Belsendiler Jetisý men Túrkistan oblystaryndaǵy arheologııalyq eskertkishterdi buzatyn jumystardy dereý toqtatýdy, nysan ıeleriniń qarajaty esebinen arheologııalyq qutqarý jumystaryn júrgizýdi, quqyq qorǵaý organdary men prokýratýranyń birden aralasýyn talap etip, tabıǵatty qorǵaý jáne tarıhı-mádenı murany saqtaý zańnamasynyń oryndalýyn talap etti. «Jetisý men Túrkistan oblystarynyń tarıhı eskertkishteri –dúnıejúzilik mańyzǵa ıe, bolashaq urpaq úshin zertteýdi jáne saqtaýdy qajet etedi. Eger biz, óz zańymyzdy elemeı, olardy saqtamasaq – orny tolmas ókinish bolmaq», – deıdi olar.
Á.Marǵulan atyndaǵy arheologııa ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, phd Eraly Aqymbektiń aıtýynsha, Tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 1992 jyly 2 shildede, ekinshisi 2019 jyly 26 jeltoqsanda qabyldanǵan bolatyn. «Qazirgi kezde osy ekinshi ret qabyldanǵan zań qoldanysta. Biraq jergilikti atqarýshy organdar quramynda jumys istep otyrǵan tarıhı-mádenı eskertkishterdi qorǵaý jáne qalpyna keltirý dıreksııalaryna mártebe berilmegen. О́ıtkeni olar sol aýmaqtyń jaǵdaıyn biledi, eskertkishterge qatysty málimettermen qamtamasyz etilgen. Búginde olardyń qolynda sol aýmaqqa qatysty tarıhı-mádenı eskertkishterdiń naqty tizimi bar. Eger de arheologııalyq nysandarǵa qaýip tóngen kezde dıreksııa mamandaryna qorǵaý quqyǵy beriletin bolsa, onda tarıhı-mádenı mura nysandaryna dál qazirgideı qaýip tónbegen bolar edi» deıdi ǵalym.
Qazirgi kezde Túrkistan oblysyndaǵy sharýashylyq jumystar barysynda elimizdegi birneshe biregeı arheologııalyq eskertkishter qaıta qalpyna kelmesten joıylyp ketken. Ǵalymdar atap ótkendeı, birneshe tarıhı nysan qaýip aldynda tur. Olardyń qatarynda XVII–XVIII ǵasyrlardaǵy batyrlardyń qabirleri, qola dáýirinen bastap Qazaq handyǵy dáýirine deıingi qorymdar, sondaı-aq mamandar áli zertteý júrgizbegen biregeı sýretteri bar birneshe petroglıf shoǵyrlary bar.
Túrkistan oblysynyń tarıhı-mádenı eskertkishterdi qorǵaý komıssııasynyń múshesi, arheolog Serik Aqylbektiń aıtýynsha, «Túrkistan» ÁKK-ǵa sheteldik ınvestısııa (shamamen 60 000 ga, maqta egetin jer) berilip, Otyrar aýdanynyń jerlerine mindetti tarıhı-mádenı saraptama júrgizilmesten, jerdi ıgerý jumystary bastalǵan. «Nátıjesinde mádenı muraǵa orny tolmas zııan kelip otyr. Naqty aıtqanda, ejelgi Aqynjaqyp jáne Shubara (I–III ǵ.) kanaldary joıylǵan, Aqynjaqyp pen 2-shi Qoskónur qonystary jermen-jeksen etilyp, birqatar arheologııalyq nysandar men jyljymaıtyn múlik buzylǵan. Qotan eskertkishi zaqymdanǵan (12 qorymnan tek biri ǵana saqtalǵan), Tostaǵan qorymy (VII ǵasyr, 130 qorym) tolyqtaı joıylyp ketken.
Prokýratýraǵa joldanǵan ótinishterge jáne Sháýildir aýyly turǵyndary men Parlament depýtattarynyń qatysýymen ótken qoǵamdyq tyńdaýlarǵa qaramastan, jumystar toqtatylmaǵan. Saraptama júrgizý kezinde de jer ıgerýshiler jumystaryn jalǵasytyryp, tarıhı-mádenı eskertkishterge zııan keltirýin toqtatar emes. Qazirgi kezde bul aýmaqtaǵy jumystar jalǵasyp jatyr. Al arheologııalyq nysandar joıylý aldynda tur.
Jetisý oblysynda da osyndaı jaǵdaı oryn alyp otyr. Munda Kóksý ózeninde GES kaskadynyń qurylysy júrip jatyr. «Petroglıfter izshileri» QQ atqarýshy dırektory Olga Gýmırovanyń aıtýynsha, qoǵam belsendileri talap etken qujattar usynylmaǵan. «Ashyq aqparat kózderinde tek qoǵamdyq tyńdaýlar men qajetti saraptamalar – arheologııalyq, ekologııalyq, seldi, seısmıkalyq jáne basqa da saraptamalar júrgizilgeni týraly emes, jobalardyń parametrleri, sý basý aımaqtary jáne qurylysta paıdalanylatyn aýmaqtar týraly da tolyq aqparat joq. Rýdnechnaıa GES-2 qurylysy da qarqyndy júrip jatyr. Joǵary Talapty GES-te de jumystar jalǵasýda. Qoǵamdyq uıym ókilderi tarapynan joıylǵan birneshe qorym tirkelgen. Kóksý ózeniniń eki jaǵalaýynda júzdegen ejelgi qorymdar ornalasýy múmkindigi basym. Onyń ishinde XVIII ǵasyrda Jetisý jerlerin jońǵarlardan qorǵaǵan, aty ańyzǵa aınalǵan Jaınaq batyr men Moınaq batyrdyń beıitteri bar. Aımaqtyń mıkroklımatynyń ózgerýi petroglıfterge orny tolmas zııan keltirip otyr. Atmosferanyń ylǵaldylyǵynyń artýy tastardyń buzylýyn jyldamdatyp, sýretterdiń joıylýyna ákeledi. Bul aýdanda erekshe petroglıfter tirkelgen, olar erte qola dáýirinen (b.z.d. II myńjyldyq) bastap Qazaq handyǵy dáýirine deıingi kezeńdi qamtıdy. Kóptegen qorymdar áli mamandar tarapynan zerttelmegen», – deıdi O.Gýmırova. Petroglıftik eskertkish Eshkiólmes shoǵyry shırek ǵasyrdan beri IýNESKO-nyń Búkilálemdik mura tizimine úmitker.
«Shekarasyz ózender» QQ dırektory Aleksandr Kolotov GES kaskadyn qurý jobasyn ekologııalyq turǵydan negizdelgen dep esepteýge bolmaıtynyn atap ótti. О́zenniń ekojúıesi buzylǵan, sondaı-aq fermerlik sharýashylyqtarǵa zııan kelýi múmkin. О́zenniń selge aınalý qaýpin de joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Sondyqtan GES salý bul táýekelderdi birneshe ese arttyrýy múmkin.
Qoǵamdyq qaıratker Muhtar Taıjan respýblıkalyq bılik organdaryn jáne jeke memleket basshysyn ataýly jaǵdaıǵa aralasýǵa shaqyrdy. «Biz baqylaýshy organdardyń tańǵalatyndaı beıqamdyǵyn, ınfraqurylymdyq jobalardyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýge baılanysty zań talaptarynyń oryndalmaýyn, tabıǵatty qorǵaý zańnamasy men tarıhı muraǵa qatysty zań normalarynyń eskerilmeýin baıqap otyrmyz. Tabıǵı jáne mádenı muralarymyzǵa tóngen qaýipti Prezıdent qana toqtata alady degen áser qalyptasýda», – dedi ol.
ALMATY
