Qalı Sársenbaı: Bilim men minez birikse, alynbaıtyn qamal joq

– Qalı aǵa, halqymyz hakim Abaıdy rýhanı qubylanamamyz dep júrmiz. Al siz úshin Abaı kim?

– Abaıdyń «Birińdi, qazaq, biriń dos, kórmeseń, istiń bári bos!» degen sózin «Qazaq ádebıeti» gazeti mańdaıshasyna beker jazǵan joq. Aqyl-oıdyń alyby tek adamnyń ǵana emes, adamzattyń da dosy. Eger adam oıy bir satyǵa tómendese, Abaı sony tolyqtyrýshy. Qazaqta dana kóp, biraq Abaıdyń jóni basqa. «О́z minimdi sanasam, taý tasynan az emes» deıdi danyshpan. Demek Abaı óz boıyndaǵy kemshilikti qazaqtyń da kemshiligi sanap, «óz sózim ózimdiki» dep jaza bergen. Sóıtken Abaıdy qazir biz qalaı túsinip júrmiz? Birdeńege nazaly bolsaq, kúıip-pissek «áı, biz ońbaımyz, áı osy biz el bolmaımyz», «Abaı atamyz aıtqan ǵoı» dep otyramyz. Bárin Abaı búldirip ketken tárizdi, Abaıdan jaqsy sóz qalmaǵan syńaıly. Ár jerge orynsyz tyqpalaıtyn boldyq. Orystyń minin basqasyn bylaı qoıǵanda, Chaadaevtan artyq aıtqan bar ma? Solaı eken dep, onyń jer-jebirine jetip jatqan orys­ty tabasyz ba? Bizdiń ataǵynan at úrketin keıbir akademıkterimizdiń ózi Abaıdy aıtqanda tiksinip, jer tepsinip sóıleıtinin de kórdik. Ot basy, oshaq qasynda, bala-shaǵa aldynda da aıtatynymyz Abaıdyń synı sózderi. Abaıdy óz yńǵaıymyzǵa buryp alǵanbyz. Ata saqaly aýzyna túsken aqsaqaldyń nemeresiniń aldynda da aıtatyn sózi osy. Ol nemeńiz erteń «e, Abaı jaman kisi bolǵan eken ǵoı, atamyz osylaı degen», dep óspesine kim kepil? Sondyqtan ár qazaq Abaıdy dos kóretin sana bıigine jetpeı, ony túsindim deý beker. Áýezov «Meniń tilimde Abaı tiliniń mádenıeti bar» degende dananyń tilin ǵana aıtyp otyrǵan joq qoı. Abaı akademııa ǵoı. Sondyqtan eń aldymen Abaıdy oqý, oqytý mádenıetin qolǵa alý kerek.

– Aqyn Baqyt Bedelhannyń siz týraly «Amanat arqalaǵan aǵa» atty jy­ryn bilemiz. Jal­py, qo­ǵam­daǵy qaıbir máse­le­ge de enjar qa­raı almaısyz. Bul qanǵa siń­gen ádet pe, álde ult aldyn­daǵy jaýap­kershilik pe?

–Qaısybir jyly «Egemen Qazaq­­standa» jaryq kórgen «Rýǵa emes – rýhqa, aǵaǵa emes, Alashqa qyzmet etetin kezderiń. Meırambek Bespaevqa hat nemese Aqańnyń amanaty, alańdaýy týraly» degen taqyryptaǵy hat úlgi­sin­degi maqalam ǵoı. Hat qoǵamda úlken dúmpý týǵyzdy. Bel­gili telear­nalar habaryn osy hat­tan bas­tady. Kóptegen basylymdarda qoldaý materıaldar berildi. Kóshirip basqandar da boldy. О́ziń aıtqandaı Baqyt Bedelhan ǵajap tolǵaý jazyp, «Jas qazaqta» jarııa­lady. Endi ádet pe, jaýapkershilik pe deýiń osy oımen úndesedi.

О́z tájirıbemde kózim jetkeni — árkim óz isimen aınalyssa, sol ultqa, qoǵam­ǵa paıda ákeledi. Keńes zamanynda Jazýshylar odaǵynda eńbek taqyry­byna arnalǵan pleným ótedi. Oǵan ataqty eńbek ardagerleri  Ybyraı Jaqaev, Jazylbek Qýanysh­baev ta qatysady. Sonda Ybyraı aqsaqalǵa sóz berilgende «shopan, taıaǵyńa ıe bol, dıqan, ketpenińe ıe bol, jazýshy, qalamyńa ıe bol» dep úsh-aq aýyz sóz aıtady da, minbeden túsip júre beredi. Osy sóz kúniboıǵy kóp sózge núkte qoıady. Bul ne degen sóz? Qoǵamda popýlızm, berekesizdik qaıdan týady? Árkim óz isimen aınalyspaǵannan. Dańqty dıqan sonyń dıagnozyn dál qoıyp bergen joq pa?

Máselen, men jýrnalıspin. Qoǵam, ıaǵnı oqyrman menen ótkir, syn maqala nemese bir ádemi esilgen esse kútedi. Solaı ǵoı. Jaýapkershilik degen osy. Sheraǵań «Aldymen elge tıgizer paıdany oıla, óz paıdań sonyń ishinde» deýshi edi. О́ziń de jerde qalmaısyń degeni ǵoı. Sonsoń bizge bir jetispeıtini – minez. Bilim men minez birikken jerde alynbaıtyn qamal joq. Minez bilimdi alǵa aparýshy qozǵaýshy kúsh, generator. Kóbimizge málim Álıhan Bókeıhannyń «Ultqa qyzmet etý – bilimnen emes, minezden» degen ataqty sózi bar. Al endi osy sózdi tarqatyp aıtsaq, kóp maǵynasynyń biri bylaı: Seniń kóp oqyǵanyńnan, bilgenińnen ne paıda, elge qyzmet etpeseń? Bilimi ushan-teńiz bola tura, bárin dáleldeı tura, máseleni tıisti jerine jetkize almaı jiger­sizdik, jal­taqtyq tanytyp pushaı­man bolǵandardy da kórgenbiz. Jurttyń bári Salyq Zımanov, Sherhan Murtaza emes qoı. Al endi han da, hakim de, qara da qandaı tıran bolsa da mundaı tulǵalardyń aldynda dármensiz. Keshegi halyqqa 20 jyl boıyna aǵartýshylyq jumystaryn júrgizip, aldymen kókirek kózin ashqan alashor­­da­shy­lardyń qarýy osy bilim men minez boldy. Sol tusta Orta Azııa, Kavkaz aımaǵynda mundaı bilimdi, minezdi qaıratkerler shoǵyry bolǵan emes.

Maqtanǵa senip qalý ońaı, al odan shyǵý qıyn

– «Shal men shyndyq» atty kitaby­ńyz­da «maqtaý taýdan qulaǵan tasqyn sekildi» deısiz de, eldik, qoǵam­dyq máse­le­lerge tereńdeısiz. Jalpy ataqqa umtyl­ǵan, maqtan sózden paıda kórgen kezińiz bar ma?

– Bul saýalǵa ómirdiń ózinen dálel izdesek, ózimiz óneri men óresine súıinip ósken talaı talanttardy toı-tomalaq, kóńiljyqpastyq, maqtaý-madaq jutyp jibergen kezdiń kýási bolǵanbyz. Taǵdyryn toı sheshken talanttar da boldy. Toı degen ne? Ishý, asyra sóıleý, ótirik maqtan estý, t.t. Maqtan – bul birtindep býynǵa qalaı túskenin bildirmeıtin dert. Aqan seri aıtqandaı, jamandy asa maqtap, adam qylyp, ózimiz osy kúndi tiledik qoı degen áńgimeniń bir gábi. Bireýler odan ómirbaqı arylmaı, es jımaı ketýi múmkin. Maqtanǵa senip qalý ońaı, al odan shyǵý qıyn. Sóıtip, táńirdiń bergen kól-kósir sıynan maqtannyń kesirinen aıyrylyp qalǵandar da bar. «Maqtaý qıratady, boqtaý shıratady» degen sóz bar Qadyrda. Demek maqtandy kóterip turý úshin de talantqa talant kerek. Adam pende ǵoı. Maqtasa eken dep te turady. Ásirese aqylyń áli tolyspaǵan jas kúnińde maqtasa eken, erterek tanymal bolsam eken degen oı basym bolady. Bul eń qaýipti kezeń. Mine osy kezeńnen aman ótken adam ári qaraı qandaı maqtaýǵa da bas bermeı, ony qalypty jaǵdaı retinde qabyldaıdy.

Maqtan bul ásirese daryndy adamdardy qulatý úshin oılap tabylǵan qudiretti ınstrýment. Keńes júıesi bunyń adam oıy jetpes túrli tásilin oılap tapqan. Ataq berý de osy tásildiń eń jetilgen túri.

Ataqtyń jaqsy jaǵy da, jaman jaǵy da boldy. Jamany árıne ádiletsiz berilýi, belgili adamdardyń arasynda alaýyzdyq týdyrýy. Siz árıne AQSh-tyń halyq ártisi, Fransııanyń halyq ártisi t.t ataqty estigen joqsyz. Al KSRO Halyq ártisi degen ataq boldy. Bul ataq SOKP ortalyq komıtetiniń saıası bıýrosynda bekitilip, oǵan ár bıýro múshesi jeke daýys beretin bolǵan. Sol shirkinder Ahmet Jubanovqa «bul ózi tek ulttyq mýzykany zerttegen adam eken ǵoı», dep osy ataqty bergizbegen. Oǵan Qazaqstannyń ıdeologteri bastap jazǵan aryz da sebep bolǵan. Endi bir qyzyq derek eriksiz nazar aýdartady. Aǵaıyndy Rıshat, Músilim Abdýlınder qazaq ánin kóp nasıhattaǵan, Turar Rysqulovtyń aldynda án salǵan. Rıshat Músilimnen on mınýt keıin týǵan egizder. Rıshatqa KSRO Halyq ártisi, Músilimge Qazaq KSR Halyq ártisi ataǵy berilgen. Alla aıyrmaǵan ekeýin adam aıyrǵan. Tipti aǵaıyndy qońyr qazdyń arasy da osy alalaýdyń kesirinen ajyrap kete jazdaǵan degen de áńgime bar. Kúni keshe ǵana 85 jasqa kelip ómirden ótken Israıl Saparbaıdyń óleńderin bylaı qoıǵanda, ánderin kim aıtpaıdy? Al sol kisi de Memlekettik syılyq alǵan joq. Sondyqtan bul ataq degeniń shartty nárse. Ataqsyz da ataqty bolýǵa bolady ǵoı. Shámshige ataq bergennen keıin ataqty bolyp ketken joq qoı. Máselen, Sheraǵa, Geraǵa, Qalaǵa... Osy kisilerdiń ataǵyn kim aıtyp otyrady. Aıryqsha talanty, elge etken eren qyzmetiniń arqasynda úlkenge de, kishige de aǵa bolyp qaldy. «Aǵa» degen mártebeli ataqty halyqtyń ózi berdi. Budan artyq ataq bolýy múmkin be? Bul kez kelgen resmı ataqtan joǵary, halyqtyń súıispenshiligimen sáýlelengen ardaqty ataq, tıtýl. Aldymyzdaǵy osyndaı arys­tan jaldy aǵalarymyzdyń da yqpaly bolǵan shyǵar, biz tek jumysty bilgen jankeshti bolyp óstik. Ataq, qyzmet, páter surap, eshkimniń aldyna barǵan joqpyz. Uly ustazdarymyzdyń, jaqsy adamdardyń eńbegińdi eskerip, baǵańdy bilgeniniń arqasy bolar.

Birde Qasym-Jomart Toqaev: «...Meniń maqtaý men madaqqa qarsy ımmýnıtetim bar», — dep edi. Qysqasy, qoǵamnyń ár múshesiniń boıynda osy qarsy ımmýnıtet kúsheımese, biz jumys istemeımiz.

– Bir suhbatyńyzda «jýrnalıstıka degen ulttyń ózin ózi joǵaltpaýy jolynda kúresetin mamandyq» deısiz. Sheraǵańnyń shekpeninen shyqqan siz búgingi qazaq baspasózine qandaı baǵa berer edińiz?

– Osydan kóp jyl buryn, bizde qazirgi jańashyldyqtardyń ısi de joq kezde, Japonııada isker toptardyń ortasyna tústim. «Jańa japondyqtardyń» esil-derti — burynǵy Japonııanyń kisiligin, bekzattyǵyn saqtap qalý, samýraılyq sananyń úzdik úrdisterin qorǵap qalý, ǵasyrlar boıy qalyptasqan ata-baba ónegesinen ajyrap qalmaý úshin, aldaǵy isine sony altyn arqaý, jeli etip tartý. Atalarynyń adastyrmaıtynyn júre­gi­men sezedi. Qysqasy, japondardyń júr­eginde jaryq kóp. Bizdiń jańa Qazaq­stan­nyń jańa jýrnalıstıkasynda osyndaı jastar kóbeıse, ultymyzdyń ózin ózi joǵalt­paıtynyna eshqandaı negiz qalmaıdy.

Ana zamanda joǵarydan kóbi­rek sóz estıtin basylymnyń biri «Lenınshil jas» edi. Sondaıda Seıdaǵań, Seıdahmet Berdiqulov «Lenınshil jas» bir úıdiń kenje balasy tárizdi ǵoı. Oǵan jarasa beredi» deýshi edi. Aıtpaǵymyz sol minez ǵoı. Baspasózdegi minez Sheraǵań, Seıdaǵańdarmen, jýrna­lıs­­tıkadaǵy jasampazdyq, jan­keshtilik Jarylqap Beısenbaıuly, Janbolat Aýpbaev aǵalar­men qalyp qalmasa eken degen tileý ǵoı bizdiki. Ár basylymnan árkimniń óz qoltańbasy, deńgeıi kózge uryp turady. Eger beıneli tilmen bederleýge bolsa, keıde maǵan gazettiń bas redaktory bas rejısser sııaqty kórinedi. Bir nómiri bir spektakldiń júgin kóterip turǵan tárizdi. О́ziniń maǵynasy, mazmuny bolady. Oǵan shyǵarmashylyq ujym túgel qatysady. Sonda ǵana ol tartymdy, tartysty bolady. Osy turǵydan qaraǵanda basqa basylymdardy bylaı qoıǵanda, ózim úzbeı oqıtyn «Egemen Qazaqstan», «Ana tili»-nde kóp ózgeris bar. Tek ahmetshil, álıhanshyl, temirbekshil, ózbekáli­shil­der...kóbeıýi kerek.

Sheraǵa men Oraǵa...

– Tutas ómirińizge erekshe yqpal etken oqıǵa týraly aıtyp berseńiz?

– Bir zamanda Almatyda «О́rken» – «Gorızont» degen stýdent-jastar aptalyǵy jaryq kórdi. Maqsat Táj-Murat ekeý­miz sonyń alǵashqy on eki nómirin shyǵardyq. Bul basylymda ulyorystyq shovınızm órti órship tur eken. Sonymen kúrestiń sońy jumystan ketýimiz­ben aıaqtaldy. Almaty oblystyq «Jetisý» gazetine ja­ýapty hatshynyń orynbasary bolyp ornalastym. Bir kúni «Qazaq ádebıeti» gazeti redaktorynyń orynbasary, Oraǵań, Oralhan Bókeev jumysqa shaqyrdy. Keli­sip, redaktorymyz Baımolda Mýsınniń atyna qatynas-hat alyp keldim. Sodan dúısenbide «Qazaq ádebıetine» barýym kerek. «Egemen Qazaqstannan» hatshy Ásem apaı telefondap: «Seni Sherhan aǵa shaqyryp jatyr», — dedi. Áýelde senbedim. Sebebi Sheraǵańdy syrttaı biletinim bolmasa, qolyn alǵan adamym emes. Syrtqy susy sumdyq edi ǵoı. Qazir ǵoı, ákimmen de, mınıstrmen de taltaıyp turyp sýretke túsip, áleýjelide jarııalaıdy da jatady. Ol tusta mınıstr túgili bas redaktordyń kabınetine kire almaıtynsyń, sonadaıdan qashyp júretin edik qoı. Sálden soń apaı qaıta telefondap: «Aǵa kútip otyr ǵoı», — dedi. Sodan qustaı ushtym. Sózdiń qysqasy, «bizge jumysqa kel, úsh aı sekretarıatta isteısiń, sodan soń óner bólimine barasyń» — dedi. «Qazaq ádebıetin» aıta bastap edim, «jeti júz jazýshydan bireý tabylar», — dedi. Sodan, amal joq, Oraǵańa: «Egemen» úı beredi eken», — dep ótirikti soǵyp jiberdim. Onyń ústine kelinshegim Tańsulý da sonda jumysta. Ekeýmizge tezirek úı bere me degen oı ǵoı. Sonda qaıran Oraǵań: «Bar. «Qazaq ádebıeti» qaıda qashar deısiń. Úıińdi alyp al», — dedi. Qazir oılaımyn ǵoı. Basqa bireý bolsa renjir me edi, al myna kisiniń qazaqtyń bir balasy bolsa da úı alsyn dep oılaýy tulaboıymdy eljiretip jiberdi. Qudaı aýzyma saldy ma, sodan kóp uzamaı úıli boldyq. Aıtqandaı, Sheraǵań meni ujymǵa tanystyryp jatqanda bir kisi: «Bizde kelinshegi de isteıdi ǵoı», — dedi. Sonda Sheraǵań: «Nemene kelinshegi býhgalterııada isteı me eken, ekeýi birigip aqsha jeıtin», — dep gúr ete qaldy. Táptishtep aıtyp jatqanym, sonda deımin-aý, ómiri betbe-bet kórmegen adamnyń páterden páter­ge qańǵyp júrgen meni jumysqa shaqy­ryp, álgindeı qorǵashtaýy netken qam­qorlyq!

Aıtpaǵym, sol alaǵaı-bula­ǵaı kezde sol kisi qyzmetke shaqyr­­­ma­­­ǵan­da, meniń taǵdyrym qalaı bolar edi dep oılaýdyń ózi qazir qandaı qorqynyshty. Sodan jýrnalıstıkada jolym ashyldy dese de bolady. О́mirińdi tutastaı ózgertip, basqa arnaǵa buryp jibergen mundaı oqıǵany umytýǵa bola ma?

Olar...

– Shyǵarmashylyǵyńyzdan baıqalǵan bir erekshelik, tanymal tulǵalardyń qıyn, qyzyq taǵdyry týraly tamasha esseler, portretter, tanymdyq maqalalardy kóp jazasyz. Bul ózi qashannan beri qalyptasqan úrdis. «Tulǵataný» serııasymen «Abyz-ańyz», «Sher-shyndyq», «Ana týraly jyr», «Qazaqtyń Qadyry», «Dúldúl», «Imash», «Korıfeı» jáne taıaýda ǵana «Qarǵash» atty Amankeldi Sembın týraly kitabyńyz jaryq kórdi. Jalpy, aldyńǵy tolqyn aǵalar týraly oılaǵanda kimdi kóbirek saǵynasyz?

– Osydan kóp jyl buryn «Almaty aqshamynda» «Tulǵataný» degen aıdar ashtym. Odan buryn da bastap júrgen taqyryp qoı. Bul joly oǵan dendep kiristik. Tarıhta nebir tulǵalar ótken. Solardyń ishinde ataýsyz, umyt qalǵandar da bar. Aldymen solardyń tizimin jasadyq ta, jigitterge bólip berdik. Birde kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Kópjasar Náribaev aǵamyz habarlasty. Bul kezde ol kisi Abaı atyndaǵy Ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtette kafedra basqaratyn. «Qalı qaraǵym, men «Tulǵataný» aıdary boıynsha jarııalanyp jatqan maqalalardy úzbeı oqımyn. Tipti stýdentterge oqyp otyrýǵa da keńes berdim. Bir aqyldasatyn jaǵdaı, meniń kafedramnyń negizgi baǵyty — ulttyq qundylyqtardy ulttyq tulǵalar taǵylymymen ushtastyra otyryp, jumys isteý. Osy aıdardy biz de kafedra ataýy­na qolaı kórip otyrmyz. Soǵan qarsy bolmasań», — dedi. Sodan bastap ol kisimen tyǵyz baılanysta jumys istedik. Birneshe kitaptyń tusaýkeserine qatystym. Aıtpaǵym, keıinnen, áli kúnge bul aıdar basqa basylymdarda, túrli portalda, saıttarda qoldanylyp keledi. Bul qýanyshty jaǵdaı, árıne.

Meniń ómirimdi ózgeshe rýhta nurlan­dy­ratyn, úzdiksiz sáýlelendiretin sátter bar. Eger búgingi kún rýhanı qajetińdi, suranysyńdy ótemeı jatsa, ótkenmen-aq ómir súrýge bolady. Endi qaıtyp týýy ekitalaı tulǵalarmen taǵdyr tabystyrǵan kórkem, kemel kúnderdiń lebi, búgingi kúnnen keziktire bermeıtin rýhanı lázzat endi qalǵan ǵumyrda erkin tynystaýǵa jetip jatyr. Men solarmen tynystap, solarmen ómir súremin. Demek qazirginiń kórkem oıyna asa zárý emespin. Olar seni maǵynasyz, mazmunsyz ómirden qutqarady. Olar týraly aıtsań, ózińdi adam seziný, bar seziný prosesin armansyz, alańsyz bastan keshesiń. «Tulǵa — óz ultyńmen máńgi birge bolý» depti ǵoı áıgili «Kógildir Dýnaıdy» jazǵan Shtraýs.Tulǵanyń oılaý keńistigindegi býyrqanystar, surapyl serpilister, suńǵyla sózder, ulylyq nyshandary seni qaı kezde de, qandaı jaǵdaıdan da qutqaryp, arashalap alady. Oıyń da, sezimiń de eshqashan tyǵyryqqa tirelmeıdi. Demek keshegi, búgingi birli-jarym tulǵalarmen tildesý, olar týraly tolǵanyp, buryn-sońdy bola bermeıtin joǵary ekstazdy kóńil kúıdi bastan keship qalam terbeý – meniń shyǵarmashylyǵymnyń shabyt tuǵyryn bıiktete túsedi. Olar týraly jazbalarym keıbir kembaǵal áriptesterdiń rýhanı beısharalyǵyna, kemistigine túsinistikpen qarap, kisilik oıdyń bıiginde qalýyńa zor sebepshi, kómekshi. Sondyqtan da olarsyz ómir súrý múmkin emes. Kimdi saǵynasyz degende olardy bólip jarý da múmkin emes. Olarǵa biz oralyp otyrýymyz kerek. Bul oıymdy Qasym-Jomart Toqaevtyń «El tarıhynda erekshe orny bar tulǵalarǵa qurmet kórsetý dástúri elimizdiń jalpy ulttyq biregeıligin nyǵaıta túsýge zor septigin tıgizedi» degen sózimen qorytýǵa bolatyn shyǵar. «Tulǵataný» serııasy da osy baǵytta jalǵasa beredi.

Tarıhy tereń elmen kim-kim de sanasady

– Borhes Eýropanyń diń­geginde grek mádenıeti men Injildiń jatqanyn aıtady? Al qazaq órkenıetiniń dińgeginde qaı dúnıeler jatyr?

– Qaı zamannan beri tarıh tol­qy­nynda Shyǵys pen Batys jónin­degi túsinikter, túrli qaı­shy­lyqtar, kereǵar kózqarastar birli-jarym tarıhshylardyń eńbeginde sıpaı qamshylap aıtylatyny bolmasa, negizinen ıtjyǵys túsip otyrǵan. Týrasyn aıtqanda, tutas tarıh eýrosentrıstik, bertindegi ımperııalyq Reseıdiń kózqarasy arqyly jazylyp, Batystyń olaq oılaý deńgeıine basym sıpat berilgeni jasyryn emes. Sol kózqarastyń el sanasyna ábden sińgeni sonsha , kúni keshege deıin arǵysyn aıtpaǵanda sońǵy úsh myń jyldyqtar aıasyndaǵy sonaý Qytaı qorǵanynan Jerorta teńizine deıingi aralyqtaǵy túrki tildes halyqtardyń, kósh­pelilerdiń uly mádenıetiniń ǵyly­mı aıada tujyrymdalyp, aınalysqa túspeýine tańǵalýǵa bola ma? Bul tarıhty saq, ǵundardy aıtpaǵanda Uly Túrki qaǵanatynan (Vl-Vlll) bermen taratsaq ta jetip jatyr. Onyń bir bultartpas dáleli – túpkilikti toponımderde, etımologııada. Máselen, jańasha jyl sanaýǵa deıin Eýrazııanyń batysyndaǵy Kıpr aralyn nege «Alash», al shyǵysyndaǵy Tıbet alaby nege «Túbit» dep atalǵan. Ony aıtasyz, Kavkazdaǵy úsh birdeı ózen «Qazaq» delinedi? Bolmasa Tyvanyń ólke taný murajaıyndaǵy tastaǵy «Qazaq qyzy» degen rýn ja­zýyn qaıda qoıasyń? Fırdoýsıdiń jazba­la­ryn­daǵy, Shyńǵys hannyń «Qupııa shejiresindegi» (Xlll) «qazaq», «qazahııa», «qazaqy arba», «kosog» degen etnonımder she? Sondyqtan toponımder, etımologııalardy úńgip zertteý arqyly da kóp jaıǵa kóz jetkizýge bolady. O.Súleımenovtiń «Myń bir sózi», keıingi ýaqytta «Avestany» indetip zerttep júrgen R.Alshanovtyń eńbekteri osy oıdyń nátıjesi.

Osy kúnge deıin qazaq jerinen on bir «Altyn adam» tabyldy. Bul álemde analogi joq jaǵdaı. «Tańbaly tasta» bes myńǵa jýyq sýret bolǵan, qazir úsh myńy qalǵan. Osynyń bári kezdeısoqtyq deısiz be? Bul túrki qanyndaǵy genetıkalyq kodtyń saqtalýy. Mine, sol tarıh keshegi Altyn Orda zamanynan, qazaqtyń hańdyq dáýirine deıin shashylyp jetse de qazaq órkenıetiniń altyn bastaýy, dińgegi retinde qaıta jańǵyryp, ulttyń rýhanı tek tamyry uly rýhpen qaıta qaýyshyp, qalyptasqan tarıhty berik ornyqtyra tústi. Bes myńnan astam án, kúıi, epostyq muralary bar qazaqtaı halyq álemde óte sırek. Mundaı asa baı mura tarıhy tereń elde ǵana bolady. Qazaqtyń jany da, jady da onyń ónerinde qalǵan. Tarıhy tereń eldi eshqandaı jaý ala almaıdy, onymen kim-kim de sanasady. О́neri bar eldiń óresi bıikteı beredi.

– Qazir ne jazyp, nemen shuǵyldanyp júrsiz?

– Oı men óner adamy jaı ómir súrmeıdi. Onyń jan dúnıesi, tabıǵaty qarama-qarsylyqtarǵa, qaıshylyqtarǵa toly bolady. Aldaǵy kitap sirá, sonyń bir kemel kórinisi, ómirimniń bar mazmuny men maǵynasy.

Arhıvimdegi (onshaqty dápter) qyrýar materıaldyń, baǵa jetpes qundy­lyqtardyń murtyn buza bas­tadym. Bir baqy­tym — qazaqtyń qaıta týmas tulǵa­la­rynyń kóbisi­men aralas-quralas boldym. Sonyń arqasynda rýhanı kúızelis, daǵdarys degendi esh sezinbeppin. Qaı kezde de memýarlyq ádebıet jaqsy oqylady ǵoı. Bul da sol baǵyttaǵy bastalǵan, tastalǵan kúndelikter men jarııalanbaǵan jazbalardyń, tulǵalardyń buryn-sońdy aıtylmaǵan qıyn da qyzyq taǵdyrynyń ábden súzgiden ótken názıra nusqasy. Dıalog, baıandaý, monologi aralas qysqa jazbalar, sóz sımfonıettalary, ıaǵnı mýzy­kalyq mınıatıýralar ispet­tes.

– Jaratýshydan qandaı tilegińiz bar?

– Dúnıe tynysh bolsyn. Qazaqty Qudaı saqtasyn!

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

 Batyrhan SÁRSENHAN,

«Egemen Qazaqstan»