Bekzattyq pen degdarlyq úlgisi

Avtordyń shyǵys po­ezııasynyń san túr­li ­boıaýyn ádebıetimiz­ge ákep sińirgeni, umytyla basta­­ǵan kóne sózderdi qazaq óleńiniń ­boıaýy­­na aınaldyra bilgeni, jan­kesh­ti eńbeqqorlyǵy, taǵdyr­dan kór­gen teperishi jóninde jan­ ­adam­ǵa syr bildirmeı, ózi ómir súr­gen qoǵamdy jamandamaı ótke­ni, ­álem ádebıetiniń klassıkte­rin t­amasha tárjimalap, qazaq áde­bıeti­niń altyn qoryn baıyt­qa­ny týraly aıtyldy. Aqyn 1925 jyly Yrǵyz aýdanynyń Shaba­ǵan degen jerinde dúnıege kelip, Qara­butaqta bilim alyp, QazMÝ-dyń fılologııa fakýltetine oqý­ǵa túsedi. 16 jasqa da tolmaǵan ol 1-kýrsta Máýlen Balaqaev­pen birge qazaq tiliniń oqýlyǵyn jazady. 1942 jyly tyrnaqaldy «Ar» jınaǵyn daıyndap, bas­paǵa ázirleıdi. Biraq qýǵynǵa tú­sip, oqýdan shyǵarylady.

Qazaqstan Jazýshylar oda­­ǵynyń basqarma tóraǵasy Mereke Qulkenov bıyl Qýan­dyq Shańǵytbaevtyń 100 jyl­dyǵy Almatydaǵy Ulttyq ki­tap­hanada konferensııa tú­rinde ǵana atalǵanyn, Aqtó­bede sonyń jalǵasyn taýyp otyr­ǵanyn nazarǵa aldy. «Usta­zy­myz Zeınolla Qabdolov ýnı­versıtettegi lırıka týraly dárisin Qýandyqtyń «Qyz qýý» óleńin oqýdan bastaıtyn. О́ıtkeni onyń lırıkasy artyq sózi joq, sóılep turǵan sýret edi. Dala, jarys, qyz ben jigit, sezim, minez bári kóz aldyńa keledi. Onyń alǵashqy jınaǵy 1945 jyly shyqsa, ekinshi kitaby 23 jyldan soń ǵana jaryq kórdi. Arada uzaq kidiris boldy. Munyń bir sebebi, Qýandyq Tólegenulynyń minezinen dep te oılaımyz. О́ıtkeni ol qa­zaqtyń qara sózine, óleńine mu­qııat qarap, ózine de qatań talap qoıa bilgen aqyn. Osy qasıeti úshin tustastary, shákirtteri ony óte jaqsy kórdi. Sózden sýret salǵan tamasha lırıkke jalyndap turǵan shaǵynda, ónimdi eńbek etken kezinde esh ataq berilmedi. Qatarlas, qalamdas dostary túrli ataq alyp jatqanda, úıinde jazýmen ǵana aınalysty. Ol ataq, qurmet surap keńse jaǵalamady, joǵary laýazymdylarǵa jaǵyný úshin araǵa kisi salmady. О́nimdi eńbek etip, qazaq poezııasyn bir satyǵa kótergen aqynǵa ataq bermegenderine yńǵaısyzdanǵan bolar, sol tustaǵy zııalylar ómi­riniń sońǵy jyldarynda ǵana oǵan Qazaqstannyń halyq jazýshysy ataǵyn qıdy. Qýandyq – taǵdyrly aqyn. Ákesi Tólegendi 1937 jyly «halyq jaýy» retinde ustap áketkende, balasyn pıo­ner qatarynan shyǵarǵan. Ol zamanda komsomol, partııadan shyǵarǵandy estisek te, oń-solyn tanyp úlgermegen kishkentaı balany pıonerden shyǵarý sol kezdegi atqaminerlerdiń ǵana qolynan kelgen. Soǵan qaramastan, jas Qýandyq 15 jasynda Alma­tydaǵy QazMÝ-ge oqýǵa tústi. 2-kýrsta oqyp júrgeninde Máýlen Balaqaevpen birge «Qazaq tili» oqýlyǵyn jazdy. Beısembaı Kenjebaevpen birge Muhtar Áýezovtiń «Abaı» romanyna resenzııa jazǵany úshin qýdalanyp, Aqtóbege ketýge májbúr boldy. Ony Nurpeıis Baıǵanınniń hatshysy etip jiberdi. Sol jyldary elde Nurpeıis Baıǵanındeı qazaqtyń eski sóziniń qadirin biletin aqyndar neken-saıaq edi. Bir jaǵynan, Qýandyqtyń hatshy bolyp barǵanynyń paıdasy – Nurpeıistiń jyr-dastandary qaǵazǵa tústi, ekinshi jaǵynan jas aqynǵa da úlken mektep boldy. Sol zamanda ulylarymyz izde­rinen ergen talanttar kózden tasa bolsa, izdep otyratyn. Qııanattyń qurbany bolyp ketken Qýandyqty Almatyda eki adam ǵana umytpady. Onyń biri – Muhtar Áýezov bolsa, ekinshisi Qanysh Sátbaev edi. Uly Muhtardyń qamqorlyǵy sol, baspada qoljazba kúıinde jatqan Qýandyqtyń kitabyn kótertip, ózi alǵysózin jazyp, 1945 jyly «Ar» degen atpen shy­ǵartty. Sol jyly Qanysh Sátbaev Reseıden Qazaqstanǵa kelgen ataqty túrkolog Malovqa qol qoıdyrtyp, Qýandyqty aspırantýraǵa qabyldatýǵa usy­nys túsirgen. О́kinishke qaraı, talantty jastardy ortaǵa tartatyn ulylarymyzdyń jaqsy qasıetin búginde biz joǵaltyp aldyq», dedi Mereke Qulkenov.

Qýandyq Tólegenulynyń qazaq dramatýrgııasyna ákelgen jańalyǵy – 1960–1970 jyldary teatr sahnalarynan túspegen «Beý, qyzdar-aı», «Oı, jigitter-aı» komedııalary. Bular – klassı­kalyq deńgeıdegi týyndylar. Aýdarmashylyǵy óz aldyna bólek dúnıe. Aýdarma isinde de tal­ǵam­­pazdyǵymen daralanǵan. Kez kelgendi emes, tańdap, talǵap jú­rip aýdardy. Qazaqta «Evgenıı One­­gınniń» tolyq nusqasyn Abaı­dan keıin aýdarǵan Qýandyq Shań­ǵytbaev. Omar Haıamdy, R.Berns­ti, Iý.Lermontovty aýdardy.

«Aqyn bir suhbatynda Omar Haıamdy aýdarǵanda arab tilin óz betimshe úırendim dep aıtqany bar. Shańǵytbaevtyń jazǵan án mátinderi tilge oralymdy, oıǵa qonymdy. Sondyqtan da el ishinde áli kúnge deıin shyrqalady. Bul jerdegi sheberligi – mátin men mýzykany tamasha úndestirgeni. Osyndaı eńbegimen qazaq poezııa­sy, dramatýrgııasy, aýdarmasynda Qýandyqtyń qoltańbasy dara tur. Yrǵyzda týyp, Qarabutaqta ósken qara bala ultymyzdyń eń kórnekti, salıqaly, tekti azamatyna aınaldy», deıdi Mereke Ábdeshuly.

Aqyn sózine jazylǵan «Kóktem valsi», «Qyz ázili», «Terbeledi tyń dala», «Týǵan el» sııaqty ánderi tyńdarman jú­reginen oryn aldy. Qýan aqyn­nyń mátinderine Nurǵısa Tilendıev, Shámshi Qaldaıaqov, Muqan Tólebaev, Ábilahat Esbaev, Sydyq Muhamedjanov án jazǵan.

Kezdesýde sóz alǵan aqyn Ulyq­bek Esdáýlet «Qýandyq Tó­legenuly – qazaqtyń ıntellektýaldy poezııasynyń basyn­da turǵan daralardyń biri. Osy tizimdi Tólegen Aıbergenov, Mu­qaǵalı Maqataev, Saǵı Jıen­baev, Jumataı Jaqypbaev, Esenǵalı aqyn jalǵastyrǵanyn» atap ótti: «Jas aqynnyń «Edigeniń elmen qoshtasýy», «Baýyrjan Momyshulyna», «Men – qazaq!», «Qoshtasý», «Qaýyshý», «Jas partızan syry», «Sútteı jaryq jazǵy túnde», «Jastyq dáýrenim», «Turǵanym-aı, qushaǵyńda» degen óleńderi kirgen «Ar» jınaǵy úlken qıyndyqpen shyqqan. Qoljazbadaǵy keı óleńderi týralyp ketti dep te estidik. 15 jasynda Almatyǵa kelip, QazMÝ-dyń fılologııa fakýltetine oqýǵa túsken boıy Balaqaevpen birge «Qazaq tili» oqýlyǵyn jazyp, ájeptáýir qalamaqy alady. Qarajat qaltasyna túskende jyl­qynyń qazysyn satyp alyp, onyń ishine aqsha salyp, ıtjekkende aıdaýda júrgen ákesi Tólegenge jiberedi. Bul jas balanyń emes, jan-júregi erekshe jaratylǵan sanaly adamnyń isi dep aıtar edim. Onyń alǵashqy «Ar» kitaby 20 jasynda shyqty. Sodan ataǵy el ishine jaıyla bastady. Alaıda sol jyldary Áýezovtiń dushpan­da­ry munyń da dushpanyna aına­lyp, qaǵajý kórdi. Shettetildi. Sol zamanda talantty aqyndar kún­kóris úshin aýdarmamen aınalysty. Qýandyqtyń da aýdarma­ǵa bet burýy osydan. Aýdarmaǵa da talǵampazdyqpen kirisip, tek uly­lardy ǵana aýdarǵan. Eger, «Rýbaılar» kitabynyń muqa­basyna qarasańyz, avtory Omar Qaıym dep jazylyp tur. Qýandyq Tólegenuly Omar Haıam emes, Omar Qaıym dep jazyp qoıǵan. Durysy sol. Ol tárjimalaǵan Pýshkınniń «Evgenıı Onegıninen» bir min taba almaısyz. Qadyr aǵamyz «Aýdarmashy retinde bul kisini pir tutamyn» dep aıtyp ketkendeı, aýdarmasynda bir min joq. Al «Beý, qyzdar-aı», «Oı jigitter-aı» komedııalaryndaǵy, «Taqııaly perishte», «Bizdiń súıik­ti dáriger» fılmderindegi Qýandyq aǵamyz jazǵan ánderdiń mátinderin áli kúnge deıin el jatqa aıtady. Shyn sheberdiń qolynan shyqsa, ánniń sózi de ómirsheń bolady eken. Máselen, «Terbeledi tyń dala» áni tyń ıgerý jyldary tapsyryspen jazyldy dep aıta almaısyń. Kóz aldyńyzǵa tolqyndy eginniń ortasynda qol ustasyp kele jatqan eki ǵashyq keledi. Kezinde D.Verdıdiń «Aıda» operasy Sýes kanalyn ashý kerek bolǵanda tapsyryspen jazylǵan shyǵarma bolatyn. Biraq jurt sumdyq qabyldap, álemdik jaýharlardyń qataryna endi ǵoı. Soǵan qaraǵanda shyn klassıktiń qalamynan týǵan qandaı da bir dúnıeniń jigi bilinbeı ketedi eken. Qýandyq aǵa bekzat bitimdi, asa talǵampaz, jany taza, asyl jaratylysty adam bolatyn. Ondaı adamdarǵa ómir súrý ońaı emes. Qııanatshyl dúnıe dep Abaı atamyz aıtqandaı, ózi qııanatty besikten beli shyqpaı kórgen adam bolsa da, qasynda júrgen biz sııaqty inilerine birde-bir ret muńyn shaǵyp kórgen joq», dedi Ulyqbek Esdáýlet.

Aqyn Meıirhan Aqdáýletuly: «Qýan aǵanyń bul ómirdiń bar­lyq qıynshylyǵyn kórse de, qabaq túımeı ketkenine qaıran qala­myn. Biz anda-sanda úıine barǵanymyzda, jurttan estigen jaıttardy suraı bastaǵanymyzda ol bylaı dep tyıyp tastaıtyn: «Áı, Tahaýı! Tahaýı! Sen ony surama. Men aıtpaımyn, báribir. Sen surasań, men aıtsam, men emes, seniń ishiń sasyp ketedi. Odan da óleń oqy». Bylaısha aıtqanda, óziń jamandyq kóresiń degen sóz ǵoı.

О́mirden áldeqashan ótip ketse de qımaıtyn, qaıta-qaıta eske alatyn adamdarymyz bolady. Qımaıtynymyz, ol adam­nyń mazmunyna, bolmysyna, istegen isine, ónegesine baılanys­ty. Munyń ózi artynda qal­ǵan adamdarǵa ómir súrýge kómek­tesedi. Qýan aǵa da solardyń biri edi. Qýan aǵamyz da adamnyń janyn jadyratyp, jaqsylyqqa shaqyratyn shýaǵyna aınaldy dep oılaımyn. Kóp adam onyń ómirinen berirekte ǵana habardar boldy. О́miriniń ashysy men tushysy jóninde azdap bolsa da keıin shyqqan bes tomdyq jınaǵynda jazyldy. Soǵan qýandyq. О́ıtkeni kóp nársemiz kúni keshege deıin aıtylmaı keldi ǵoı», dep túıindedi.

Kezdesýde Qýandyq Shańǵyt­baevtyń 100 jyldyǵyna arnap túsirilgen «Biregeı» de­rekti fılminen úzindiler kór­setildi. Kezdesýge áke murasyn jınaqtaýǵa úles qosqan qyzy Gaýhar men kúıeý balasy Saıram Salyqov ta qatysty. Kezdesýde sóz alǵan Gaýhar Qýandyqqyzy: «Naǵashy aǵasy atylyp ketti, ákesi Magadanǵa 20 jylǵa aıdaldy. Soǵan qaramastan 18-degi jigit moıymady. Ýnıversıtette jú­rip shyǵaratyn kitabyna «Men – qazaq!» óleńin, Edige poemasyn kirgizdi. Alaıda osy «Men – qazaq!» óleńi, «Edige» poemasynyń prologi túgel órtelgen. Muhtar Áýe­zovtiń alǵysózi de túgel ór­telgen. Keıin ákem «Ardyń» eki danasyn áreń tapty. Bireýinde Áýezovtiń alǵysózi bar, bireýinde joq. Kitap 7-betten bastalady.

Beısembaı Kenjebaevpen birge Áýezovtiń «Abaı» romanynyń korrektýrasyn jasaǵanda, ákem ony paltosynyń ishine ja­syryp, baspahanaǵa aparyp júrgen. 1950 jyldardyń qýǵyny bastalǵanda, ákem oqýdan shyǵarylyp, Aqtóbege Nurpeıis Baıǵanınniń ádebı hatshysy etip jiberilgen. 1945 jyly 9 sáýirde Nurpeıis aqyn qaıtys bolyp, ákem taǵy da jumyssyz qaldy. Sol tusta M.Áýezov «Evgenıı Onegındi» aýdar dep keńes bergen. Pýshkınniń osy poemasyn qazaq tiline eń alǵash Abaı aýdarsa, odan keıin Ilııas Jansúgirov aınalysyp júrgende, atylyp ketti. Osy poemany aýdarǵan úshinshi qazaq – meniń ákem. «О́zinen 50-jyldardyń ortasyndaǵy qýǵyn-súrginnen qalaı aman qaldyń?» dep suraǵanymda, ol «Pýshkınniń «Evgenıı Onegınin» aýdarǵan ekinshi adamdy taǵy ustasa, suraq kóbeıedi. Aman qalýymnyń bir sebebi osy bolar», deıtin.

Ákemniń bes tomdyǵyn Máde­nıet jáne aqparat mınıstrligi shyǵaryp berdi. Sodan keıingi jınaqtalǵan eki tomdyǵyn shy­ǵarýǵa Aqtóbe oblysy ákimdigi kómektesti. Kım Serikbaev aǵa­myz biraz járdemdesti. О́ki­nishke qaraı, ákemniń kózi tiri­sinde shyǵarmalar jınaǵy ja­ryq kórmedi. Kózi tirisinde shy­ǵarǵan sońǵy kitaby «Mahabbat pen ǵadaýat» jyr jı­na­ǵy Q.Sátbaev polıtehnıkalyq ýnı­vers­ıtetin basqarǵan akade­mık О́.Baı­qońyrovtyń qoldaýy­men 1995 jyly shyqty. Onyń ishinde Maǵjan aqynǵa arnal­ǵan óleń­deri de bar. Ákemniń dos shákirti Esenǵalı men Amanhan «Dár­mantnamany» ózderi basyp shyǵaryp, qaltalaryna salyp júrgen. «Dármantnama» – keremet fılosofııalyq sıkl. Men ákem­niń jazǵan mahabbat lırıkala­ryn jas­tar oqysa ǵoı deımin», dedi Gaýhar Shańǵytbaeva.

Qýandyq Shańǵytbaev poezııa­­sy týraly kandıdattyq dısser­ta­sııa qorǵaǵan О́tegen Úmbetyr­za­uly da aqynnyń tili, óleń­deri­niń qurylysy, ejelgi jyraýlar ­poe­zııasymen úndestigi, eski sózderdi qoldaný tásilderi týraly baıandady.

Aqtóbe oblysy