Áz Jánibek han: ańyz ben aqıqat

Elbasy Nursultan Nazarbaev ótken jyldyń tamyljyǵan tamyz aıynyń sońynda qazaq úshin qasıetti de qutty meken Ulytaýda ult tarıhy haqynda tereńnen tolǵanyp, kópshiliktiń kókeıinde júrgen kúpti oılardy dóp basatyn salıqaly suhbatynda 2015 jyly Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn atap ótetinimizdi atap aıtqan edi. Sóıtip, otandyq tarıhshy-ǵalymdardyń aldyna jańa mindetter júktedi. Osy oraıda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń keńesshisi Muhtar Qul-Muhammed ótken jyldyń qarasha aıynyń basynda, Ulttyq ǵylym akademııasynyń jalpy jınalysynyń sessııasynda sóılegen sózinde Qazaq handyǵynyń negizin salǵan Kereı men Jánibek handardyń ómirine baılanysty áli kúnge deıin bir tushymdy monografııa jazylmaǵanyn ókinishpen aıtty. Iá, jánibektanýdaǵy aqtańdaqtardyń arajigin ashyp, shyrmaýyqsha shyrmatylyp jatqan shatasýshylyqtardyń túıinin tarqatyp, bir toqtamǵa kelý kezek kúttirmeıtin is. Tarıh ádildikti izdeıdi, burmalaýǵa jol berilse ol tarıh bolýdan qalady. Osy rette elimizdiń bas gazeti «Egemende» kóterilgen máseleni jańasha kózqaraspen saralaýǵa talpynys jasaǵan shaǵyn zertteýimizdi jurtqa usynyp otyrmyz.

I. Áz Jánibek qaı Jánibek? Áz-Jánibek han tarıhy táýelsizdik jyldarynda zertteýshilerdiń, ǵylymı-kópshilik qaýymnyń qyzyǵýshylyǵyn oıatyp, jurtshylyqtyń nazaryn ózine taǵy aýdara bastady. Atalmysh másele týraly sońǵy jyldary súbeli maqalalar, jańa kózqarastaǵy zertteýler dúnıege keldi. Muny moıyndamaý – aqıqatqa qııanat. Tarıhshylar J.Artyqbaev, I.Shámshátuly, T.Omarbekov, Sh.Omarbekov, B.Káribaev, Z.Jandarbek, M.Qasenov, Q.Salǵarauly, B.S.Qoshym-Noǵaı taǵy basqalar biraýyzdan Altyn orda hany О́zbekuly Jánibekti (1342-1357) Áz-Jánibek dep ortaq sheshimge kelgendeı boldy. Osyǵan qaramastan sońǵy kezge deıin, ásirese ádebıetshi-ǵalymdarymyz táýelsizdik jyldary jaryq kórgen tarıhshylardyń zertteýlerin «aınalyp ótip», qazaq hany Jánibekti Áz Jánibek retinde beınelep, Asan Qaıǵy babamyzdy sońǵysynyń bas ýáziri hám aqylshysy qylyp qoıýdy ádetke aınaldyrdy. Qarapaıym oqyrmandy bylaı qoıǵanda kásibı mamandardyń ózi shatasa bas­tady. Jánibektanýdaǵy «aqtańdaqtardyń» aqıqatyn arshyp alý qaı zertteýshige de ońaı bolmaı tur. Onyń birneshe sebepteri bar. Negizgisi, derekterdiń jutańdyǵy, ekinshisi, osy máselege qatysty alǵashqy zertteýlerdegi jańsaqtyqtar, úshinshi, Asan Qaıǵy zamanynan jetken jyr-ańyzdardy taldaýdaǵy kereǵarlyqtar.

    Sonymen, Jánibek han haqynda alǵash pikir bildirgenderdiń biri HIH ǵasyrdaǵy qazaqtyń uly ǵalymy Sh.Ýálıhanov qazaq sultandarynyń shejiresin Orys han – Qoırushyq (durysy Quıyrshyq – J.J.) – Baraq han – Áz Jánibek dep anyqtasa (Ýálıhanov Sh.Sh.Kóp tomdyq shyǵarmalar jınaǵy – Almaty: «Tolaǵaı grýpp», 2010. T1. 144-b.), 1911 jyly Orynbor qalasynan basylyp shyqqan eńbeginde Sh.Qudaıberdiuly: «...Quıyrshyq hannyń balasy – Baraq han. Onyń eki balasy Dárýısh hám Abýsaǵıd han. Áz Jánibek han atalǵan osy Abýsaǵıd edi. Qazaqty ertip alyp Qashqardaǵy Shaǵataı násiline qaratqan Áz Jánibek osy edi» (Qudaıberdiuly Sh. Túrik, qyrǵyz-qazaq hám handar shejiresi. – Almaty: Qazaqstan; Sana, 1991. 52-b.), dep uǵynady. Kórnekti qazaq ǵalymy men oıshylynyń osy bir jańsaq paıymy aldaǵy qatelikterge jol ashty. Qazaq handyǵynyń negizin Kereımen birge qalaǵan Jánibek sultan tarıhı ádebıette esh kúmánsiz «Áz Jánibek» atala bastady. Shákárim Qudaıberdiulynan bir jyl buryn Qazan qalasynda jaryq kórgen «Taýarıh-ı hamsa-ıı sharqı» (Shyǵystyń bes eliniń tarıhy) degen eńbeginde belgili tarıhshy Qurbanǵalı Halıd Jánibek han haqyndaǵy baıanyn tómendegishe túıindedi: «Jánibek han óte ádil, sharǵı máselelerge jetik kisi bolýmen «Áz Jánibek han» laqabyn alǵan. Áziz Jánibek degen sóz, bul halyqqa asa ádildigimen bedeldi bolyp kórine bilgen. Áziz-arabsha «ǵazız» – qymbat, qadirli degen sóz» (Halıd Qurbanǵalı. Taýarıh hamsa (bes tarıh). – Almaty: Qazaqstan, 1992. 233-23- bb.). О́kinishke qaraı, tarıhshynyń der kezinde aıtylǵan shynaıy paıymdamasy zertteýshilerdiń nazarynan tys qaldy. Tipti, keńes dáýirindegi bedeldi basylymdardyń biri sanalatyn «Qazaq Sovet ensıklopedııa­sy» sııaqty irgeli basylymda: «Jánibek han (Ábý Saıd degen atpen de belgili) (t.-ó.j. belgisiz) Qazaq handyǵynyń negizin salýshylardyń biri, Baraq hannyń balasy. HV ǵasyrda ómir súrgen, HV ǵasyrdyń 50 jyldaryna deıingi ómiri men qyzmeti týraly naqty derekter joq... Onyń esimi tarıhı málimetterde sońǵy ret 1473 jyly kezdesedi... Jánibek han sol dáýirdegi jıi bolyp turǵan soǵystardyń birinde qaza tapqan dep joramaldaýǵa bolady. El arasynda saqtalǵan ańyz-jyrlarda Jánibek handy «Áz Jánibek» dep te ataıdy («Qazaq Sovet ensıklopedııasy» 4-tom. – Almaty, 1974. 350b). Sóıtip, qazaq hanyn Áz Jánibek retinde dáripteý sol ýaqyttan kúni búginge deıin jalǵasyp keledi. Mysaldardy tize bergennen, máseleniń máni ózgermeıdi. Negizi, jánibektanýǵa ekiushty pikirler men dúdámal oılardyń kóptigi jáne solardyń aq-qarasyn anyqtaýǵa tyryspaýshylyq bizdiń Jánibekteı uly handarymyzdy tanyp-bilý, zerttep-zerdeleý isine áli de nemquraıdy qarap otyrǵanymyzdyń belgisi demeske laj joq. Tarıhtyń qupııa syryn ashýda derektiń qaı túri de qymbat. Sonyń ishinde álbette, jazba derek asa mańyzdy. Qozǵalǵan problemany zertteýde ilgeri jyljý buryn paıdalanylmaǵan, jańa derekkózderin aıqyndap, tartýǵa jáne ǵylymı aınalymǵa endigi engizilgen derekterdi tereńirek taldaýǵa kelip tireledi.

Derekter ne deıdi? Aldymen, Altyn orda hany О́zbekuly Jánibektiń ata-babasynyń shejiresin tarqataıyq. Ál-Aharıdiń «Shaıh-Ývaıs» deregine sensek, bul áýlettiń shejiresi Jánibek-О́zbek-Tuǵrylsha-Móńke Temir-Toqan-Batý-Joshy-Shyńǵys han (Sbornık materıalov, otnosıashıhsıa k ıstorıı Zolotoı Ordy. T.2. M-L., 1941. s.62.). Basqa derekkózderden biz О́zbektiń shyn máninde Tuǵrylshanyń uly, demek Batýdyń urpaǵy ekenin talassyz aıǵaqtaıtyn málimet tappaımyz. M.G.Saparǵalıevtiń pikirinshe, Batýdyń tuqymy Toqtamen bitýi, al О́zbek ýaqyt óte búkil bılikke qol jetkizgen jalǵan atty bolýy ábden múmkin (Sapargalıev M.G. Raspad Zolotoı Ordy, s.65-71.) Mý’ın ad – dın Natanzıdiń «Mýntahab at – tavarıh – ı Mý’ını» degen eńbegi Qazaqstan tarıhyn zertteý úshin qundy derekteme bolyp tabylady. «Eskendir anonımi» degen ataýmen belgili bul ortaǵasyrlyq qoljazbanyń avtory О́zbek han haqynda: «Ol ádil jáne meıirimdi patsha edi, asqan dinshil ári taqýa bolǵany sondaı, paıǵambar jolyn ustandy; kemshiligi úshin pushaıman bolyp, qajet etken kisilerge qaıyr, jaqsylyq kórsetip, keshirim ótindi. Ol bılik etken jyldarda Deshti Qypshaq, Allaǵa senetin elge aınaldy» (Mý’ın ad – Dın Natanzı. Anonım Iskandara //Tızengaýzen V.G. Sbornık materıalov, otnosıashıhsıa k ıstorıı Zolotoı Ordy: Izvlechenııa ız persıdskıh sochınenıı M.L.,1941. T.2.S.126 – 138) dep jazýy nazar aýdararlyq. Áıgili shyǵys zertteýshisi Lev Gýmılev: «О́ziniń aldyndaǵy han Tohtýdy (Toqta dep te jazylady – J.J.) ý berip óltirgen óktem bılik ıesi aıaýshylyǵy joq basqynshy jáne qatygez О́zbek» (Gýmılev L. Meni evrazııalyq dep ataıdy. – Almaty. Jalyn 1991. 12,14-b.), dep atap ótken. Jánibektiń ákesi О́zbektiń ómiri men jeke basynyń qasıetteri týraly derekter qaıshylyqty. 1341 jyly Altyn Ordada О́zbek han kenetten dúnıe saldy. О́zbek han ólimi onyń uldarynyń, ıaǵnı taq muragerleri arasynda aýyzbirliktiń joq ekendigin kórsetip qana qoıǵan joq, Altyn Orda memleketinde ishki qaıshylyqtyń bar ekenin aıqyndap berdi. О́zbek han ózi taq murageri retinde atap ketken uly Tynybek «Shaıh-Ývaıs» jazbasyna qaraǵanda, kóp uzamaı baýyry Jánibektiń qolynan mert bolǵan (Tızengaýzen, T-2. s.101.) Al «Tarıh al-Malık an-Nasır Mýhammed ıbn Kýlan ýa aýladýhý» dereginde Jánibek pen sheshesi Taıdýlla hanymnyń birigip, Tynybekti Saraıshyqta óltirgeni baıandalady (Tızengaýzen, T-1, s.252). Ortaǵasyrlyq shyǵys bıleýshileri úshin Altyn Orda sııaqty uly memlekettiń bas taǵyn ıelený jolynda mundaı ádet jat sanalmaıtyn. Osynaý tarıhı úrdistiń ıiriminen Jánibek sııaqty bolashaq «ǵazız» han da shet qala almaǵan. Bul joly da «qan sasyǵan han saraıy» óziniń oıyn erejelerine baǵynǵan «oıynshylarynyń» saıasatta mereıi ústem hám mártebesi asqaq ekendigin dáleldedi. Keıin óz taǵdyry da dál osylaı támam bolaryn sol mezette qansha suńǵyla bolsa da Jánibek te bilmegen bolar. Pendeniń fánı dúnıede jasaǵan qaı amaly da baqıǵa ketpeıtinin Áz Jánibek taǵdyry taǵy bir márte dáleldegendeı boldy. Áz Jánibektiń ómiri men elge qyzmeti HIV ǵasyrda ómir súrgen uly tarıhshy Mý’ın ad-dın Natanzı «Eskendir anonımi» atty eńbeginde Jánibek han týraly «onyń ádildigi Anýshırvan (ataqty parsy patshasy – J.J.) ádildiginen bir de kem soqpaıdy. Ol О́zbek ulysyn tutas ıslamǵa baǵyndyrdy, putqa tabynýshylardyń hramdaryn túgel qıratyp, kóptegen meshit, medrese saldyrdy. Islam dinin ustanǵan adamdardyń jaǵdaılarynyń jaqsy bolýyna basty nazar aýdardy. Jan-jaqtaǵy ıslam elderinen neshe túrli oqymysty, ǵalymdar osy saraıǵa qaraı aǵyldy. Eldegi ámirlerdiń uldary bilimderin jan-jaqty jetildirip ǵylymǵa moıyn burdy, olar zamanynyń ozyq oıly azamattaryna aınaldy, kúni búginge deıin olardyń aıtqan pikirleri, qorytqan oılary jıyn-toıda eskerilip turady. Islamnyń basqa elderde ustanatyn ádet-ǵuryp, salt-joralaryn bul memleketke engizgen sol» (Sbornık materıalov, otnosıashıhsıa k ıstorıı Zolotoı Ordy. T.2. M-L., 1941. S. 128) dep súısine jazdy. Mundaı pikirlerdi ortaǵasyrlyq túrki derektemeleri, sonyń ishinde Maýlana Muhammed Dostynyń uly О́temis qajynyń «Shyńǵysnama»tarıhı shyǵarmasynda da: «Dańqty áziret Jánibek han – oǵan Allanyń raqymy jaýsyn – ákesiniń taǵyna otyryp han bolǵanda onyń ádildigi, áýlıeligi men darhandylyǵy elge málim boldy, Deshti Qypshaq ýálaıatynda aq joldan taımaıtyn, adal da qýatty, teńdesi joq patsha bolyp, atasynyń búkil memleketine ámirin júrgizdi» (Qazaqstan tarıhy týraly túrki derektemeleri». 1.t. О́temis Qajy. Shyńǵys-name –Almaty, «Daık-Press. 2005. 180-b.) qýattaı túsedi. Al «Tavarıh-ı gýzıda-ıı nýsrat-nameniń («Jeńister kitabynyń tańdamaly tarıhy») avtory ol týraly «Jánibek Deshti Qypshaq eliniń hany boldy. Halyq oǵan dene bolsa, ol halyqtyń jany boldy», dep jazdy (Materıaly po ıstorıı kazahskıh hanstv v HV-HVIII vv. Alma-Ata, 1969. S.33). Keltirilgen derekterdi ýaqytynda jan-jaqty saralaǵan L. Gýmılev Jánibek hannyń ákesindeı emes meıirimdi, hám ádiletti jan bolǵanyn atap ótken.

Qazaqtyń uly ǵalymy Sh.Ýálıhanov ómir súrgen zamanda orystyń belgili arheology, shyǵystanýshy, nýmızmat tarıhshy P.S.Savelevtiń ǵylymı turǵyda áli kúnge mańyzyn joǵaltpaǵan qundy eńbegi dúnıege keldi. Bul eńbektegi ǵylymı turǵyda taldanǵan nýmızmatıkalyq derekter qazaq tarıhy úshin biregeı keremet. Shyndyǵyna kelgende, orys ǵalymynyń bul zertteýine qazaq qaýymy qaryzdar. Zertteýshi nýmızmatıkalyq jádigerlikterge ıek artyp Áz Jánibek han esimi bederlengen teńgelerdiń Horezm qalasynda hıjranyń 700-751 jyldarynan (1350 jyl) quıyla bastaǵanyn baıandaıdy. Áz Jánibektiń el bılegen tusynda quıylǵan teńgeniń bir jaǵynda arab qarpimen «ál-sultan ál-ǵadl ǵazız Janıbek han», ekinshi jaǵynda «harb/sy/Gúlstan ál-djádıd» (1-sýret) degen sózder tańbalanǵan. Sońǵy jyldary Batys Qazaqstan oblystyq tarıh jáne arheologııa ortalyǵynyń ǵylymı qyzmetkerleri Jánibek aýdanyndaǵy Jańaturmys obasynan 1353-1354 jyldary Gúlstandaǵy teńge saraıynda quıylǵan Áz Jánibek han dáýiriniń teńgesin tapty (2-sýret) (Sydyqov M.N. Batys Qazaqstan oblysynyń tarıhı-mádenı jáne tabıǵat muralary eskertkishteri. – Oral, 2009j. – Jánibek aýdany. T.10. 184-b.). Derekterge súıensek, Jánibek han kezinde Gúlstan iri portty qalaǵa aınalady. 1347 jyly osy Gúlstan portynda Jánibek Venesııa saýdagerlerimen saýda kelisimin jasaǵan. M.Ábsemetovtiń pikirinshe, bul port búgingi Atyraý qalasynyń mańy bolýy múmkin (Absemetov M. Tamojennoe delo Kazahstana. A., 2001. s.41.). Nýmızmat tarıhshy Áz Jánibek baqılyq bolǵannan keıin de áıgili hannyń esimi bederlengen teńgelerdiń quıylǵandyǵy haqynda habarlaıdy. Biz úshin asa qundy jádiger sanalatyn sol teńgelerdiń birinde «ál-sultan ál-marhum ǵazız Janıbek han» (3-sýret) degen tirkes oımyshtalǵan. P.S.Savelev zerttegen nýmızmatıkalyq derekterge qaraǵanda Jánibek han bılikke kelgennen keıin quıylǵan alǵashqy teńgelerde «áz» (ǵazız) atanbaǵan, tek on shaqty jyldan soń ǵana osy ataqty ıelengen tárizdi. Oǵan dálel, teńgeniń bir betinde «ál-sultan ál-ǵadl Janıbek han», al ekinshi betinde «hárb/sy/Harezm ál-djádıd 754» (4-sýret) degen sózder oıyp jazylǵan (Savelev P.S. Monety djýchıdov, djagataıdov, djalaırıdov ı drýgıe, obrashavshıesıa k Zolotoı Orde v epohý Tohtamysha. Vyp. 2. SPb., 1858, s299,304-305). Bul derekti qazaq oqyrmandaryna tuńǵysh ret jýrnalıst M.Imashev tanystyrsa, bertin kele aqyn B.S.Qoshym-Noǵaı atalmysh máselege jurtshylyqtyń taǵy bir márte nazaryn aýdardy.

Shyńǵys urpaqtarynan bolǵan handardyń ózderiniń ustanǵan saıasattaryna saı keletin tarıhtaryn jazdyryp qaldyrýy erteden dástúrge aınalǵan bolatyn. Hıýa hany (1645-1663), shyǵys ádebıeti men mádenıetiniń asqan bilgiri Ábilǵazy bahadúr hannyń «Shejire-ı túrki» («Túrki shejiresi») atty tarıhı shyǵarmasynyń derektemelik mańyzy óte zor. Ol óziniń eńbeginde: «О́zbek han ólgennen soń onyń uly Jánibekti han kóterdi. Jánibek han ǵajaıyp musylman patsha boldy, ózi ǵulama, ıbaly, aqyldy kisi edi. Saraıshyq shaharynda taqqa otyrdy, sharıǵatty qatań saqtar edi... Uly Berdibekti Ázerbaıjanǵa ákim etip, ózi jurtyna qaıtyp keldi. Odan soń aýrýǵa shaldyǵyp, ol uzaqqa sozyldy. Han: «Endi men bul aýrýdan jazylmaımyn», – dep Ázerbaıjandaǵy uly Berdibekti shaqyrtty. Berdibek han kelip jetkenshe Jánibekke ýaqyt boldy. Ol qaıtys bolar aldynda halqyn jıyp olarǵa kóp nasıhattar aıtty. Hıjranyń jeti júz elý segizinshi jyly qaıtys boldy, ol on jeti jyl patshalyq qurdy, Saraıshyqta jerlendi» (Ábilǵazy. Túrik shejiresi. – Almaty: Ana tili, 2006. 114-115-bb.), dep jazdy. Mý’ın ad-dın Natanzıdiń dereginde, Áz Jánibektiń ólimi basqasha anyqtalyp, oqıǵanyń qalaı órbigeni tómendegishe baıan­dalady: «Berdibek taqqa otyrǵasyn 6 aıdan soń, Jánibek han naýqasqa shaldyqty. Memleketindegi bas­ty tulǵalardyń biri Toǵlý baı (derekterde Týǵly-bı, Tavlýbıı, Tývlýbıı – J.J.) Ázerbaıjanǵa jedel kisi attandyrady, Berdibekti shaqyrtady. Ákesi kóz juma qalsa, taqqa ıe bolatyn sol. Deshti Qypshaq taǵyn taqymyna bir qysýdy kóksep júrgen Berdibek Ázerbaıjandy tastap, Derbent arqyly jedeldete Ordaǵa jóneledi. On shaqty serigimen tún jamylyp kelip, Toǵlý baıdyń úıine túsedi. Kútpegen jerden Jánibek han beti beri qarap basyn kóteredi, aıyqqandaı bolady. Sóıtip, erteńine keńeske qatysqysy keletinin aıtady. Senimdi kisileriniń biri Jánibekke Berdibektiń kelgenin jetkizedi. Myna habar mazasyn qashyrǵan ol muny Toǵaı Toǵlý hatýnǵa aıtady. Hatýn ulyn qorǵashtap, munyń jalǵan ekenine sendirmek bolady. Jánibek odan Toǵlý baıdy jeke qabyldaýyna shaqyrtady, osynyń bárin bastap júrgen sol Toǵlý baı ekenin bilmeıtin han myna jaıdy qupııa túrde oǵan da aıtady. Toǵlý baı birden sekem alyp, mán-jaıdy bilip keleıin degen syltaý­men tysqa shyǵady da, izinshe ózine jaqtas birneshe adammen qaıta kiredi, sol jerde birden Jánibekti jaıratyp salady» (Grekov B.D., Iаkýbovskıı A.Iý. Zolotaıa Orda ı ee padenıe. Moskva – Lenıngrad: «ızdatelstvo Akademıı naýk SSSR».1950. 269-270-bb.; Begalın Q. Altyn Orda handary. – Almaty: «Adamar», 2007. 147-148-bb.). Sonymen, qazaq halqy altynordalyq Jánibek handy «Áz Jánibek» atandyrǵan, al bul ataýdyń otandyq tarıh ǵylymynda Qazaq handyǵynyń negizin salýshy retinde moıyndalyp kelgen Jánibek (Ábý Saıd) Baraqulyna esh qatysy joq. О́ıtkeni, Murat Móńkeulynyń «Úsh qııan» tolǵaýyndaǵy: «Alty jyl balshyq bastyryp, Toǵyz jyl kerish soqtyryp, Sýsynyn shaıǵa qandyryp, Handyǵyna jurtyn nandyryp, Adyra qalǵyr, Ashtarhan, Áz Jánibek han saldyryp. Aqylyn káýirge aldyryp, Aılasy quryp ketken jer», – degen jyr joldary Altyn Orda bıleýshisi, Jánibek О́zbekulyna ǵana qatysty. Keltirilgen ártúrli tarıhı derekter: nýmızmatıkalyq jádigerlerdi, jyr-ańyzdardy, tolǵaýlardy, kásibı mamandardyń tyń oılaryn saralaı kele, biz osyǵan deıin Áz Jánibek dep júrgen hannyń Qazaq handyǵynyń negizin qalaǵan Baraquly Jánibek emes, Altyn Orda hany О́zbekuly Jánibek ekendigin taǵy bir márte eske sala ketsek deımiz. Budan Qazaq handyǵynyń negizin salǵan áıgili Jánibek hannyń mártebesi men bedeliniń esh tómendemesi haq. Elbasy Nursultan Nazarbaev Ulytaýdaǵy ult týraly tolǵanysynda Altyn Ordanyń Qazaq memlekettiligi tarıhyndaǵy iri beles ekenin aıdaı anyq qylyp aıtty. О́kinishtisi, Táýelsizdigimizge 20 jyldan assa da, akademııalyq basylym Qazaqstan tarıhynyń 2 tomy men jalpy orta bilim beretin mektep oqýlyǵyndaǵy Áz Jánibek han týraly maǵlumat kóńil kónshitpeıtin tárizdi.

Jańabek Jaqsyǵalıev, 

tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty.

Oral.