Kollajdy jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Tórt kezeńnen turady
Ekonomıst Jaras Ahmetovtiń aıtýynsha, eldegi bankterdiń nesıe berý tarıhyna qarasaq, ony tórt kezeńge bólýge bolady.
«Birinshi kezeńde transformasııalyq reformalar men ekonomıkalyq quldyraý qatar júrdi. Ol kezde nesıe kólemi IJО́-niń bar bolǵany 5%-yna deıin tómendedi. Ekinshi kezeń 90-jyldardyń sońyndaǵy qaıta qalpyna kelý ýaqyty boldy. Ekonomıkamen birge bank nesıesi de ósti, sharyqtaý sheginde 59%-ǵa jetti. Úshinshi kezeń jahandyq qarjy daǵdarysynan keıin bastaldy. 2008 jyldan soń el ekonomıkasy burynǵydaı joǵary qarqyn kórsete almady. Aldyńǵy kezeńde bankter kóptegen sapasyz qaryz berip qoıǵan edi, saldarynan búkil sektor uzaq jyl boıy aýyr máselelerdi sheshýmen aınalysty. Aqyrynda jeke sektorǵa berilgen nesıe IJО́-niń 21%-yna deıin tómendedi. Tórtinshi kezeń Jańa Qazaqstan bastamalarymen tuspa-tus keldi. Ekonomıkany jedeldetý baǵytynda jańa qadamdar jasalyp-aq jatyr, biraq nesıeniń ósý qarqyny tym baıaý. Qazirgi kórsetkish – nebári 25% shamasynda», dep túsindirdi ekonomıst.
Qalaı múddeli etemiz?
Ekonomıst Baýyrjan Ysqaqtyń sózinshe, bas banktiń bazalyq mólsherlemesi joǵary deńgeıde (16,5%) turǵan kezde bankter úshin memleket shyǵarǵan baǵaly qaǵazdardy satyp alý áldeqaıda tıimdi. О́ıtkeni táýekeli az, tabysy turaqty. Al zaýyttarǵa nemese óndiristik jobalarǵa nesıe berýdiń táýekeli kóp, qaıtarymy da belgisiz.
Ekinshiden, nesıe qaıtpaı qalý qaýpi bar. Resmı derekterde ýshyqqan kredıtterdiń úlesi tómen kóringenimen, is júzinde keshigip jatqan, qaıtarylmaı jatqan qaryz az emes. Úshinshiden, halyqqa jedel nesıe berý bankterge yńǵaıly. Qujaty az hám kepilsiz, tabysy tez. Al kásiporynǵa nesıe berse, onyń bıznes-josparyn zerttep, kepilin baǵalap, uzaq kelisimder júrgizý qajet. Kásiporyn alǵan qaryzyn qaıtarmasa, kepildi óndirip alýdyń uzaqqa sozylatyny taǵy bar.
«Eń aldymen memleket táýekeldi birge bólisýi kerek. «Damý» qory arqyly kepildik berý – sonyń bir joly. Eger kásiporyn nesıesin qaıtara almasa, qaryzdyń bir bóligin memleket óteıdi. Bul bankti batylyraq nesıe berýge ıtermeleıdi. Sosyn uzaqmerzimdi arzan qarjy berý de mańyzdy. Ulttyq bank nemese damý ınstıtýttary arqyly aýyl sharýashylyǵy men óndiris salasyna jeńildetilgen nesıe jelisi ashylýǵa tıis. Qundy qaǵazdar naryǵyn damytýdy da esten shyǵarmaǵanymyz abzal. Zaýyttar men kompanııalarǵa oblıgasııa shyǵaryp, iri ınvestorlardan aqsha tartýǵa múmkindik berý qajet. Taǵy bir qadam – tutynýshylyq nesıege shekteý qoıý. Halyqqa kredıt berýdi azaıtyp, sonyń esebinen bızneske nesıe berýdi yntalandyrýǵa bolady. Sonymen qatar kepildi óndirip alý men bankrottyq prosedýralaryn jeńildetý mańyzdy. Eger zań neǵurlym tıimdi bolsa, bankter táýekelden qoryqpaıdy. Taǵy bir tetik – básekeni arttyrý. Elge sheteldik bankterdiń kelýin jeńildetý qajet. Olar kelgende paıyzdyq mólsherleme túsip, otandyq bankter de bızneske kóbirek nesıe berýge májbúr bolady», dedi sarapshy.
Ekonomıkadan tys faktorlar
Jaras Ahmetovtiń aıtýynsha, bul túıtkildiń ekonomıkalyq faktordan tys, ınstıtýsıonaldyq kemshilikteri de bar. Solardyń ishindegi eń mańyzdylarynyń biri – zań ústemdigi. «V-Dem» ınstıtýty esepteıtin zań ústemdigi ındeksi zańdardyń qanshalyqty ádil, ashyq, boljamdy, táýelsiz ári birdeı qoldanylatynyn kórsetedi. Eger zańdar ádil oryndalmasa, memlekettik qyzmetshilerdiń áreketi zańǵa saı bolmasa, bankterge qosymsha táýekelder paıda bolady. Mundaı jaǵdaıda bankter uzaqmerzimdi nesıe berýge qulyqty bolmaıdy, sebebi bolashaqtaǵy belgisizdiktiń baǵasy tym joǵary.
«Dúnıejúzi boıynsha zań ústemdigi ındeksi men banktik kredıt kóleminiń arasynda joǵary baılanys bar, korrelıasııa koeffısıenti 0,776-ǵa teń. Elimiz táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda ǵana álemdik ortasha deńgeıge jaqyndaı aldy. Keıin zań ústemdigi álsireı tústi. Bul úrdis 2018 jylǵa deıin jalǵasty. Sosyn qaıtadan ortasha kórsetkishke jaqyndaı bastady. Taǵy iri faktor – jeke bıliktiń shoǵyrlanýy. Qanshalyqty bılik tar sheńberde shoǵyrlansa, sonshalyqty naryqtyq ınstıtýttar álsireıdi», deıdi J.Ahmetov.
Álemdik statıstıkaǵa súıensek, jeke bıliktiń shoǵyrlanýy men banktik kredıttiń arasyndaǵy korrelıasııa koeffısıenti 0,803-ti quraıdy. Al bizde zań ústemdigi ındeksi men jeke bılik ındeksiniń arasyndaǵy baılanys tipti kúshti, koeffısıent -0,96 deńgeıinde. Bul bılik neǵurlym shoǵyrlanǵan saıyn, zań ústemdigi soǵurlym álsireıtinin aıqyn kórsetedi.
Qajetti qarjy qory joq pa?
«2024 jyly el boıynsha negizgi kapıtalǵa 19,4 trln teńge ınvestısııa salynǵan. Onyń basym bóligi, ıaǵnı 64%-y – jeke ınvestorlardyń qarjysy. 21% shamasynda qarajatty memleket bólgen. Al qaryzǵa alynǵan qarajattyń úlesi nebári 10% boldy. Sonyń ishinde bankterdiń bergeni bar bolǵany 3,8% ǵana, ıaǵnı 741 mlrd teńge», deıdi Májilis depýtaty Danııa Espaeva.
Ekonomıst Aıbar Oljaı bolsa, bankterdiń balansynda 2 mlrd dollar shamasynda qarajat bos jatyr degen boljamyn aıtady.
«Bul qarajat bankterdiń qarjylyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etip otyr. Biraq olar kóbine tek azamattarǵa tutynýshylyq kredıt berýge ǵana qoldanady. Iаǵnı halyq nesıe alyp, tutynýyn arttyryp jatyr, al kerisinshe, ekonomıka jobalar arqyly aqsha taba almaı, bıýdjetten qaryz alýǵa májbúr. Osyndaı jaǵdaıda bankterde 1 trln teńgeden astam qarjynyń bos jatýy ekonomıkalyq turǵydan alǵanda orynsyz», deıdi ol.
