– Erjan Qurmanǵalıuly, áńgimemizdi din salasyndaǵy dıalog pen kelisimniń elimiz úshin mańyzynan bastasaq. Biz úshin basty qundylyq ne?
– Qazaqstan – kópetnosty jáne kópkonfessııaly memleket. Álemdik qaýymdastyq aldynda dinı toleranttylyq pen tatý kórshilik qatynasyn damytýda elimiz úshin eń basty qundylyq – qoǵamdyq kelisim. Ár adamdy dinı nemese ózge de nanym-senimine qaramastan baǵalaý men qurmetteý – osy qundylyqtyń berik irgetasy.
Sondyqtan azamattarymyzdyń ózara syılastyǵy men beıbit ómir súrýi – asa mańyzdy másele ári memlekettik saıasattyń basty basymdyqtarynyń biri.
Jaqynda elimizge resmı saparmen kelgen BUU Bas hatshysy Antonıý Gýterrısh Qazaqstandy beıbitshilik pen dıalog sımvoly dep atady. Onyń aıtýynsha, «Qazaqstan óz tájirıbesi arqyly túrli dinder men mádenıet ókilderi arasynda dıalog pen yntymaqtastyq ornatýǵa bolatynyn dáleldedi».
– Aldaǵy kúnderi Astanada Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń VIII Sezi ótedi. Dinaralyq kelisimdi ilgeriletetin bul halyqaralyq dıalog alańynda bıyl qandaı ózekti máseleler kún tártibine shyǵarylmaq?
Árbir Sezd óziniń jańashyldyǵymen jáne ǵalamdyq mańyzy bar taqyryptardy kún tártibine shyǵarýmen erekshelenedi. Bıylǵy jıynda XXI ǵasyrda adamzatty jumyldyrýdaǵy dinderdiń róli, dinderdiń álemniń ornyqty damýynyń faktory retindegi mańyzy, jasandy ıntellekt dáýirindegi rýhanı qundylyqtar jáne dinderdiń bitimgerlik áleýeti sııaqty ózekti máseleler talqylanbaq.
Sondaı-aq bıylǵy Sezdiń basqa da erekshelikteri bar. Alǵash ret Sezd aıasynda BUU О́rkenıetter alıansynyń bastamasymen Dinı nysandardy qorǵaý jónindegi arnaıy sessııa ótpek. Qulshylyq oryndarynda qaýipsiz jaǵdaı jasaý búginde kóptegen el úshin ózekti máselege aınaldy. Bul turǵyda Qazaqstan óziniń oń tájirıbesimen bólise alady.
Sarapshylar úshin erekshe qyzyǵýshylyq týdyryp otyrǵan taǵy bir mańyzdy shara – bul alǵash ret Sezd aıasynda álemniń túkpir-túkpirinen ondaǵan joǵary bilikti sheteldik jáne otandyq ǵalymdar men sarapshylardyń bas qosýy. Senim men ǵylymnyń túıisýi qoǵamdaǵy máselelerdi tıimdi sheshýge yqpal etetini sózsiz. Sondyqtan otandyq jáne halyqaralyq ǵylymı-sarapshylyq qaýymdastyqtyń áleýetin dinı dıalogtyń ıgiligine paıdalaný asa qajet bastama dep sanaımyn.
Atalǵan halyqaralyq deńgeıdegi mańyzdy sharalar Sezd Hatshylyǵynyń basshysy, Parlament Senatynyń Spıkeri Máýlen Saǵathanuly Áshimbaev myrzanyń jetekshiligimen utymdy uıymdastyrylyp jatqanyn erekshe atap ótkim keledi.
– «Qazaqstan Prezıdenti Q.K.Toqaevtyń qatysýymen ótken din salasyndaǵy oqıǵalar shejiresi. 2019–2024 jyldar» atty jańa jınaqtyń negizgi ıdeıasy da dinı toleranttylyqty kópke tanytýdy kózdeı me?
– Kitaptyń negizgi maqsaty – elimizdiń din salasyndaǵy memlekettik saıasatyn jetildirýge, onyń tıimdiligin arttyrýǵa úles qosý. Ol úshin salalyq saıasattyń kózdeıtin maqsatyn, qandaı qundylyqtardan bastaý alatynyn, eń basty qaǵıdattary men mindetterin uǵyný óte mańyzdy.
Jınaqty shyǵarý ıdeıasy 2024 jyly elimizdiń din salasyndaǵy memlekettik saıasatyn damytýdyń orta merzimge arnalǵan strategııalyq josparlaý qujatyn ázirleýdiń barysynda týdy. Qujattyń jobasyn daıyndaý úshin kóptegen faktor men úrdisterdi zerttedik. Memleket basshysynyń keıingi bes jylda osy salada júrgizgen saıasatyn da taldadyq. Sebebi, Prezıdent – Qazaqstannyń ishki jáne syrtqy saıasatynyń negizgi baǵyttaryn aıqyndaıtyn eń joǵary laýazymdy tulǵasy.
Nátıjesinde qolymyzǵa jınaqtalǵan materıaldy óńdep, hronologııalyq tártippen qurastyryp, kitap túrinde jaryqqa shyǵarýdy jón kórdik.
Osy oraıda men kitaptyń teń avtory – memleket qaıratkeri, qazaqtyń bedeldi dıplomat qyzy, Májilistiń Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraıymy Aıgúl Saıfollaqyzy Quspan hanymǵa jınaqtyń tabysty jaryq kórýine qosqan zor úlesi úshin shyn júrekten alǵysymdy bildiremin. Bul shynymen de birlesken eńbek boldy. Eger de ol kisiniń kásibı biliktiligi men ıdeıalary bolmaǵanda, bul kitap munshalyqty tereń bolmas edi.
– Basylymnyń negizgi ereksheligi nede?
– Ereksheligi – Qasym-Jomart Toqaev Prezıdenttik ókilettigin atqarýǵa kiriskennen beri, ol kisiniń qatysýymen ótken din salasyndaǵy is-sharalar týraly taqyryptardyń bir kitapta toptastyrylýynda. Bul óz kezeginde taldaýǵa, túrli ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizýge, qabyldanǵan sheshimderdiń sebepterin túsindirýge, nasıhattaýǵa yńǵaıly ári paıdaly.
Sondyqtan eń aldymen bul jınaq memlekettik apparattyń, ǵylym men bilim berý uıymdarynyń qyzmetkerlerine, izdenýshiler men sarapshylarǵa paıdaly eńbek bolaryna senim mol. Jalpy din salasynyń máselelerine qyzyǵýshylyq tanytatyn qalyń oqyrman úshin de qundy dúnıe.
Kitapqa din salasyna tikeleı nemese janama qatysy bar 80-nen astam oqıǵa týraly aqparat endi. Olardyń basym bóligi Memleket basshysynyń resmı saıtynan jáne áleýmettik jelidegi paraqshalarynan alyndy.
Osy rette kitaptyń resenzenti – belgili dintanýshy, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty, Prezıdent Baspasóz hatshysynyń orynbasary Esbosyn Merkeshuly Smaǵulov myrzaǵa erekshe alǵysymdy bildiremin. Onyń qoldaýy men syndarly usynystary eńbektiń sapaly ári senimdi bolyp shyǵýyna aıryqsha úles qosty.
– Jalpy osy jınaqty qurastyrý barysynda nazaryńyzdy aýdarǵan jaıttar boldy ma?
– Iá, aqparattardy zerdeleý kezinde jan-dúnıeme bir jaǵdaı erekshe áser etti. Mysaly, buǵan deıin óz basym marqumdardy zııarat etýdi, olarǵa Quran saýabyn baǵyshtaýdy, mazarlardy kórgende bet sıpaýdy tek dinı dástúrimizdiń bir bóligi, jaqsy ádet retinde ǵana qabyldaıtynmyn. Alaıda Prezıdenttiń Qaǵbaǵa, Paıǵambar meshitine, Joshy han, Qoja Ahmet Iаsaýı, Beket ata, Tóle bı kesenelerine, shetelde jerlengen aǵasynyń mazaryna, sondaı-aq meshitke arnaıy baryp arýaqtarǵa Quran saýabyn baǵyshtaǵanyn kórip, munyń maǵynasyn tereńirek túsinip, oǵan múlde basqa kózqaraspen qaraı bastadym.
Ol kisiniń birneshe ret ata-babamyzǵa, Qazaq eliniń memleket jáne dinı qaıratkerlerine – Altyn Orda bıleýshilerine, handar men bılerge, batyrlar men ǵalymdarǵa, Otan úshin qyzmet etkenderge, qurban bolǵan jandarǵa halyq atynan alǵysyn bildirip, Allaǵa duǵa etkenine kýá boldyq. Sol babalarymyzdyń kúsh-jigeri men sińirgen eńbekteriniń arqasynda biz táýelsiz elde ósip-órkendep ómir súrip jatyrmyz. Bul baǵa jetpes ıgilik emes pe!?
Sondyqtan men marqumdarǵa Quran saýabyn baǵyshtaýdy olarǵa degen alǵys dep túsinemin. Osylaısha, Qasym-Jomart Kemelulynyń boıynan alǵys aıta biletin qasıetin kórdim jáne ózim de sondaı qasıetke umtylý kerektigin uǵyndym.
– Prezıdenttiń din salasyndaǵy saıasatynda qandaı qaǵıdattar aıryqsha kórinis beredi?
– Eń negizgi tórt qaǵıdatyn baıqaýǵa bolady. Birinshisi – dinı toleranttylyq. Iаǵnı ár adamdy dinine nemese nanym-senimine qaramastan baǵalaý, oǵan qurmet kórsetý.
Ekinshisi – dinı erkindik. Bul árkimniń dindi nemese ózge de nanymdardy erikti túrde qabyldaıtynyn, ár adamnyń óz erkimen dinı jáne ózge de amaldardy oryndaıtynyn nemese olardan bas tartatynyn bildiredi.
Úshinshisi – qazaq halqy men elimizdegi etnostardyń dinı biregeıligin saqtaý. Bul – Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń basshylyqqa alatyn máni aıryqsha qaǵıdatynyń biri.
Tórtinshisi – dinı jáne ózge de nanym-senim negizinde jek kórýshilikke, tózbeýshilikke jáne ozbyrlyqqa jol bermeý. Bulardyń bári negizinen zaıyrlylyq qaǵıdattaryna jatady.
Shyn máninde, elimizdiń din salasynda jetken jetistikteri mol. Olardy qadirleý, saqtap qalý jáne odan ári damytý – bizdiń basty mindetimiz. Sonymen qatar din salasynda asa ózekti máselelerdiń bar ekeni de anyq, strategııalyq turǵydan mańyzdy úrdisterge der kezinde nazar aýdarý qajet.
– Áńgimeńizge rahmet!
