Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Qaı aımaq kósh bastap tur?
Memleket basshysy qazirgi ınvestısııa tartý saıasatynyń mardymsyz ekenin de aıtty. Prezıdenttiń aıtýynsha, joǵary tehnologııalarǵa salynatyn ınvestısııalarǵa jeńildik berýge bolady. Sondaı-aq memlekettiń ınvestısııasy men jeke bıznestiń iri bastamalaryna birdeı nazar aýdarý qajet.
Bıyl qańtar men sáýir aralyǵynda negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa kólemi jóninen aımaqtar arasynda aıtarlyqtaı aıyrmashylyq baıqaldy. Keı óńirlerde ınvestısııalyq belsendilik kúrt ósip, keı aımaqtarda tómendeý tirkelgen. Investısııalar ósimi turǵysynan Jambyl oblysy kósh bastap tur. Munda negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa kólemi 2024 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 66,8%-ǵa artqan. Jetisý oblysynda ósim 63,8%-ǵa jetti. Túrkistan oblysynda da jaǵdaı oń, bul óńirde ınvestısııalar kólemi 55,7%-ǵa kóbeıgen. Shymkent qalasynda ósim 54%-dy qurady. Almaty qalasynda kórsetkish – 35,6%-ǵa, Astana qalasynda – 35,5%-ǵa, Mańǵystaý oblysynda – 25%-ǵa, Almaty oblysynda 23,6%-ǵa ósken.
«О́ńirlerdi damytý maqsatynda bıyl shamamen 16 mlrd dollar kóleminde qaıta qarjylandyrý jumysyn júrgizip jatyrmyz. Bul – negizinen sýbsıdııalanǵan nemese jeńildetilgen qarjylandyrý. Investısııalyq kapıtaldy tartýǵa arnalǵan uzaqmerzimdi nesıelerdiń merzimi 20 jylǵa deıin jetedi. Bizdiń qarjy quraldary naryqtyq mólsherlemeden 70%-ǵa deıin tómendetilgen mólsherlememen usynylady. Osylaısha, naryqtaǵy ortasha deńgeıden áldeqaıda tıimdi sharttarmen 5%-dyq jyldyq nesıe berip otyrmyz», deıdi «Báıterek» holdıngi basqarma tóraǵasynyń orynbasary Jandos Shaıhy.
Alaıda keıbir óńirlerde jaǵdaı basqasha qalyptasty. Atyraý oblysynda negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa kólemi – 40,4%-ǵa, Ulytaý oblysynda – 29,3%-ǵa, Soltústik Qazaqstan oblysynda 9,9%-ǵa tómendep ketti. Sarapshylardyń aıtýynsha, mundaı quldyraý birneshe faktorǵa baılanysty bolýy múmkin. Olardyń qatarynda iri ınfraqurylymdyq jobalardyń aıaqtalýy, shıkizat sektoryndaǵy belsendiliktiń tómendeýi jáne kapıtal aǵyndarynyń basqa baǵyttarǵa qaıta bólinýi bar.
Investısııanyń negizgi kózderi ózgergen joq. 2025 jyldyń alǵashqy 4 aıynda negizgi kapıtalǵa salynǵan qarjynyń basym bóligi, ıaǵnı shamamen 2 trln 897 mlrd teńge kásiporyndardyń óz qarajaty esebinen qamtamasyz etilgen. Bul jalpy ınvestısııa kóleminiń 66,2%-yna teń. Sonymen qatar memleket tarapynan bólinetin qarjynyń úlesi aıtarlyqtaı ósti. Bıýdjettik qarajat kólemi ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 3 ese kóbeıip, ınvestısııalardyń 22,1%-yn qurapty.
«Olqylyqtardy joıý úshin memleket tarapynan arnaıy baǵdarlamalar iske asyrylyp jatyr. Baǵdarlamalardyń basty maqsaty – ınvestor tartý, jańa kásiporyndar ashý, óndiristerdi jolǵa qoıý jáne bıznestiń damýyna jaǵdaı jasaý. Keıbir qalalarda búginde jańa kásiporyndar, qyzmet kórsetý núkteleri, tipti jańa formattaǵy demalys oryndary – kafe, mádenıet jáne oıyn-saýyq ortalyqtary kóptep ashylýda. Bul aımaqtyq ekonomıkanyń jandanýyna tikeleı áser etip otyr. Demek bul úrdis ınvestorlar úshin de jańa perspektıva ashady», deıdi J. Shaıhy.
Al bankterdiń róli ınvestısııalardy qarjylandyrýda áli de shekteýli. Qarjy ınstıtýttarynyń úlesi jalpy kólemniń nebári 3,5%-yn ǵana quraıdy. Bul bank sektorynyń uzaqmerzimdi ınvestısııalyq jobalardy qarjylandyrýǵa belsendi qatyspaıtynyn kórsetedi.
Investorlardy túsinbeı jatyrmyz
Ádette, ınvestısııalyq klımat týraly kóp aıtylady. Mınıstrlikter men ákimdikterdiń baspasóz habarlamalaryn oqysańyz, únemi ınvestorlarmen kezdesip, klımatty jaqsartyp jatqandaı kórinedi. Olarǵa túrli jeńildikter, salyqtan bosatý, tekseristerden qorǵaý ýáde etiledi. Solaı bola tura nátıje nege kóńil kónshitpeıdi? Almas Chýkınniń aıtýynsha, eń basty túıtkil – sheneýnikterdiń ınvestordy durys túsinbeýi. Olar kóbine eldiń áleýetin qysqasha tanystyryp, birden túrli salyqtyq jeńildik pen yntalandyrý sharalaryna kóshedi.
«Investor úshin mańyzdysy – naryq pen paıda. Qaıda, qansha jáne kimge satamyz? Neni óndiremiz nemese qazyp alamyz? Osydan keıin ǵana shyǵyn, tıimdilik, ónimniń ózindik quny esepteledi. Al salyq ádette bıznes-jospardyń sońynda ǵana qaralady. Eger tabys jaqsy bolsa, joǵary salyq ta másele bolmaıdy. Paıda mardymsyz, táýekelder joǵary bolsa, tómen salyqtyń ózi ınvestordy qyzyqtyrmaıdy», deıdi ekonomıst.
О́ńdeý salasynda órleý bar
Salalar boıynsha ınvestısııalardyń qurylymy da nazar aýdararlyq. Negizgi kapıtalǵa salynǵan qarajattyń 39,5%-y ónerkásip salasyna baǵyttalǵan. Onyń ishinde ken óndirý jáne karerlerdi ıgerý 18,7%-dy, al óńdeý ónerkásibi 12,7%-dy quraıdy. Qazaqstan ónerkásiptik ınvestorlar odaǵynyń prezıdenti Qaırat Elamanovtyń sózine súıensek, Saran qalasy keıingi jyldary elimizdegi óndiristik damý ortalyqtarynyń birine aınalǵan.
«Munda birneshe mańyzdy joba iske qosyldy. Mysaly, avtobýs óndirý zaýyty – eldegi alǵashqy iri jobalardyń biri. Ol «KazTechno» bazasynda qurylyp, keıin jańǵyrtýdan ótip, óndiristik qýatyn keńeıtti. Sonymen qatar júk kólikteri men arnaıy tehnıka óndirisi jergilikti jáne sheteldik seriktestermen birlesip júzege asyrylyp otyr. Jýyrda «Samsung» zaýyty iske qosylyp, televızor men kir jýǵysh mashına shyǵara bastady», deıdi.
Aıtýynsha, keıingi ýaqytta ınvestorlar úshin óńirlerdiń tartymdylyǵy artyp keledi. Buǵan birneshe faktor áser etedi: jumys kúshiniń qoljetimdiligi, eńbek resýrstary jetkilikti bolýy jáne jalaqy deńgeıiniń salystyrmaly túrde tómendigi. Logıstıkalyq artyqshylyqtar da óńirlerdi qolaıly etedi, sebebi keıbir óndiris oryndary el ishinde de, syrtqy naryqtarǵa da taýar jetkizýge yńǵaıly ornalasqan. Árıne, Almatyda da ózindik erekshelikter bar. Mysaly, qalada avtomobıl óndirisi boıynsha jeke klaster qalyptasqan. «Kerdayz-Man», «Kazakhstan Kerdayz», «TransAvto» jáne «Astana Modern Manufacturing» kásiporyndary belsendi damyp keledi.
«Qostanaı óńiri elimizdegi iri avtoóndiristik klasterdiń ortalyǵy bolyp otyr. Munda jańa zaýyttar ashylyp, avtomobıl bólshekteri men komponentterin óndirý jolǵa qoıylǵan. Qozǵaltqysh bloktary, redýktorlar, transmıssııa bólshekteri jáne basqa da mańyzdy elementter óndirisi qolǵa alynǵan. Semeı óńiri de serpindi damyp keledi. Munda jańa óndiris oryndary men jetkizýshiler paıda bolyp, óńirdiń ónerkásiptik áleýetin kúsheıtti. Qazir bul aımaqtarda samosval shanaǵyn jınaý, qosalqy bólshekterdi óndirý jáne tolyq óndiristik tizbekterdi qalyptastyrý jumystary júrgizilip jatyr», dedi Q.Elamanov.
BUU Saýda jáne damý jónindegi konferensııasy (UNCTAD) jarııalaǵan esepke súıensek, ınvestısııalyq ahýalymyz áli de mardymsyz. Keıingi kezde Ortalyq Azııada tikeleı sheteldik ınvestısııa tartý boıynsha kóshbasshylyq ornyn joǵaltqan. Byltyr taza ınvestısııa kólemi teris mánge túsip, -2,55 mlrd dollardy quraǵan. Bul 2023 jylmen salystyrǵanda 6,3 mlrd dollarǵa az, 1992 jyldan bergi eń tómen kórsetkish. Byltyr sheteldik ınvestısııa kólemi boıynsha aımaqtyq kóshbasshy О́zbekstan boldy. Bul elge 2,8 mlrd dollar tartylǵan.
