Foto: Ashyq derekkózden
Ortalyq banktiń joǵary bazalyq mólsherlemesi ınflıasııany baıaýlatyp, nesıelerdi qymbattatyp, jınaq aqshany tıimdirek etedi. Bul tutynýshylyq suranysty tómendetedi jáne ulttyq valıýtany nyǵaıtady. Jyl basynan beri Ulttyq bank bazalyq mólsherleme máselesi boıynsha altynshy ret jınalyp otyr. 17 qańtarda 15,25 paıyz deńgeıinde ózgerissiz qaldy. 7 naýryzda retteýshi bazalyq mólsherlemeni 16,5 paıyzǵa deıin kóterip, sheshimdi ınflıasııa men ekonomıkanyń ósýi jónindegi jańartylǵan boljamdarmen túsindirdi. 11 sáýirde Ulttyq bank aǵymdaǵy ınflıasııalyq jaǵdaıdy jáne táýekelder balansyn eskere otyryp, mólsherlemeni taǵy da 16,5 paıyz belgisinde saqtap qaldy. 5 maýsymda osyndaı sheshim qabyldandy - mólsherleme burynǵy 16,5 paıyz deńgeıinde qaldy. Tamyz aıynda bazalyq mólsherleme de osy deńgeıde qaldy. Oǵan ınflıasııa boıynsha naqty derekter men jańartylǵan boljamdardy taldaý negiz boldy. 10 qazanda Ulttyq bank bazalyq mólsherlemeni +/- 1 paıyzdyq tarmaq dálizimen jyldyq 18 paıyzǵa deıin kóterdi.
Habarlanǵandaı, ınflıasııanyń ósýi barlyq negizgi kórsetkishter boıynsha tirkelgen. Qyrkúıekte jyldyq ınflıasııa Ulttyq banktiń boljamynan asyp, 12,9%-ǵa deıin jedeldedi. Inflıasııaǵa burynǵysynsha azyq-túlik quramdaýyshy eń kóp úles qosady (ósim 12,7%).
Qazaqstan qarjygerleri qaýymdastyǵynyń esebinde teńgeniń álsizdigi ımportty qymbattatyp, ınflıasııany ýshyqtyryp otyrǵany aıtylady. Qyrkúıekte teńge bir dollar úshin 1,9% -ǵa 549,07 deıin álsiredi. QQQ derekteri boıynsha ulttyq valıýta úshin basty qurylymdyq qaýip, syrtqy saýda teńgeriminiń nasharlaýy.
DEMOSCOPE bıýrosynyń 2025 jylǵy qyrkúıekte júrgizgen zertteýine sáıkes, halyqtyń baǵa ósimine qatysty alańdaýshylyǵynyń qyzýy qyzyl shekaradan asyp ketti. Qazaqstandyqtardyń 75% -ǵa jýyǵy azyq-túlik baǵasynyń ósýine alańdaıdy. Tek 16,5% ǵana áleýmettanýshylarǵa «onsha alańdaýshylyq bildirmeıtinin» aıtty.
Sebebi túsinikti
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekteri boıynsha, bir jyl ishinde azyq-túlik taýarlary 11,7%-ǵa qymbattady, al otbasylar shyǵystarynyń jartysynan astamy (50,6%) tamaqqa tıesili. Dástúrli túrde ózin agrarlyq dep sanaǵan el úshin bul paradoksaldy. Bul rette túrli makroekonomıkalyq taldaýshylar teńgeniń álsireýi men aqsha massasynyń ósýine baılanysty jyl qorytyndysy boıynsha ınflıasııanyń odan ári 12-13% -ǵa deıin ósýin boljap otyr.
Sol jıyn barasynda ótken azyq-túlik qaýipsizdigi týraly onlaın pikirtalas kezinde Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Agrarlyq azyq-túlik naryqtary jáne aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý departamenti dırektorynyń orynbasary Shaımerden Ahmetov baǵanyń ósýi «zańdy prosess» ekenin aıtqan.
Onyń aıtýynsha, bul tek ishki faktorlarmen ǵana emes, sonymen qatar ekonomıkalyq jáne áskerı oqıǵalarmen, aınaladaǵy barlyq nárseniń qunyna áser etetin halyqaralyq qatynastarmen de baılanysty.
Saýda mınıstrligi Saýda jáne ıntegrasııa komıtetiniń Baǵa monıtorıngi jáne taldaý basqarmasynyń bas sarapshysy Bıdáýlet Serikovtyń aıtýynsha, memleket naryqty shyǵynǵa batyra almaıdy jáne baǵa belgileý tetigine aralaspaıdy, tek áleýmettik mańyzy bar ónimderge saýda ústemaqysyn ǵana retteıdi.
«Baǵanyń ósýi - óndiristi tym qatań rettep, baǵany jasandy túrde tómen ustap turǵan burynǵy saıasattyń nátıjesi. Biz ónimniń qunyn uzaq ýaqyt ustap turdyq - onyń naqty ózindik qunyn eskermeı, aıyrmashylyqty taýarlyq jáne tikeleı sýbsıdııalar arqyly ótedik. Endi naryqtyq tetikter jumys istep turǵanda ózindik qun tabıǵı túrde qalyptasady. О́zderińiz biletindeı, Bıýdjet kodeksine sáıkes memlekettik organdardyń óndiristiń ózindik qunyna yqpal etýge quqyǵy joq. Biz tek taýar aınalymy tizbegin retteımiz - saýda ústemelerin baqylaımyz. Qazir áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlary úshin olardyń shegi belgilengen - 15%. Sondyqtan biz kórip otyrǵan baǵanyń ósýi birinshi kezekte alypsatarlyqpen emes, óndiris deńgeıinde ádil baǵa belgileýmen baılanysty, dep málimdedi saýda mınıstrliginiń ókili.
Sarapshylardyń aıtýynsha, qoldanystaǵy shekteýlerdiń ózinde de ósim saýda ústemeleriniń esebinen ǵana emes, azyq-túliktiń edáýir bóligi elge ákelinetindikten de jalǵasyp jatyr.
- Qazaqstan negizgi pozısııalar boıynsha, onyń ishinde sarymsaq, sábiz, qyryqqabat, qara bıdaı sııaqty «azyq-túlik qaýipsizdiginiń synı tizbesindegi» ónimder boıynsha ımportqa táýeldi bolyp qalady.
- Saýda mınıstrliginiń málimetinshe, 2025 jyldyń alǵashqy jeti aıynda ǵana kókónis ımporty 85,6% -ǵa ósip, 100 mıllıon dollarǵa jetti.
Qazaqstandyq sarapshy Zamır Qarajanovtyń aıtýynsha, naryq turaqty memlekettik sharalarmen - kvotalarmen, shekteýlermen, ýaqytsha tyıym salýlarmen deformasııalanyp ketti. Kóktemde bılik iri qara maldy áketýge ýaqytsha tyıym salýmen et baǵasynyń ósýin tejeýge tyrysty. Biraq mundaı sharalar problemalardy júıeli túrde sheshpeıdi, kerisinshe, jańa máselege jol ashady.
Demek qazirgi problema aýyl sharýashylyǵy múldem basymdyq bolyp sanalmaǵan uzaq jyldardyń saldary. Sebebi 2000 jyldardyń basynda bárin dollarǵa satyp alýǵa bolady degen túsinik basym boldy. Geosaıası ózgeristerden keıin azyq-túlik bazasynsyz qolymyzdan eshtene kelmeıtinin bildik. Degenmen, qazaqstandyq azyq-túlik saıasatynyń paradoksy barǵan saıyn aıqyn bolyp keledi. Bir jaǵynan, azamattar bazalyq ónimderdi únemdeýge májbúr. Ekinshi jaǵynan, olar áli de bolsa eldiń ózin-ózi asyraý qabiletine senedi.
Sol zertteýdiń derekteri boıynsha, qazaqstandyqtardyń 64% taıaý bes jylda Qazaqstan ishki naryqty óz ónimderimen qamtamasyz ete alatynyna senimdi. Sonymen qatar, azamattardyń 45% azyq-túlik qaýipsizdigi deńgeıin joǵary, al 35% - ortasha dep baǵalaıdy.
