Joldaýda aıtylǵandaı, Prezıdenttiń bir palataly Parlamentke kóshý týraly bastamasy saıası júıemizdiń ınstıtýsıonaldy bazasyn nyǵaıtýdy kózdeıdi jáne otandyq saıası júıeniń jetilýiniń, onyń odan ári ınstıtýsıonaldyq transformasııaǵa daıyndyǵynyń kórinisi. Ári qoǵamnyń suranysy men zaman talabyna saı saıası reformalardyń júıeli jalǵasy.
Alaıda Memleket basshysy 10 qyrkúıek kúngi «Beıbitshilik pen quqyqqa negizdelgen bolashaq» atty Konstıtýsııalyq sot tóreliginiń halyqaralyq forýmyna qatysýshylarmen kezdesýinde «Parlamenttik respýblıkaǵa aınalý máselesi kún tártibinde turǵan joq. «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» qaǵıdaty saqtalady», dep nyqtap aıtty.
1995 jyly júrgizilgen saıası reformalardan beri ótken 30 jyl ishinde elimizde parlamentarızm ınstıtýty tolyǵymen qalyptasty dep aıtýǵa bolady. Prezıdent aıtqandaı, sol otyz jylda Senat óziniń osy asa mańyzdy tarıhı mıssııasyn abyroımen, tıimdi atqaryp, zań shyǵarý úderisiniń, basqa da negizgi reformalardyń aıryqsha mańyzdy tetigi ári kepili bola aldy. Eń bastysy, Konstıtýsııada kózdelgen bıliktiń bir tarmaǵy retinde Parlamentke el halqynyń senimi artty.
Degenmen elimizde júrgizilgen saıası reformalar nátıjesinde zań qabyldaý quqyǵy Májiliske berildi. Túptep kelgende, munyń bári Parlamenttiń ınstıtýt retinde qalyptasý kezeńinen ótip, neǵurlym yqsham nysanda sapaly jumys isteı alady dep tujyrymdaýǵa negiz bolady.
Keıingi jyldary saraptamalyq ortada da, azamattyq qoǵam arasynda da «Parlamenttiń eki palatasyn saqtap qalýdyń máni joq, ekinshi palatanyń bolýy zań shyǵarý úderisiniń tıimdiligine áser etpeıdi» degen pikirler órbidi, talqylaýlarǵa taqyryp boldy.
Parlament zańdy túrde eki palataly bolǵanmen, is júzinde zańshyǵarmashylyq turǵysynda «qara jumystyń» Májiliste atqarylatyny jasyryn emes. Al óńirlermen ózara is-qımyl jasaý – qazirgi tańda Parlament palatalaryna ortaq sharýa.
Eki palata da halyqpen jáne jergilikti organdarmen kezdesýler ótkizedi, qoǵamdyq tyńdaýlarǵa qatysady, Úkimetke saýaldar men usynystar joldaıdy. Bul rette osy qyzmet jıi qaıtalanady, osyndaı bastamalar Senatta da, Májiliste de qaralady, sheshimder uqsas sıpatqa ıe, biraq zańnamalyq úderistiń jalpy ilgerileýin baıaýlatady. Bul rette bir palatalyq júıege kóshý arqyly parlamenttik qurylymdy ońtaılandyrý qısyndy qadam ekeni aıqyn.
Parlamenttiń bir palataly modeli – álemde keń taralǵan júıe. Parlamentaralyq odaqtyń (IPU) málimetine súıensek, 188 memlekettiń 107-si bir palataly qurylymǵa ıe, 80-nen asa elde eki palataly parlament jumys isteıdi. Halyq sany kóp bolmasa, ásirese shaǵyn jáne orta memleketter úshin eki palataly parlamenttiń asa qajettiligi joq. Bir palataly júıe, eń aldymen, ortalyqtandyrylǵan sheshim qabyldaýmen qatar memlekettik saıasattyń jedeldigine, ashyqtyǵy men kelisimdiligine yqpal etedi. Olardyń ishinde damyǵan demokratııalyq, belsendi ınstıtýsıonaldyq damý satysyndaǵy memleketter de bar.
Máselen, Shvesııa 1971 jyly eki palataly júıeden bas tartty. Ony zań shyǵarý úderisin ońtaılandyrý qajettiligimen túsindirdi. Bul prosedýralardy jeńildetýge, jedeldikti arttyrýǵa jáne eki palatany qarjylandyrýǵa ketetin memlekettik shyǵyndardy azaıtýǵa múmkindik berdi. Shvesııa Parlamenti – Rıksdag sol kezden beri Eýropalyq Odaq elderi arasynda eń tıimdi zań shyǵarýshy organdardyń birine aınaldy. Sondaı-aq qabyldanǵan zańǵa bir ǵana organ jaýapty ári Úkimetke shuǵyl sheshim qabyldaýǵa múmkindik beredi.
Danııa 1953 jyly osyndaı reforma júrgizip, joǵarǵy palatany joıyp, parlamenttik komıtetterdiń jumysyn kúsheıtti. Bul bıýdjet shyǵynyn qysqartyp qana qoımaı, parlamentarızmdi nyǵaıta otyryp, zań jobalarynyń qabyldaný jedeldigin arttyrýǵa múmkindik berdi.
Fınlıandııada 1906 jyldan bastap bir palataly júıe engizilgen. Júz jyldyq tarıhyna qaramastan, fın parlamenti zańnamalyq turaqtylyqtyń úlgisi retinde tanylǵan. Tıimdilik parlamenttik komıtetterdiń damyǵan júıesimen jáne joǵary saıası mádenıetpen qamtamasyz etiledi.
Jańa Zelandııa 1951 jyly joǵarǵy palatany taratty, sonymen qatar qoǵamdyq pikirtalastardyń, petısııalardyń jáne azamattardyń zań shyǵarý úderisine qatysý rólin kúsheıtti. Mundaı tepe-teńdik demokratııalyq zańdylyqty saqtaýǵa jáne zań shyǵarý júıesiniń ıkemdiligine qol jetkizýge múmkindik berdi.
Ortalyq Eýropa elderi – Slovakııa, Slovenııa, Estonııa, Latvııa, sondaı-aq postkeńestik memleketter – Ýkraına, Grýzııa, Armenııa da bir palataly modeldi qoldanady. Bul memleketter Chehoslovakııa, KSRO sekildi federatıvti qurylymdar ydyraǵannan keıin bir palataly parlamentti qurdy jáne tájirıbe kórsetkendeı, bul zań shyǵarý prosedýrasyn jeńildetedi, bıliktiń azamattarǵa esep berýin kúsheıtedi.
Gresııa, Portýgalııa, Lıtva, sondaı-aq Ázerbaıjan kúshti básekeles partııalar, ashyq prosedýralar, damyǵan qoǵamdyq baqylaý ınstıtýty jaǵdaıynda bir palataly parlament sátti jumys isteıtin elderdiń aıqyn dáleli bola alady.
Kóptegen sarapshy bir palataly model ásirese ýnıtarlyq memlekettik qurylymy, kúshti atqarýshy bıligi, kásibı depýtattyq korpýsy, damyǵan saıası partııalary, zań shyǵarý úderisin jedeldetý qajettiligi bar elderde tıimdi degenge kelisedi. Bul jaǵdaıda bizdiń eldi ýnıtarly memleket ekenin eskergenimiz jón. Turaqty parlamenttik dástúrge, ortalyqtandyrylǵan basqarýǵa, damyp kele jatqan partııalyq júıege ıe Qazaqstan osy ólshemsharttarǵa tolyq sáıkes keledi.
Eki palataly parlament edáýir bıýdjettik shyǵyndardy talap etedi. Árbir palatanyń óziniń ákimshilik apparaty, tehnıkalyq jáne kómekshi qyzmetkerler shtaty, sondaı-aq ınfraqurylymy bar: ǵımarattar, kúzet, logıstıka, issaparlar, kólik, delegasııalardy súıemeldeý, ózge de parlamenttik rásimder. Bul shyǵyndar negizinen qaıtalanady.
Memlekettik basqarý salasyndaǵy otandyq sarapshylardyń baǵalaýy boıynsha, bizdiń Parlamenttiń qurylymyn ońtaılandyrý zań shyǵarýshy organǵa arnalǵan shyǵystar bóliginde memlekettik bıýdjetti 35-40%-ǵa únemdeýge, bul jyl saıyn 8-10 mlrd teńgege deıin jetýi múmkin. Únemdelgen qarajat ózge de basym mindetterdi sheshýge baǵyttalady.
Bir palataly qurylym birqatar daýsyz artyqshylyq beredi. Atap aıtqanda, qaıtalanatyn ákimshilik jáne prosedýralyq fýnksııalardy joıady, zańdardy engizý, qaraý, sheshim qabyldaý rásimderin jeńildetedi, kelisý kezeńderin azaıtý arqyly zań jobalarynyń qabyldaý merzimderin qysqartady, saıası jáne quqyqtyq jaýapkershilikti biryńǵaı ókildi organǵa shoǵyrlandyrady, halyqqa sheshimder qabyldaýdyń ashyqtyǵy men eseptilik deńgeıin arttyrady. Memleketimiz úshin de bul model tıimdi bolýy múmkin, sebebi ol saıası partııalardyń rólin kúsheıtip, halyqpen tyǵyz baılanys ornatýǵa múmkindik beredi.
Bul baǵyttaǵy reforma shyǵyndardy ońtaılandyrý sharasy ǵana emes, basqarý sapasyna ınvestısııa retinde qarastyrylýy kerek. Elimiz ornyqty ınstıtýttardyń, partııalardyń damýymen, qalyptasyp kele jatqan azamattyq qoǵammen, quqyqtyq jáne uıymdastyrýshylyq-ekonomıkalyq turǵydan osy aýysýǵa daıyn.
Bir palatalylyqqa kóshý mindetti túrde aımaqtardyń ókildigin tolyǵymen joıýdy bildirmeıdi. Sebebi birinshiden, Parlament qurylymy tikeleı halyqtyń saılaý júıesi arqyly qatysýymen júzege asady. Ekinshiden, usynystar berý, strategııalyq tyńdaýlarǵa qatysý, bıýdjetti bólý boıynsha usynystar qalyptastyrý múmkindigimen Parlamentte óńirlerdiń konsýltatıvtik keńesi qurylýy múmkin.
Osylaısha, elimizdegi bir palataly parlamentke kóshý memlekettik ınstıtýttardyń azaıýyn emes, onyń evolıýsııasynyń sapaly kezeńin kórsetedi. Májilis qazirdiń ózinde ókildi jáne zań shyǵarýshy bıliktiń negizgi fýnksııalaryn oryndaıdy. Turaqty saıası júıe, damyǵan partııalyq qurylym, azamattyq qoǵamnyń belsendi qatysýynyń ósýi jáne kásibı depýtattyq korpýstyń qalyptasýy bolashaqta eldiń parlamenttik basqarý modeline kóshýine jol ashýy múmkin.
Prezıdent usynǵan reforma – ókildi bıliktiń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan ýaqtyly jáne oılastyrylǵan qadam. Qazirgi saıası, quqyqtyq, ekonomıkalyq shyndyqtar artyq qurylymdardy qaıta qaraý, sheshim qabyldaý júıesin jeńildetý qajettiligin talap etedi.
Bul reformany tabysty iske asyrýda Parlamentarızm ınstıtýty – zııatkerlik súıemeldeýdiń, quqyqtyq saraptamanyń, ınstıtýsıonaldyq teńgerimniń kepili retinde sheshýshi ról atqarady. Onyń damýy, parlamenttik jańǵyrtý úderisterine ıntegrasııalanýy jańa jaǵdaılarda ókildi bıliktiń turaqtylyǵy men ornyqtylyǵyn qamtamasyz etedi.
Joldaýda Prezıdent atap ótkendeı, eger bir palataly Parlament qurý qajet degen ortaq sheshimge kelsek, ondaı Parlamentti tek qana partııalyq tizim boıynsha saılaǵan jón.
Júrgiziletin parlamenttik reforma partııalyq júıeniń mańyzdylyǵyn arttyrady. Bir palataly Parlamentte partııalar zań shyǵarý úderisinde mańyzdy ról atqarady dep kútiledi. Eldegi partııalyq ómir de jandanýy múmkin. Saıası partııalarǵa aldaǵy bir palataly parlamenttik saılaýǵa qatysý úshin básekeli tartysqa daıyndalýyna, ózderiniń azamattyq qoǵamda, saıası arenada rólin nyǵaıtý úshin ýaqyt ta, múmkindik te berilip otyr. Qysqasy, bolashaqta Parlament ártúrli áleýmettik toptardyń múddesin qorǵaıtyn saıası partııalardyń pikirtalas alańyna aınalmaq.
Memleketimiz bul qadamǵa daıyn. Halyqaralyq tájirıbege, ishki qoǵamdyq jáne saıası ahýaldyń pisip-jetilýine jáne qoǵamdyq suranysqa súıene otyryp, muny memleket pen halyq úshin barynsha tıimdi júzege asyra alady.
Berik BEKJANOV,
Parlamentarızm ınstıtýty dırektorynyń orynbasary
