap jatqany anyq baıqalady. Bir ǵana sút ónimderi boıynsha reseılik, belarýstik, tipti fransýzdyq kem degende onǵa jýyq brendti atap óte alamyn – olardy bizdiń tutynýshylar jaqsy biledi. Qazir bul iri kompanııalarmen qatar, kóptegen usaq sheteldik óndirýshiler de otandyq dúken sórelerin berik ıelenip otyr. Biraq másele olarda emes. Bul bizdiń rıteıldiń tańdaýy. Bul sala – ekonomıkadaǵy qýatty sektor, ol bólshek naryqtyń keminde 90 paıyzyn ıelenip otyr.
О́z bıznesin damytý úshin saýda jelileri satylym kólemine qaraı barǵan saıyn kóbirek paıda tabýǵa tyrysady. Al reseılik, belarýstik óndirýshilerge bizdegi saýda – qosymsha tabys kózi. Olar óz ishki naryǵyndaǵy kiris kórsetkishterin jaba alatyndyqtan, taýaryn bizdiń elde tómen baǵamen satýǵa múmkindigi bar. Oǵan qosa, olardyń óndiristik qýaty bizdegi uqsas kásiporyndardan júzdegen ese úlken bolýy múmkin. Munyń bári – sheteldik básekeles tarapynan dempıng jasaýǵa tamasha múmkindik beredi. Bul jaǵdaıdy saýda jelileri paıdalanyp, onyń ónimin satý arqyly úlken marjaǵa qol jetkizip otyr.
Taǵy bir eske sala ketetin jaıt – sońǵy ýaqytta Reseı men Belarýs úkimetteri ulttyq óndiristerine qarjylaı qoldaýdy on ese arttyrdy. Bul – salalardy tikeleı sýbsıdııalaý, sonyń qatarynda eksporttyq jetkizilimderdi sýbsıdııalaý arqyly júzege asýda. Bir ǵana mysal, reseılik óndirýshi zaýyttan satý núktesine deıin ónimdi jetkizýge ketken shyǵynǵa 100 paıyz memleketten óteý alady. Biz mundaı memlekettik qoldaýdy tek armandaı alamyz. Bizdegi jaǵdaı – jalpy kásipkerlik baǵdarlamalarmen shekteledi, olar jańartylmaıdy ári básekege qabiletsiz kúıinde qalyp otyr. Al Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs ortaq ekonomıkalyq keńistikte áreket etetindikten, bıznes júrgizý sharttary ártúrli bolǵanymen, bul ádiletsiz básekeniń paıda bolýyna jol ashady.
– Básekege qabiletsiz saýda ortasyna qatysty másele qozǵalǵanda, kóbinese dúken sórelerine tıisti baqylaýsyz túsip jatqan «kóleńkeli» azyq-túlik týraly da sóz aıtylady. Bul másele aımaq úshin qanshalyqty mańyzdy?
– Árıne. Bul barlyq aımaqqa tán másele. Biraq bul týraly qansha aıtsaq ta, jaǵdaı ózgerissiz qalyp otyr. Búginde Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda qalyptasqan taýar aınalymy men ony baqylaý erejeleri elimizge ne satýǵa bolady – sonyń bárin ákelýge múmkindik berip otyr. Onyń ishinde erekshe baqylaýǵa alynýy tıis taǵam ónimderi de bar. Iri saýda jelileri «kóleńkeli» ımportty satýǵa asa táýekel etpese de, shaǵyn dúkender men bazarlar buǵan nazar aýdara bermeıdi. Men bul týraly buǵan deıin de aıttym, áli de aıtamyn – elimizde kontrabanda bar. Taýarlardy «Gazeldermen», júk kólikterimen tasıdy, salyq tólenbeıdi. Jaqynda bolǵan bir jaǵdaı óte jaqsy mysal, jekemenshik úıge tońazytqyshtar ornatyp, Qabarda-Balqarııadan sút ónimderin ákelip, ony tikeleı garajda qaptaǵan. Ol jerde qandaı sapa men qaýipsizdik bolýy múmkin?
Al jergilikti ónimderdiń sapasy únemi baqylaýda. Olardyń sapasy sheteldik básekelesterdiń taýarynan esh kem emes. Alaıda otandyq óndirýshige basymdyq túgili, tipti ádil básekelestik jaǵdaıy jasalmaǵandyqtan, ımport kólemi ósip jatyr. Tek bir ǵana Belarýsten ákelinetin sút ónimderiniń ımporty byltyrdyń ózinde 51%-ǵa artqan. Al dúkenderiniń sany apta saıyn kóbeıip keledi desek, artyq aıtqanymyz emes.
– Sizdiń kásibı qaýymdastyqqa múshe kompanııalar men iri saýda jelileri arasyndaǵy qarym-qatynas qandaı? Jergilikti sút ónimderin aımaqtarǵa ótkizýde qıyndyqtar týyndamaı ma?
– Árıne, qıyndyqtar bar. Olardy jergilikti jetkizýshilerge ádeıi jasalǵan kedergiler deı almaımyz, biraq joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, ımporttaýshylarǵa rıteıl talaptaryn oryndaý áldeqaıda ońaı. Bizdiń qarym-qatynastaǵy negizgi máselelerge toqtalaıyn. Sórelerden qosymsha oryn alý qıyn. Kóp jaǵdaıda, saýda jelisi óziniń jeke taýaryna – qoıma ónimderine basymdyq bergende, jergilikti jetkizýshiler sóredegi oryndarynan aıyrylyp qalady. Sondaı-aq, jańa ónim túrlerin naryqqa engizgimiz kelgende, «kirý kedergilerine» tap bolamyz. Ádette bizge eki tańdaý beriledi: ne eskilerin alyp tastaý, ne joǵary retro-bonýs tóleý. Qalǵanyn tizbelemeı-aq qoıaıyn, aıtpaǵym – osy kedergilerdiń bári ónim satylymyna tikeleı áser etedi, al bul óz kezeginde otandyq kompanııalardyń damýyna kedergi keltiredi, óndiristi damytýǵa ınvestısııa tartýdy báseńdetedi nemese múlde toqtatady. Demek, bul búkil salanyń ósýin tejeıdi.
– Jaqynda qaýymdastyqta jergilikti saýda jelileri jetkizýshilerge júkteıtin qosymsha qyzmeti men retro-bonýsynyń tym kóptigi jóninde másele kóterildi. Bul naryq jaǵdaıynda sonshalyqty mańyzdy ma?
– Sizdiń suraǵyńyzdaǵy eń mańyzdy tujyrym – bul «naryq jaǵdaıy». Saýda jelisi – bul 100% jeke bıznes, ol árqashan óz múddesin kózdeıdi. Sondyqtan kommersııalyq qurylymdarǵa bizben qarym-qatynasta qandaı da bir erekshe jeńildik jasa dep ótiný tıimsiz. Bálkim, bul jerde memlekettik ekonomıkalyq saıasattyń tetikterine júgingen durys bolar. Mysaly, otandyq óndirýshige naqty qoldaý kórsetý úshin óndiris orynyna bólshek saýdaǵa baılanysty shyǵyndardy óteýge sýbsıdııa berýge bolady. Sóre jaldaý aqysy, retro-bonýstardyń bir bóligin jabý, saýda jelisindegi turaqty marketıngtik sharany ótkizý men taǵy sol sııaqty ister.
Eger jaǵdaıdyń ózine, ıaǵnı otandyq óndirýshi men saýda jelisi arasyndaǵy qıyn qarym-qatynasqa toqtalsaq, mundaı túıtkilder rasymen bar jáne olardy joqqa shyǵarý múmkin emes. Azyq-túlik óndirýshi men saýda jelilisiniń ózara qarym-qatynasyn memleket tarapynan retteý burynnan qajet-aq. Mysaly, óndirýshi arasynda aty shýly «retro-bonýstar» degen túsinik paıda boldy – siz surap otyrǵan osy bonýstarmen saýda jelileri óndirýshilerdi sózsiz qyspaqqa alady. Bizdiń zańnamada mundaı retro-bonýstardy talap etýge tyıym salynǵan. Alaıda saýda jelileri olardy «jarnama» nemese basqa da qosymsha qyzmetter retinde búrkemelep alyp otyrady. Bul – shyn máninde, óndirýshilerge salynatyn qosymsha «alym» deýge bolady. Al, mysaly, Reseıde retro-bonýstar zańdy túrde ruqsat etilgenimen, azyq-túlik óndirýshiler úshin olardyń mólsheri 5%-dan aspaıdy. Al bizde sol jasyryn retro-bonýstardyń kólemi 7%-dan da joǵary.
Osynyń bári otandyq naryqta reseılik jáne belarýstik ónimderdiń keńinen taralýyna ákelip otyr. Naqty mysal keltireıin, qazir el aýmaǵynda «Belorýsskıe prodýkty №1» dep atalatyn shamamen 130 saýda jelisi jáne taǵy shamamen 120 saýda núktesi jumys isteıdi. Bul Belarýs ónimderiniń ishki naryqtaǵy jappaı jáne turaqty túrde keńeıýiniń aıqyn dáleli. О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha Belarýsten keletin keıbir azyq-túlik sanattarynyń ımporty burnaǵy jylmen salystyrǵanda aıtarlyqtaı artqany tirkeldi: sút ımporty 51%-ǵa ósken (3,3 myń tonnadan 5,0 myń tonnaǵa deıin), irimshik pen súzbe – 30%-ǵa (11,2 myń tonnadan 14,5 myń tonnaǵa deıin), shujyq ónimderi – 2,6%-ǵa (10,4 myń tonnadan 10,7 myń tonnaǵa deıin). Importtyń osylaısha qarqyndy ósýi sheteldik taýarlardyń naryqtaǵy úlesi artyp kele jatqanyn jáne otandyq ónimderge óz elimizdiń saýda alańdarynan oryn tabý barǵan saıyn qıyndap bara jatqanyn kórsetedi.
– Al eger aýqymdyraq qaraıtyn bolsaq, ishki naryqty qorǵaý, otandyq óndirýshilerge kómek kórsetý jáne eldegi tamaq ónimderi óndirisin yntalandyrý úshin qandaı sharalar qajet dep esepteısiz?
– Eń aldymen, óndiristi keńeıtý men olardyń tehnologııalyq deńgeıin arttyrýǵa baǵyttalǵan ınvestısııalyq jobalardy qoldaýdyń aýqymdy baǵdarlamalary qajet. Sonymen qatar, salaǵa eń tómengi syıaqy mólsherlemelerimen jáne uzaq merzimge beriletin nesıe kerek. Daıyn ónimdi ótkizý máselesin sheshý úshin saýda kásiporyndaryn jergilikti óndirýshilermen jumys isteýge yntalandyratyn túrli tásilder qoldanýǵa bolady.
Jalpy aıtarym, ónim óndirýdiń árbir satysy nazardan tys qalmaýy tıis. Eger onyń bir bóligine sýbsıdııa berilse, ekinshi bóligi umyt qalmaýy tıis. Mysaly, qaptama shyǵaratyn kásiporyndar – qazirgi tańda ónimniń ózindik qunynyń aıtarlyqtaı bóligin osy shyǵyndar quraıdy.
Buǵan deıin aıtylǵandaı, otandyq óndirýshilerge naqty qoldaý kórsetý úshin óndiris oryndarynyń rıteıl shyǵyndaryn óteýge arnalǵan sýbsıdııalar paıdaly bolar edi: sóre jaldaý, retro-bonýstardyń bir bóligin jabý, saýda jelilerinde turaqty marketıngtik is-sharalar ótkizý jáne taǵy basqalar.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Nurbaı JOLShYBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
