Meıirhan AQDÁÝLETULY: Túrkiler eýropalyq danyshpandardan eshqashan tómen bolmaǵan

– Áńgimemizdi Abaıdan bas­taıyq­shy, kemeńgermen dostasa aldyńyz ba?

– Bul óte qıyn saýal. Son­sha­lyq bıik deńgeıdegi uly adamdy aqylmen, sanamen túgel ıgerýdiń ózi kóringen kisiniń qolynan kele bermeıdi. Bul – bir. Ekinshiden, Abaı — qarapaıym halyq úshin áli de tolyq syryn ashpaǵan dana.­ Árıne, ony kúlli el súıedi, áýlıe deńgeıine kóteredi, biraq túgel uǵarlyq, eń bastysy, onyń uly, qasiretti jolyn odan ári jal­ǵarlyq qýaty, bilimi, qudireti jeterlik adam az dep oılaımyn.­ Men ony shamam kelgenshe te­reńirek túsinýge tyrysamyn, biraq sonyń ózi az sııaqty. Ol týra­ly áıgili Muhtar Áýezov uly roman jazdy, qanshama daryndy ǵalymdar iri eńbekter shyǵardy, biraq qara halyq úshin bul ulyny jurtqa uqtyrý (áliń kelgenshe, árıne!) naǵyz deńge­ıine jetpegen sııaqty. Demek, ha­lyq­tyń qazirgi deńgeıi (tanym­dyq múmkindigi) jyl sanap jaqsa­ryp kele jatqanyn eskersek, «qıyn» Abaımen, qudiretti Abaımen do­syńsha, qaldyqsyz syrlasatyn ýaqyttar da keler.

Men oǵan dos emespin, qas­ter­leýshi ǵanamyn. Bir adam úshin bul da az emes.

– Sizdi alǵash «Beıýaqtaǵy minájat» kitaby arqyly tany­dyq, birshama óleńderińizdi jat­tap úlgerdik. Osy kitap týra­ly aıtsańyz.

– Men óleńde az eńbekten­gen adammyn – negizgi kúshim men ýaqytym kósemsózge ketti. Qazaq­tyń ıntellektýaldyq deń­geıin ozyq ulttardyń dárejesi­ne kóterýge álim jetkenshe jum­saý – jeke shyǵarmashylyǵym­nyń múmkindikterin oılatqan joq. Sol sebepti kitaptarym da ke­shigip shyqty. Olardyń ishi­nen «Dárýishnama» men «Beıýaq­ta­ǵy minájatty» erekshe jaq­sy kóremin. Keıingisine kelsek, sonyń ózin Esenǵalı Raýshanov baýyrymnyń úzdiksiz qa­qyl­daýy­men, Baıbota Qo­shym-Noǵaı­dyń yqylasymen shy­ǵardym. Qajet etkender oqyp kórer...

– Astana men Almatydan aýlaqta, Aqtóbede ómir súrip ke­le­siz. Sizge ońashalyq ne berdi?

– Almatyda 22 jyl ómir súr­dim. О́kpem joq. Kóp nárseni kór­dim, kópshilikpen tanystym. Jaq­sy dostarym da, keıingi on bes jylda úıim de, jumysym da boldy. Farıza apam Almatyǵa bar­ǵan boıda birden jumysqa aldy, qolynan kelgenshe kómektesti. Másele onda emes eken – bir jyl ishinde baıqadym, ýnıversıtet bitirgenderdiń basym kópshi­li­gi (ja­zýshylardy aıtyp otyrmyn) álem ádebıeti túgili, orys áde­bıetinen de beıhabar bolyp shyqty. «Jazýshylar odaǵy kerek bolsa, túgeldeı maǵan kir­sin!» degen qısyq sózim úshin odaq­qa da keshteý qabyldandym. ­Odan eshteńe ózgergen joq. Árı­ne, jaqsy kisiler jetkilikti edi. Álemde teńdesi joq ıntellek­týal, tamasha prozashy, dramatýrg Asqar Súleımenov, belgili etnograf Aqseleý Seıdimbek, ǵaja­ıyp aqyn Jumataı Jaqyp­baev, tamasha ıntellektýal Áýezhan Qodar, eń súıikti qaryndasym Gúlnar Salyqbaı, kóptegen sol kezdegi daryndy jastar, ásirese, Esjan Aınabekov, Qaırat Álim­bekov, Baýyrjan Úsenov, Ábýbá­kir Qaıranov, Ámirhan Bal­qy­bek, qazirgi Maraltaı sııaqty «eń myqtylardyń» bárimen dos edim. Svetqalı Nurjanov men úshin «erte oıanǵan genıı» edi. Beride Aqtóbege kettim. Sol kez­degi Aqtóbeniń ákimi Aslan Mýsın, keıingi bolǵan Eleýsin Saǵyndyqovtar da tileýles dos­tarym boldy. Solardyń arqa­syn­da respýblıkaǵa keń taral­ǵan ­«Al­tyn Orda» gazetin shy­ǵar­dym. Zamanynda eń úzdik gazet ataldy. «Ákimderim» gazetim­di erekshe qorǵady. Bir qyzyǵy, men Aqtóbe týraly óz adamda­ry­ma jazdyrmadym, arnaıy materıal da bergizbedim, Aqtóbe­niń ǵana gazeti atanyp ketýden qoryqtym.

Maǵan senip, sol sebepti de ózime erip kelgen Baýyrjan Babajanuly men Dáýren Qýat janyma jeleý bola bildi. Onyń ústine aqtóbelik Ertaı Ashyqbaev, Indıra О́temis, jer-jerdegi tilshiler men belgili ıntellektýal qalamdas joldastarym: Talasbek Ásemqulov, Zıra Naýryzbaeva, Aqas Tájýitov, Maqsot Izimov, Maqsat Táj-­Murat sııaqty tileý­lester «Altyn Ordanyń» mereıin ústem etýge atsalysty.

Mine, sen aıtyp otyrǵan «ońa­sha­lyq» osyndaı belesterge je­teledi.

– О́mirińizge erekshe yqpal etken oqıǵany ataı alasyz ba?

– Adamǵa erekshe yqpal ete­tin – adam, adamdar ǵana. Men úshin Farıza Ońǵarsynova, sodan soń Asqar Súleımenov pen Jumataı Jaqypbaev. Sońǵy ekeýi adam tańdanarlyq, biraq bir-birine uqsamaıtyn daryndylar dep oılaımyn. Sodan soń Esenǵalı Raýshanov pen Ulyq­bek Esdáýletov. Bul – úzdikter. О́zgeler­ge sóz joq.

– Bir suhbatyńyzda «...ataq-mara­patqa qyzyqpaımyn. Osy­nyń ózi az baqyt emes» depsiz. Sonda sizdi qyzyqtyratyn ne nárse?

– Bizde, qazaqta, eldi, onyń taǵ­dyryn, bolashaǵyn shyn jú­regimen, aqylǵa súıene otyryp oılaıtyn adam óte az sııaqty. Árıne, qazaqtyń jamany joq, nıeti de túzik, biraq álemdik ozyq ólshemderge súıenip, bolashaqqa úlken jaýapkershilikpen qaraý joqqa jaqyn. Álemniń taǵdyry qazir qaı dárejede, al bizdiń jalpy aqyl-oı deńgeıimiz qandaı – sony salmaqtap, «oınap otqa, qaınap qazanǵa túserlik» nıet joq. «О́lmesek – kórermiz» deıtin pozısııamen kún keship kelemiz. Árıne, ótirikti-shyndy oıla­ǵan bo­lamyz, soǵan umtylǵandaı keıip tanytamyz, biraq ishimizden «qu­daı qarassa, kóre jatarmyz» degen oımen kúneltemiz. «Qudaı seniń eki týyp, bir qalǵanyń emes» deıtin kisi joqtyń qasy. Eger ondaı kisi shyqsa, «oppozısıo­ner» qylyp shyǵarýǵa daıyn sııaqtymyz. «Muny budan da jaq­syraq qylyp shyǵarsań qaıtedi?» deıtin beıbit usynys ta joq. Sonda osy «yrǵańmen» ómir súre berý kerek pe? Ańdasańyz, álem bizden joıqyn jyldamdyqpen alystap barady, al biz bolmashy nárselerge alańbyz. Sóıte jú­rip ataq alýǵa, maqtan estýge qyzyǵamyz.

Meniń arzymaıtyn nársege qyzyqpaıtynym sodan. Qazir áńgime de aıtpaıtyn boldym, sebep – meni bolashaq qorqy­ta­dy. Bılik qolynan kelgenin istep jatyr, biraq jurtyń­nyń ózinde odan góri jaqsy deńgeı­ge qulshyný joq. Men únemi soǵan alańmyn.

– Tolstoı «Táńir tektes se­zim shyraǵy alǵash ret kóki­re­gińde jarq etip tutanǵan shaq­taǵy – áý bastaǵy adal shaq­­ta­ǵy ózińe ǵana sen» depti. Siz adal shaǵyńyzdy ómir­­diń keleńsizdikterinen qor­ǵap, búginge taza kúıinde jet­kize aldyńyz ba? O bastaǵy tap-taza Meıirhan men qazirgi Meıir­hannyń arasynda qandaı aıyr­mashylyq bar?

–  Oıly adamdy omaqastyratyn suraq eken. Balańdaý jigit kezim­degi kúıimdi ózim de saǵynamyn. О́zgerdim: eseıdim, esimdi jıdym,­ jaqsy men jamanǵa qatar elik­te­dim, biraq sol kezdegi adal­dyq­qa jaqtasý, dúnıeni bútin jara­laýǵa kelmeıtin, úlken tutas kıe dep sanaýdan adasa qoımaǵan sııaqtymyn. Muny meniń jaýlarymnan suraý kerek. Solarda shyndyq basymyraq, sol úshin de jaý emes pe? «Sútten aq, sýdan taza» kisiniń rólin oınaý oıymda joq, biraq kisini, demek, ómirdi tómensitken jerim bolsa, ókiner edim.

– Eger ǵaıyptan qudiretti kúsh­ kelip, eń bir ashy armany­ńyz­­­dy oryndasa, ne aıtar edi­ńiz?

– Meniń ashy armandarym kóp, biraq oǵan ózim kinálimin. Kezinde tereń uǵa qoımaǵanda­rym, óz qatelikterimnen erte­rek­ qutylmaǵandyǵym, taza aqy­maq­­­tyq­tarym birige kelip, sol ashy oryn­dalmaıtyn armandar­ǵa ­aı­nalǵan shyǵar. Bári ózimnen. Adam adasa júrip jol tabady. Sonyń aqyry qaıyrly bolsyn.

– Borhes Eýropanyń dińge­ginde grek mádenıeti men Injil­diń jatqanyn aıtady. Al biz­diń túrki órkenıetiniń negizgi us­tyny nede? Qazirgi túrki má­denıeti birlesýge, yntymaq­ta­sýǵa umtylyp otyr. Túrkilik áde­bıettiń bolashaǵyn qalaı elestetesiz?

– Borhes bilgenin ǵana aıta­dy, sonysy durys ta bolar. Biraq biz – túrkiler eýropalyq da­nyshpandardan eshýaqytta tó­men bolmaǵanbyz. Ámirhan Bal­qy­bek atty inim sol keýdemsoq eýro­­palyqtardy qaıran qal­­­dy­ra­tyndaı nárseler jazdy – Rem men Romýl týraly ańyzdy «azııa­lan­dyrdy», qazirgi aıta almaı­­tyn ańyzdarǵa dem berdi. Ol já­ne jalǵyz emes, qazir adamǵa keńirde­gimen qarap úırengen eýro­palyqtardy jerge túsirip, neniń neden bastalǵanyn baıandap beretin jastar ósip keledi. Oljekeń (Oljas Súleımenov) jazǵan shyǵarmada «júrgeli tur­ǵan poıyzdyń terezesinen kere­met sulý hám sholjań Eýropa ­perronda turǵan kári kempir Azııaǵa tilin shyǵarady» deline­di. Oısyz qyzdyń keıýanaǵa tilin shyǵarýy kúlkili. Onyń ústine, sol kempir máńgi jasaıtyn Umaı ana bolyp shyǵýy múmkin ǵoı.

Al túrki mádenıeti bolashaqta kúlli elge ónege kórsetýi múmkin. Bul tusta da biz, qazaqtar, keıin qal­masymyz anyq. Árıne, áde­bıet­­ter, baýyrlas ádebıetter biri­gip jatsa, oǵan tek qýaný kerek. Bul qasqyr tekti rýhtyń álem­ge tyń qulshynyspen qaıta ora­lýy­nyń basy bolar.

– «Me-en?

...sábımin,

Senimi men dámesi

О́zinen zor,

О́lermen...» depsiz. Sol se­nim aqtaldy ma?

– Bul meniń ózimdi mensinbeı aıtqanym ǵoı. Qansha myqty bolsa da senimniń aqtalýy múmkin emes. Adam solaı oılaıdy, Alla óz degenin isteıdi. Árıne, onyki durys.

– Ádebıettiń aldyńǵy býyn aǵalardy eske alǵanda kimdi kó­bi­rek saǵynasyz?

– Olardyń bári de óz deńgeıin­degi jaqsy adamdar. Degenmen, áýeli Asqar Súleımenovti saǵy­namyn, sosyn Farıza apamdy, Jumataı Jaqypbaevty, Aqseleý aǵamdy, Qýandyq Shańǵytbaevty, Jarasqan aǵamdy. Keshegi júrgen Esenǵalıdy... Bárin.

– Qandaı jańa dúnıemen aınalysyp júrsiz?

– Ol – qupııa. Bitirgen soń bolmasa, aıta almaımyn.

– Jaratýshydan ne tileısiz?

– Álemniń qalypqa túsýin. Eli­mizdiń aman bolǵanyn.

Áńgimelesken –

Batyrhan SÁRSENHAN,

«Egemen Qazaqstan»