Tarǵyl tastaǵy tańba kimdi bolsyn ózine yntyqtyra túsedi. Tań alageýimnen jetkizbeı qoıǵan jol qajytqandaı ma, ıen dalanyń ádemi keıpi dóńgelengen kúıi qalyp barady. Aldan tańsyq sýretteı sezimdi terbegen sulý kórinis shaqyratyndaı. Yqylas aýyp boz dalany qaq bólgen qara jolmen jetkizbesteı kóringen kókjıekke asyǵamyz.
Tańbaly... tym tanys, tym beımálim álem...
Tańbaly shatqaly Ile Alataýynan enshi bólgendeı tym tómendegi Balqash kóline deıingi aralyqta, sonymen qatar odan ozyp, shalǵaıdaǵy Betpaqtyń shóline deıin erkin sozylǵan Shý-Ile atyrabynyń ońtústik-shyǵys bóligindegi jota qoınaýyn alyp jatyr. Bul óńirde Tańbaly ózeniniń ańǵaryna jaqyn mań qara kúzge deıin óz reńin bermeı, shurattyń áspetti keıpin saqtaıtyny kóńilge medeý bolary ras. Osy aımaqqa ǵana tán, áıtse de Qyzyl kitaptyń paraǵyn kóbeıtip, qalyńdata túsken ósimdik ataýly óte kóp ekendigi sizdi oıǵa qaldyrar. Onyń ishinde ózindik keskin-kelbetimen erekshe nazar aýdartar. Regel qyzǵaldaǵy men Kýshenovıch ıýnany, jańbyrdan keıin dúr kóterilip kóz arbar ósimdikterdiń qyzyldy-jasyldy boıaýy kerýen tóbelerdiń kerim sýretine aıryqsha sán berip kóriktendiretinine rııasyz senesiz.
Tańǵajaıyp syrly shatqaldyń jer bederi taýdyń san mıllıondaǵan jyl áleminde paıda bolǵan tabıǵı qubylystar áserinen órilgen kórinis ekenin geolog mamandardyń paıymy ańǵartady. Kún astynda qaraýytqan taýdyń ulan-asyr jazyqtyqpen ara jiginde uzynnan-uzaq sozylyp jatqan kóne jaryq syzyǵynyń jatýy aralyǵy dál bólingeniniń úlgisi ispettes. Shoqylardyń tóbeler tizbegine ulasýy Tańbaly ózeniniń ańǵaryn qalyptastyrǵandaı eken.
Taý shatqalyna kire beris bosaǵanyń áserli kórinisi kanon keıpin kóz aldyńyzǵa elestetedi. О́zara ádemi úndesken shoqylardyń beıneleri birimen biri tizbektele ulasyp, ańǵar ıindisiniń jarasyp álemi tuıyq keńistiktegi keıipteri anyq. Sol jartastardyń betteri kúnderdiń kúninde aınadaı tegis qabyrǵa bolǵan da shyǵar dep te ýyz oıǵa berilesiz. San ǵasyr boıyna túrli órnektiń tas betine túsip, jyldar áserinen totyqqan kórinisterdiń keskini kóz jaýyn alatynyna tańdanasyz. Tabıǵat jaryqtyqtyń tosyn qubylysynyń keıde shydas bermes minezi de qyzyq, sondaı shaıpaý sátterde shyrt ketip qabyrǵalar shytynap synatyn da shyǵar. Sondaı qııamet sátterde ashý tanytyp burq etkende tas ataýly jik-jaqpar bolyp taý eteginen qalaı shyqqanyn bilmeı qalatyn da shyǵar... myń san sýrettiń keıbir bóligi tóńkerilip ańǵar tabanynda jatyr. Betkeıdegi jalǵyz aıaq soqpaq jol sizdi keıde ilgeriletip joǵary kóteredi, keıde kilt burylǵan kúıi quldyratyp, tómenge alyp barady.
Jartastardyń tep-tegis betkeıleri sheberlerdiń óz oılaryn jetkizýge tolyq múmkindik beredi, ǵasyrlar boıyna ǵuryptyq rásimderdi, qasıet tutqan joralǵylardy jasaýdyń kıeli orny retinde paıdalanýǵa yńǵaıly qyzmet atqara bildi. Onyń bir dáleli jartas etegindegi butalarǵa aq shúberektiń baılanýy bolsa kerek.
Tańbalydaǵy tas betine túsken ózgeshe órnekti sýretter aıtar syry san alýan. Olardyń ishinde qola jáne erte temir dáýirlerine, orta ǵasyrlarǵa jáne keıingi kezeńge jatatyn qorymdar men qonystar orny, qurbandyq shalý men petroglıfterge tán yńǵaıy keletin eskertkishter sanatyndaǵy óz erekshelikterimen nazar ańǵartar jer. Júz shaqty tas ekeni de keshenniń aýqymdy aýmaqty alyp jatqanyn tanytady. Bul jaıt kóne dáýirden búgingi kúnge deıingi 3 myń jyldyq tarıh shejiresin aıǵaqtar arheologııalyq dáıek ekeni mereıińdi ósiredi. Tańbalynyń baıyrǵy turǵyndary retinde qazaq jerin bizdiń zamanymyzǵa deıingi II myń jyldyq kezeńde qonystanǵan qola dáýiriniń taıpalary sanalady. Tańbalynyń alǵashqy adamdary – baqtashylar ózderin qorshaǵan tabıǵat álemine petroglıfter tańbalap, turǵyn úıler men jerleý qurylystaryn salyp, ózindik dástúr men salttardyń joralǵysyn negizdeı bastady. Tańbalynyń keler urpaqqa aıtary – dúnıeniń san ǵasyrlyq tarıhynyń adýyn tolqynynda qanshama ǵasyrlar áletinde ǵumyr keshken halyqtar – saqtar men úısinder, ejelgi túrikter men olardyń juraǵattary qazaqtar úshin babalardan qalǵan mura bolyp saqtalynyp, búgingi kúnge jetti.
Aspanda aq sharby bult. Alataýdyń ushar basynan kún kóterildi. Qopadan ótken jolda biz bıik tóbege jetip toqtadyq. Kólikte kele jatqan «Tańbaly» memlekettik tarıhı-mádenı jáne tabıǵı qoryq mýzeıiniń burynǵy qyzmetkeri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Eleýsiz Jampeıisulynyń aıtar áńgimesi kóp. Tóbe basynan Tańbaly quddy alaqandaǵydaı anyq kóriner edi. Alystan Seriktas munartady...
Tańbaly kesheniniń negizi bolyp tabylatyn kanonnyń qatparly jartastarynda 3000-nyń mańaıynda petroglıfter bar bolsa, al taıaq tastam jerdegi taý etegin alyp jatqan úlken qorymnyń orny arqyly anyqtalǵandaı, jerleý rásiminiń óte kóne ǵuryp ekeninen syr aqtarady. Ǵalymdar bul ǵuryptardyń bizdiń zamanymyzǵa deıingi HIV-HIII ǵasyrlar dástúrine tán dúnıelermen úndesetinin aıtsa, kúre tas joldan taýǵa burylǵan mańdaǵy jazyqta tabylǵan b.z.d. 1 myńjyldyqtaǵy jáne b.z. 1 myńjyldyǵyndaǵy erte kóshpelilerdiń obalary kezdesetini zertteýshi ataýlynyń tosyndaý qupııasymen yntyqtyra túsedi.
Bul aýmaqta adamnyń qonys retinde paıdalanbaǵany da myna obalar orny men petroglıfter kanony rásimder jasaý úshin dinı maqsattarda paıdalanatyn óte erteden tabyný ǵurpyn oryndaıtyn jer retinde kıeli meken sanalǵany maquldatady. Taý qoınaýynan qaınap shyǵar bulaq kózderine taqaý ornalasqan turǵyndar shoqylardyń qysqy jemder men kezdeısoq jasalatyn shabýyldardan qorǵaıtynyna úlken úmit artty. Shatqaldyń taýlyq jaǵdaıy jańa jerlerdi tańdaýǵa shekteý qoıatyndyqtan adamdar bir kezderi babalary ıgergen bólikterdi qaıtadan birneshe márte qaıyra paıdalanyp otyrǵan kóne ǵımarattar qulandylarǵa aınalyp, olardyń ornyna jańalary paıda boldy.
Qyzyǵy degende eske túsetin dáıek, bizdiń zamanymyzǵa deıingi qola dáýiriniń sońyna jatatyn Tańbaly qonysynyń ishinde ereksheleý sıpat tanytar oshaqty tas úıdiń jurty úsh metrlik tereńdikte jatýy oılandyrýy kerek derek bolyp kes-kesteı beredi. Sebep izdeısiz, bul jerde adamdar HIH ǵasyrdyń sońyna deıin meken etken. Keshen aýmaǵyndaǵy eskertkishterdiń bári túgeldeı derlik zertteý jasalynyp, zerdelenip bitken joq. Aldaǵy kúnderi sheshimin tabar máselelerdi arnaıy ǵylymı konferensııalardyń taqyryby retinde usynylýy izdeniske toly istiń bastaýy dersiz. El nazaryn aýdarar eń mańyzdy ǵylymı derek petroglıfterdiń tarǵyl tastaǵy jumbaǵy mol tańbalarynan bastaý alady. Olardyń orasan zor kórkem qundylyǵyn aıtyńyz.
Tarǵyl tas bolyp aıshyqtalǵan kóne jartastyń betine keremet sýretterdi túsirýshiler magnııdiń, marganestiń, temirdiń totyǵýynan órnekter jyldar áletinde paıda bolatyn ózgeshelikti sezingen dersiz. Sheberler tas pen metaldyń áserinen túsetin soqqy arqyly beıne-bederdiń kontýryndaǵy tottyń qabatyn arshyp, kórinisterge túrli reńktik úlgiler berýge tyrysqan. San jyldardy artqa tastap, ashyq tústi beıneler jartastyń qaraýytqan túsinde anyq kórinedi. Belgili bir ýaqyt mólsherinde beıne-bederlerdiń qaıta totyǵyp, qaraıyp jartas túsine engen boıy sińip joǵalady. Sýretterdiń óńin qalpyna keltirý totyqtardy qaıtadan ketirýdiń, ıaǵnı neıroglıfterdi jańadan jańǵyrtý nátıjesinde ǵana júzege asatynyn osy istiń sońyna túsip zerdelep júrgen mamandar aldyńyzǵa tartady. Taqta tastaı jartas betindegi sýretterdiń tústeri ártúrli beınelerdi ańǵartady. Bul olardyń ár dáýirde, ár kezeńde bederlengenin aıǵaqtaıdy. Máselen, tas betinde áreń degende ajyratylatyn sulbalardyń qara tústileri óte baıyrǵy kezeńge,
sonaý qola
dáýirine jatsa, odan bergi ortaǵasyrlyq jáne de osy zamanǵy beınelerdiń túsi ashyqtyǵymen erekshelenip turady. Taǵy bir aıta keter nárse, ár kezeńde salynyp, birin biri aıqysh-uıqysh jaýyp, astarlasyp jatqan petroglıfterdi de kezdestiresiz. Osy sekildi birneshe qabatta shıyrlana bederlengen úlgiler men totyqtardyń óńi beınelerdiń kezeńdik ýaqytyn anyqtaýǵa septik múmkindigi orasan.
Tańbaly petroglıfteriniń jasyn dál anyqtaýdyń bir ushy arheologııalyq qazbalar kezinde kóne qabirler men qalanǵan qurylys tastaryndaǵy sýretterdiń beder-boıaýynda jatyr. Qazba jumystary júrgizilgen qabirler men baıyrǵy qonystardan tabylǵan zattarǵa jasalǵan radıı-kómirtek saraptamasy da kóne sýretterdiń jasyn anyqtaýǵa múmkindik bergen. Qola dáýiri kezeńindegi qabirlerdiń qabyrǵalaryna qoıylǵan tastardyń betine aıshyqtalǵan keskinder ǵıbadathanadaǵy baǵzy petroglıfterdiń bizdiń zamanymyzǵa deıingi HVI-HIII ǵasyrlarda órnektelgenin ańǵartady.
«Tańbalyǵa kelgen saıyn kózińe erekshe ystyq tartyp, ózgeshe bir sýret turady, ol máńgilik aǵash tańbalanǵan tasqa soǵamyn», – dedi Eleýsiz aǵa, ótken jylǵy bul tarmaqtyń saıahat jolyn bitirdik. Tarǵyl tastaǵy dóńgelene salynǵan báıterek tym erekshe ystyq tartady eken. Býyrqanǵan Naýryz toıynyń sán-saltanatyn aıshyqtaǵan kúıi janarǵa ottaı basyldy. Alataý jaryqtyq tym bıiktep ketkendeı kóz ushynda anyq kórinedi...
Túrki ǵylymy derektermen salystyrmaly negizde anyqtalǵan ár dáýirdiń qarý-jaraqtary men kıim-keshek úlgileriniń sıpatyn paıdalana otyryp, petroglıfterdiń ýaqyty jónindegi maǵlumattar órbıdi. Jaryq quraldary retinde qola dáýiri taıpalarynda bizdiń zamanymyzǵa deıingi HVI-HV ǵasyrlarda paıda bolǵan at arbalar bizdiń zamanymyzǵa deıingi I myńjyldyqtyń basynda, ıaǵnı atqa salt minýdi ıgergen kezde ómir súrgen túrki taıpalarynyń kúreskerlik keıpin ańǵartsa kerek. Saq dáýiriniń petroglıfteri jan-janýarlardy keskindeýimen ózindik mánerin sezindire túsedi. Bul topqa kiretin bederler jıyntyǵy «ań stıli» ataýyna jatqyzylyp júr. Qazaq dalasynda sırek kezdesetin petroglıfterdiń aıryqsha úlgisin Altaı men Mońǵolııanyń aýmaǵynda kezdesetin sýretter toby quraıdy. Budan bizdiń zamanymyzǵa deıingi I myńjyldyqtyń basynda ómir súrgen halyqtardyń ózara baılanysymen qansha aralasyp jatqanyn ańǵarýǵa bolady. Erekshe tarıhı qundylyqty ár halyqtyń jartasqa jazyp qaldyrǵan syzba bederleri men belgileri, tańbalardy quraıdy. Al ol degenińiz Tańbaly shatqaly – olar úshin shattyǵy men muńyn, qaıǵysy men qýanyshyn, dástúri men dilin, jaqsylyǵy men qınalysyna kýá bolǵan tirshilik mekeni, keler urpaqqa aıǵaqtar qasıetti jeri.
Tańbalyǵa alǵashqy petroglıfterdiń tańbalanýy qola dáýiriniń sheberleri enshisine jatqyzylady. Ol kezeńdegi múmkindiktiń moldyǵyn bederlerdiń kóleminen ańǵarýǵa bolady. Sýretterdiń ortasha ólshemderi 25-30 santımetr, al endi keıbireýleri 60-70 santımetrden 1 metrge deıin jetedi. Ǵıbadathananyń I-V toptarynyń aýmaǵyna jatatyn jartastardaǵy petroglıfterdiń bir-birine salyný ádisi men úlgisiniń mánerine kelseńiz, tym uqsastyǵy, ózara úndes bir sheberdiń qolynan shyqqandaı áser beredi. Jabaıy buqalar, jylqylar men qulandar, qabandar men qasqyrlar ispetti janýarlar beınelerimen qatar, sol dáýirdiń negizgi keıipkerlerimen birge berýshiniń oı-qııalynan týyndaǵan beıneler de tas betinen órnek taba beredi, olar: janýarlar terisin jamylǵan ilmek qoldy qubyjyqtar, shoqpar men aıbalta ustaǵan batyl jaýyngerler jáne de bastarynyń aınalasynda sáýle shashqan beıneler... Qola dáýiri taıpalarynyń tabıǵat qubylystaryna tabynǵan panteon ǵıbadathanasynyń ortalyq bóliginde, kanonnyń eń bıik ári tik jartasynda keskindelgen. Ol bir tártipte árqaısysy ózinshe beınelengen 7 qudaı personajynan, astyńǵy bóliginde bılep júrgen 10 jaýyngerdiń keskinderinen turady. Bálkim, baıyrǵy kezeńniń túsiniginde adamdar álem qurylymyn sondaı túsinikpen uǵynsa kerek, pirler men babalar saltyn óz tanymyndaı órnektep tasqa qashaǵany kórinip tur-aý dep oılaısyz.
Kóne petroglıfter belgili bir baǵytqa yńǵaılanǵan jartas betterine aıshyqtalǵan. Kanonnyń kez kelgen jartasynyń aldynda arnaıy oryndar bar. Sol jerlerden qola dáýiriniń barlyq syzbalaryn bir mezette anyqtap qaraı alar edińiz. Sýretter jalǵyz beıneden bastalyp, úlken de kúrdeli pomentolyq kórinisterge ulasyp otyrdy. Jartas betindegi tańbalar anyq ajyratylady. Tańbaly galereıasy ózine bútin kórkemdik baıandaýlardy syıdyrǵan petroglıfterden turady. Onyń árqaısysyna negiz bolyp qalanǵan baıyrǵy taıpalardyń kóne mıfologııasy syr shertip jatqandaı. Petroglıfterdi qyzyqtaý qaýymdyq ǵuryptar men rásimder kezinde ǵana júzege asyrylyp, qasıetti ilim urpaqqa bir áserde jetkizilýin negizgi nysana etip alynsa kerek dep túıdik.
Eń bir aıta ketetin nárse, Tańbaly degende onda qola dáýirine jatatyn kóptegen petroglıfter Ortalyq Azııada kezdesetin jartas bederlerindegi beıneler arasynda teńdesi joq tastardaǵy keskinder ereksheligi joǵary mádenı mańyzdylyǵynan da kórinedi.
Ǵasyrlar qoınaýynan ýaqyt kómeskilendirgen sartap syrdyń ushtyǵyn aldyńyzǵa kóldeneńdeı tartady. Qola dáýiriniń kánigi sheberleri ózderi júrekti shymyrlata berilip pir tutqan keıipkerlerdiń tuńǵysh ret túsinik-tanymyn terbegen keskinderin tas betine bederlep qashaǵany shyǵar, olarǵa bar mahabbatyn salyp, aıryqsha kelbet berýi aıtar áńgimeniń dálel-túıinindeı áserge bóler. Adamdardyń ashyq aspan astynda erkin landshafty shyǵarmashylyqtaryna baılanystyra otyryp, Kún ǵıbadathanasyn qurýy tańǵajaıyp Tańbalynyń álemdik mańyzdylyǵyn aıqyndaıdy.
Erte temir dáýiriniń petroglıfteri de óz ózgeshelikterimen nazar aýdartady. Bederlenýine qaraı mamandar olardy peliler, saqtar, úısinder, ǵundar qaısysy erekshe ekendikterin tanytýdy maqsat tutqandyǵyn aıtady. Jaýlap alýshy taıpalar ózderiniń bıligin, qarymyn kórsetý jolyndaǵy Jetisý óńiriniń baıyrǵy turǵyndaryn baǵyndyrýǵa talpynysy edi. Sol beımaza, tynyshsyz, úreı bılegen kezeńderdiń tynysyn Tańbalynyń tarǵyl tastary betterine salǵan órnekti sýretteri kýálandyryp sendiredi. Saq sýretshileriniń ádemi keskinderi men tutas kartınalary qola dáýiri kezeńindegi petroglıfter qatarynan oryn teýip, keı jerlerde ústine salynyp, kóne týyndyny aıryqshalandyryp turǵandaı kórinedi. Jabaıy janýarlardy aýlaý, buǵylar men taý eshkilerdi ańdardyń qýǵyndaýyn kórsetetin jartas betindegi sýretter sol dáýirdiń enshisine jatatyn. Kezinde negizgi taqyryptyń ustynyndaı bolǵan pirlerdiń mıftik obrazyndaǵy keskinder shoshaq bórikti attyly men jaıaý jaýyngerdiń, mal baqqan baqtashylardyń beınelerimen almastyryldy. Sol kezeńde ǵıbadathanalarda, qonystyń mańynda kerek-jaraqtar men menshiginiń tańba belgileri paıda bola bastady. Onyń keıbiri qurlyqtyń dalalyq beldeýlerinde kezdesetin, Ortalyq Azııa aýmaǵyndaǵy baıyrǵy kóshpendilerdiń tarıhı jolyn aıqyndap bere aldy.
Alǵashqy túrik memleketiniń qalyptasý dáýirinde jazýdyń shyǵýy men álemdik dinderdiń taralý kezeńinde jartastarda bederleý máneriniń, beıneleý maǵynasynyń eleýli ózgeriske tán bolǵanyn bilesiz. Tańbalynyń aýmaǵyn mekendegen jańa turǵyndarǵa qola ǵasyrynyń tańbalary men saq dáýiriniń kezinde qashalǵan petroglıfter tanytqan obrazdar kóńilge konbaǵandaı áserde qaldyrady. Kanondaǵy galereıanyń negizgi mindeti umyt bola bastaǵanymen kıeligi saqtaldy. Baıyrǵy bederlerdi jańǵyrtý «kúnbastylar» qashalǵan jartastardy qamtıdy, bul jerlerde pirlerdiń jańa beıneleri paıda bola bastady. Ortaǵasyrlyq kezeńniń sheberleri ózderine deıin tasqa oımyshtalǵan kórinisterdi joıýǵa tyrysqan joq, qaıta óńdep, túsinik-tanymdaryna keletin bederlermen tolyqtyrýǵa tyrysty. Batyr da jeńimpaz salt atty tý ustaýshy bederindegi negizgi personajǵa aınalsa, jaýyngerlerdiń jekpe-jekteri dala halyqtarynyń kúndelikti turmysynyń mánin ashyp kórsetedi. Ústinde adamy bar pildiń beınesi ersi kóringenimen, Uly Jibek joly kezindegi mádenı baılanystyń jarqyn kórinisin bildirse kerek.
Osy materıaldyń jazylýyna kómek qolyn sozǵan «Tańbaly» memlekettik tarıhı-mádenı jáne tabıǵı qoryq mýzeıiniń dırektory Erlik Álimqulovqa shyn alǵysymyzdy jetkizgimiz keledi.
Tańbalynyń san qıyrǵa tarqatylǵan taraý-taraý soqpaqtary tarıh paraqtaryn uqtyrar syry da orasan. Kórińiz, aıǵaqtar máni de ózindik qasıetimen erekshe shyǵar dep oılaımyn. Suńqarsaı sonysymen qyzyq, árbir tastaǵy tańbany sanamalap, júrekpen jetkizer Eleýsiz Jampeıisuly sońǵy jyldary sińirgen eńbeginiń qaısysyn aıtar, bálkim, sol izdenistiń bir bóligi myna Suńqarsaıda tunyp turǵaı. Tańbalynyń shyǵa berisindegi tik kóteriler shyń basyndaǵy qus uıa salǵan erekshe peıilmen túsindirip jatty. En daladaǵy taý basynda keýdeni kere tynys alamyz...
Saparbaı PARMANQULOV,
«Egemen Qazaqstan».
Almaty oblysy.
