Ábekeńmen aýyldaǵy mektepte bir synypta oqyp, bir bólmede turǵan dosym Úsenbek Jolshybaı jatatyn ınternatta tanystym. Sol kezden bastap burynnan aralasyp júrgen eski tanystaı áńgimelesip kettik.
Tektiniń tuıaǵy ázil-ospaqqa sheber edi. Dombyraǵa qońyrqaı daýsyn qosyp án salatyn. Tyrnaqaldy ázil óleńderi, aýyl ómirine arnalǵan maqalalary aýdandyq gazette únemi jarııalanyp turatyn. Sol kúnnen bastalǵan alǵashqy tanystyǵymyz 50 jyldan asqan dostyqqa ulasty.
1971 jyly bárimiz arman qýyp, ınstıtýt pen ýnıversıtetke qujat tapsyrdyq. Ábdikerim ol jyly túrli sebeppen oqýǵa túspeı, aýylda qaldy. Eńbek jolyn aýdandyq mádenıet bólimine avtoklýb meńgerýshisi qyzmetinen bastady. Keıinnen QazMÝ-dy fılologııa mamandyǵy boıynsha bitirip aldy. Aýdandyq avtoklýbpen birer ónerpazdy ertip alyp, «Dala juldyzdary» halyqtyq mádenı úgit brıgadasymen qart Qarataýdyń qoınaýyndaǵy malshylardy, Syr boıyndaǵy dıqandar qostaryn aralap keshqurym kıno kórsetip, sońynan konsert beretin. Brıgada quramyndaǵy jeztańdaı ánshi-sazger Beksultan Baıkenjeev, jyrshy-termeshi Esirkep Qońqabaev pen Ámir Májıtov, sazger-kúıshi Abdýlazız Qılybaev, ánshi О́mirbek Marsalıev ónerlerimen kórermenderdiń kóńilin kóteretin. Osylaısha ol da sóz ónerine mashyqtandy. Aldynda ári ákesi, ári ustazy Manap aqynnan úırengeni kóp Ábekeń de óleń jaza bastady.
1978 jyly Ábdikerim Túrkistan aýdany basshylarynyń shaqyrtýymen Túrkistan qalasy mádenıet bólimine avtoklýb meńgerýshiligine ornalasty. 1982 jyly aýdandyq mádenıet úıiniń dırektorlyǵyna taǵaıyndaldy. Ol jańa orynda Jańaqorǵan aýdanynda júrip jınaqtaǵan mol tájirıbesiniń arqasynda ózin jańa qyrynan kórindi. О́nerpaz jastardyń basyn qosyp, avtoklýbymen alys jaılaýdaǵy shopandar men eginshiler qonystaryna baryp qyzmet kórsetti.
Bastamshyl da izdengish jastyń eńbegi baǵalanyp, 1984 jyly Túrkistan qalalyq mádenıet úıiniń dırektorlyǵyna, al 1987 jyldan bastap aýdandyq mádenıet bóliminiń meńgerýshiligine taǵaıyndaldy.
Túrkistan qalasynyń mádenıet bólimin 20 jyl basqarǵan Ábdikerim 2003 jyldan bastap ómiriniń sońyna deıin «Túrkioıstan», «Turan jarnama», «Iаsaýı murasy» respýblıkalyq gazetteriniń bas redaktory boldy. Keıingi 12 jylynda «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıinde jaýapty qyzmetter atqardy. Túrkistan topyraǵynda aıtyskerlik qyryn jańasha kórsetip, halyq aldynda sóz óneriniń has sheberlerimen dodaǵa tústi. Ábdikerim de halyq aqyny, ákesi Manap Kókenovtiń atyna daq túsirmeı talaı dodada mereıi ústem shyqty. 80-jyldary alǵash Áselhan Qalybekova, Jánıba Qarasaeva, Jadyra Qutjolovamen aıtysa bastaǵan Ábdikerim munan keıingi jıyrma jyldan astam el aldynda Kópbaı Omarov, Táýshen Ábýova, Esenqul Jaqypbekov, Qatımolla Berdiǵalıev, Qalıhan Altynbaev, Qonysbaı Ábilov, Ásııa Berkenova, Aıtaqyn Bulǵaqov, Shorabek Aıdarov, Aınur Tursynbaeva syndy aıtys aqyndarymen sóz bezbenine tústi.
– Aıtys ónerindegi tuńǵysh ustazym ári ómirlik baǵdarshamym ákem Manap edi. Munan ózge aıtys aqyndarynan da úırengenim kóp. Sonyń arqasynda talaı jerde mereıim ústem boldy.
1982 jyly Ońtústik Qazaqstan oblystyq aqyndar aıtysynda Túrkistan aýdanynyń namysyn qorǵaıtyn boldym. Ol kezderi aıtys erejesi boıynsha aldyn ala kim-kimmen aıtysatyny belgilenip, ár aqyn ózine qarsylas aqynnyń aýdanyna baryp olardyń jetistigi men kemshiligin kórip tanysyp qaıtatyn. Men belgili aıtysker-jyraý Kópbaı Omarovpen aıtysatyn bolyp, ol turatyn Jetisaı aýdanyna birneshe kúnge saparlap qaıttym. Aıtysqa úsh kún qalǵanda ákem Manap pen Kóken atamnyń batasyn alaıyn dep aýylǵa bardym. Únemi túzde bolatyn ákem ol kúni úıde eken. Shaı ústinde ol:
– Áı, sen aıtysaıyn dep jatyrsyń ba? – dep surady.
– Iá.
– Kimmen?
– Kópbaı Omarovpen.
– Iii… – dep sál oılanyp otyrdy da: – Qalaı aıtyspaqsyń, – dedi. Birer pikirimdi tyńdaǵan soń: – Kópbaı aıtystyń arystany, sen aıtys sahnasyna endi shyǵyp tursań, myna sózderiń saǵan opa bere me? Kópbaıdy jeńý úshin emes, teń túsý úshin aıtys. Seniń jeńisiń – sol. Kópbaı maqamdy aqyn, ýájge júırik, onyń ústine syrnaıynyń sıqyrly úni de tyńdarmanyn baýrap, oı tolǵaýǵa mursat beredi, – dedi Mákeń. Sol joly tóreshiler meniń Kópbaımen aıtysymdy teń dep baǵalady. Kópbaı aǵa aq batasyn berdi. Osy ýaqytqa deıin el aldynda júrgenim osy Kópbaı aǵanyń, ákem Manap pen atam Kókenniń aq batasynyń arqasy dep bilemin. Buǵan deıin aıtysqa dombyramen shyǵyp júrgenmin, kóp uzamaı aıtysqa syrnaımen shyǵatyn boldym. Men muny áke tálimi dep bilemin, – degen edi bir áńgimesinde Ábekeń.
Ábdikerimmen bozbala shaǵymyzdy eske alyp áńgime-dúken quryp otyrǵanda sóz jelisi aqyndar aıtysyna oıysatyn. Mundaıda ol óziniń Kóken Shákeev, Jaqypbek Altynbekov, Nadejda Lýshnıkova, Ázimbek Janqulıev, jerlesterimiz Zamadın Ibadýllaev pen Muhamedqalı Tursanov, Syrda týyp qyrda ósken Shymbolat Dildebaev syndy aǵa-ini, ápkeden alǵan úlgi ónegesiniń mol bolǵandyǵyn yqylastana áńgimeleıtin. 1987 jyl aıtys óneri erekshe betburysymen este qaldy. Pavlodar qalasynda ótken respýblıkalyq aqyndar aıtysyna Ábdikerim de, ákesi Manap Kókenov te bardy. Uıymdastyrýshylar men jınalǵan kórermender ákeli-balaly qos aqyndy aıtystyrýǵa sheshim qabyldady. Bul – aıtys ónerinde buryn-sońdy bolmaǵan qubylys.
Ábdikerim 1990 jyly oblystyń bas aqyny atandy. Bul onyń juldyzdy jyldary edi. Sóz óneriniń has sheberlerimen aıtysqa túsip, respýblıkalyq, halyqaralyq aıtystardyń bas júldesin jeńip aldy. Osy jyldary onyń ónerin tek Qazaqstan ǵana emes, kórshiles О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Túrkııa jurtshylyǵy tamashalap, qol soqty. Mádenıet mınıstrliginiń uıymdastyrýymen tabany kúrekteı tórt jylǵa sozylǵan teleaıtys qorytyndysynda Respýblıka kýbogin jeńip aldy. Qazaqstan Jazýshylar jáne Jýrnalıster odaǵynyń, Respýblıkalyq aıtys aqyndary men jyraýlar odaǵynyń múshesi Ábdikerim Manapov shyǵarmashylyǵymen qatar, qoǵamdyq jumystarǵa belsene aralasty.
Ol birneshe poema-dastan da jazdy. Onyń qalamynan týǵan «Domalaq ana» dastany, «Kúlaına», «Saýran» poemalary men óleńderi aýdan, oblys, respýblıkalyq basylymdarda jarııalansa, aıtystary «Máńgilik kóktem», «Aıtys» jınaqtaryna kirdi. Sońynda 60–70 án qaldy. Muqaǵalı Maqataevtyń «Iiskeıin», Tólegen Aıbergenovtiń «Shyraılym», Áselhan Qalybekovanyń «Áziret Sultan», Marfýǵa Aıtqojınanyń «Jeńeshe», Qanybek Sarybaevtyń «Qarataý qarlyǵashy» óleńine án jazdy.
Tálimger retinde birneshe jas aqyndy aıtys ónerine baýlyp, olarǵa baǵdar berdi. Qazir esimi elge belgili aıtystyń aqtangeri Bekarys Shoıbekov, Asqar Dúısenbıev, Kárıma Oralova, Jarqynbek Naýshabekov, Nurlan Esenqulov, Birjan Baıtýov, Ashat Sadyqbekov, Serik Jumadil, taǵy basqa da birneshe aıtyskerge jol siltedi.
Ol halqymyzdyń 800-den astam qundy jádigerin óz murajaıynda jınaqtap, «Kentaý qazaq tehnıkalyq kolledjiniń» mýzeıine tabystady. Qazaqstan teleradıosynyń altyn qorynda Nartaı, Bazar jyraý men Qulan aqyn termeleri Ábdikerimniń oryndaýynda jazyldy.
«Áziret Sultan» ulttyq tarıhı-mádenı mýzeı qoryǵy dırektorynyń orynbasary qyzmetinde júrgende kesene aınalasyn abattandyrýǵa, joıylyp ketken jádigerlerdi qalpyna keltirýge atsalysty. Ár sózinde Q.Iаsaýıdiń uly Ibrahım sultannyń qabiriniń basyna belgitas qoıý qajettigin ylǵı jınalystarda aıtyp otyratyn. Ábekeń túrkistandyq kónekóz qarııa I.Joldasqojaulynyń qolynda saqtalǵan derekter negizinde qaladaǵy I.Jansúgirov kóshesinde ornalasqan úılerdiń biriniń janynda múrdesi qalǵan Ibrahım sultannyń qabirine ǵylymı arheologııalyq zertteý júrgizýge muryndyq boldy. Sondaı-aq «100 ańyz adam» jınaq kitaby oqyrmanǵa jol tartty.
Onyń tynymsyz tirshiligi, izdenisteri men atqarǵan qyzmeti elenbeı qalǵan joq. Qazaqstannyń mádenıet qaıratkeri, «Túrkistan qalasynyń qurmetti azamaty» atandy, «Qalaǵa sińirgen eńbegi úshin» tósbelgisimen marapattaldy.
Ábdikerim Manapovtyń qalamynan mektep oqýshylary men balalarǵa arnalǵan «Amanat», «Erte úzilgen áńgelek», «Ibrahım shaıyq», «Mekkede oqylǵan namaz» syndy kitapshalar dúnıege keldi. Aıtystary, óleńderi men ánderi, ulttyq bolmysymyzdy aıshyqtaıtyn tarıhı zertteýleri, teatr ónerindegi salǵan tyń soqpaqtary, elge etken qyzmeti, bilim dárejesi men qaıratkerligi qansha bıik bolsa da, onyń qarapaıymdylyǵy bárinen joǵary turatyn. Halqymyzda «Jaqsynyń aty ólmeıdi, ǵalymnyń haty ólmeıdi» degen keremet sóz bar. Osy sózdiń mán-maǵynasy Ábdikerim syndy jaısań jandardyń ómirlik ónegesin, bitim-bolmysy men aqyl-parasatyn aıqyndaı túsetindeı. Aldaǵy jyldary Shymkent, Qyzylorda, Túrkistan qalasy men Jańaqorǵan aýdanynyń ákimdigi kóshe, ne bolmasa óner mektepteriniń atyn berip jatsa, tektiden týǵan tarlannyń aty máńgi halyq jadynda qalatyny sózsiz.
Erýbaı QALDYBEK,
Qazaqstannyń mádenıet qaıratkeri
