Qazaqstanda turatyn 743,9 myń MBA-nyń ishinde 414 myń adam nemese 55,7%-y eńbekke qabiletti jasta, 212,9 myń adam nemese 28,6%-y zeınetkerlik jasta, al 117 myń adam nemese 15,7%-y – 18 jasqa deıingi balalar.
Múgedektigi bar adamdardyń ómir súrý sapasyn arttyryp, olardy qoǵamǵa áleýmettik turǵydan kiriktirý maqsatynda memleket tarapynan júıeli jáne birizdi sharalar qabyldanýda. Múgedektigi bar adamdardyń quqyqtary men zańdy múddelerin qamtamasyz etý úshin Qazaqstanda áleýmettik qorǵaýdyń kópdeńgeıli júıesi qalyptasqan jáne ol únemi jetildirilip otyrady. Bul júıe Áleýmettik kodeks aıasynda júzege asyrylady jáne mynalardy qamtıdy: memlekettik járdemaqylar men áleýmettik tólemder túrindegi kómek; áleýmettik ońaltý sheńberinde qajet dep tanylǵan aǵza fýnksııalaryn qalpyna keltirý; arnaıy áleýmettik qyzmetter kórsetý; jumyspen qamtý sharalary; kedergisiz orta qurý.
Múgedektigi bar adamdar men múgedektigi bar balalardy tárbıelep otyrǵan otbasylardyń máselelerin sheshý maqsatynda EHÁQM janynda múgedektigi bar jandardy áleýmettik qorǵaý salasyndaǵy úılestirý keńesi jumys isteıdi. Keńestiń negizgi maqsaty – memleket pen azamattyq qoǵam arasynda dıalogtyq alań quryp, múgedektigi bar adamdardyń ómir súrý sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan naqty usynystar men usynymdardy ázirleý bolyp tabylady.
Qazaqstanda ortalyq memlekettik organdardyń basshylary men oblys, qala, aýdan ákimderiniń janynda múgedektigi bar adamdar máseleleri jónindegi keńesshiler ınstıtýty jumys isteıdi. Búgingi tańda 140-tan astam keńesshi jergilikti deńgeıde erekshe qajettilikteri bar azamattardyń máselelerin sheshýge kómektesip, olardyń ómir súrý sapasyn arttyrýǵa arnalǵan usynystar ázirleýge atsalysýda.
О́tken jyly Qazaqstan Birikken Ulttar Uıymynda Múgedekterdiń quqyqtary týraly konvensııany júzege asyrý boıynsha alǵashqy ulttyq baıandamasyn qorǵady. BUU-nyń Múgedekterdiń quqyqtary jónindegi komıteti Qazaqstan tarapynan qabyldanyp jatqan sharalardy joǵary baǵalap, birqatar mańyzdy usynymdar berdi.
Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha, BUU usynymdaryn, halyqaralyq tájirıbeni jáne úkimettik emes uıymdardyń usynystaryn eskere otyryp, EHÁQM 2030 jylǵa deıingi ınklıýzıvti saıasat tujyrymdamasyn ázirlep, bekitti. Bul qujat medısınalyq-áleýmettik úlgiden áleýmettik-quqyqtyq úlgige kóshýdi kózdeıdi. Tujyrymdamanyń basty maqsaty – Qazaqstandaǵy múgedektigi bar adamdardyń ómir súrý sapasyn jaqsartý. Tujyrymdamany iske asyrý – árbir azamat óziniń damý erekshelikterine qaramastan, laıyqty ómir súrip, óz áleýetin tolyq iske asyra alatyn qoǵam qalyptastyrýǵa jol ashady.
Memlekettik járdemaqylar men tólemder
Memleket múgedektigi bar adamdardyń (budan ári – MBA) áleýmettik qamsyzdandyrý júıesin jetildirý boıynsha turaqty túrde sharalar qabyldaýda. Jyl saıyn respýblıkalyq bıýdjetten tólenetin járdemaqylardyń jáne Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynan (budan ári – MÁSQ) júrgiziletin tólemderdiń mólsheri ındekstelip otyrady.
2025 jylǵy 1 qazanyndaǵy jaǵdaı boıynsha múgedektik boıynsha memlekettik áleýmettik járdemaqy (budan ári – MÁJ) alýshylardyń sany 544 myń adamdy qurady. Jyl basynan beri atalǵan járdemaqyny tóleýge respýblıkalyq bıýdjetten 382 mlrd teńge bólindi. MÁJ mólsheri múgedektik toby men sebebine, sondaı-aq tıisti qarjy jylyna arnalǵan «Respýblıkalyq bıýdjet týraly» zańda belgilenetin kúnkóris mınımýmynyń kólemine baılanysty belgilenedi. 1 qazanǵa qaraı múgedektik boıynsha MÁJ-niń ortasha mólsheri 78 267 teńgeni qurady.
Budan bólek, jyl basynan beri: 110,3 myń adam – múgedektigi bar balany kútýge arnalǵan járdemaqy aldy (jalpy somasy 59,9 mlrd teńge) jáne 51,6 myń adam – birinshi toptaǵy múgedektigi bar adamdy kútýge arnalǵan járdemaqy aldy (jalpy somasy 29,8 mlrd teńge).
Mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesiniń qatysýshylary memlekettik bıýdjetten tólenetin járdemaqylardan bólek, eńbekke qabilettiliginen aıyrylý jaǵdaıyna baılanysty MÁSQ-tan áleýmettik tólemder alady. Bul tólemderdiń mólsheri árbir adam úshin jeke esepteledi jáne áleýmettik aýdarym jasalǵan ortasha aılyq tabysqa, eńbekke qabilettilikten aıyrylý koeffısıentine, sondaı-aq júıege qatysý ótiline baılanysty eseptelinedi. 2025 jyldyń 9 aıynyń qorytyndysy boıynsha 98 myńnan astam adam eńbekke qabilettiliginen aıyrylýyna baılanysty áleýmettik tólem aldy, tólemderdiń jalpy somasy 38,9 mlrd teńgeni qurady. 1 qazanǵa qaraı bul áleýmettik tólemniń ortasha mólsheri 72 087 teńge boldy.
Medısınalyq-áleýmettik saraptamany jetildirý
30 nozologııa boıynsha múgedektikti syrttaı proaktıvti formatta belgileý belsendi túrde iske asyrylyp jatyr. Bul format aıasynda azamatqa tek medısınalyq uıymǵa júginý jetkilikti – qalǵan barlyq prosess aqparattyq júıelerdiń ıntegrasııasy arqyly onyń qatysýynsyz júzege asyrylady. 2025 jyldyń 9 aıynda elimizdiń barlyq óńirinen osy formatta 79 myńǵa jýyq ótinim qaraldy, onyń ishinde 40 myń is – densaýlyq saqtaý uıymdarynan tartylǵan táýelsiz sarapshylar arqyly baǵalandy.
2025 jylǵy 1 shildeden bastap, aǵzada qaıtymsyz ózgerister týyndaıtyn jekelegen nozologııalar boıynsha múgedektikti belgileýdiń arnaıy mehanızmi engizilgen pılottyq joba iske asyrylýda. Bul tizimge aıaq-qol ampýtasııasy, Daýn sındromy, balalardaǵy mýkopolısaharıdoz sııaqty aýrýlar kiredi. Atalǵan jaǵdaıda rásimder barynsha ońtaılandyrylyp, sheshim qabyldaý merzimi bir jumys kúnine deıin qysqartyldy.
Tehnıkalyq ońaltý quraldary men qyzmetterin tańdaý
Múgedektigi bar adamdar medısınalyq kórsetilimder men qarsy kórsetilimderge sáıkes, memlekettik bıýdjet qarajaty esebinen protezdik-ortopedııalyq kómekpen, sýrdo-tıflotehnıkalyq quraldarmen, arbalarmen, sanatorlyq-kýrorttyq emdeýmen, mindetti gıgıenalyq quraldarmen, jeke kómekshiniń, sondaı-aq ym-ıshara tili mamanynyń qyzmetterimen qamtamasyz etiledi.
Ońaltýdyń tehnıkalyq quraldarymen (budan ári – OTQ) jáne qyzmettermen qamtamasyz etý Áleýmettik qyzmetter portaly arqyly júzege asyrylady. Portaldyń negizgi maqsaty – prosesterdiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý, básekelestik arqyly sapany arttyrý jáne azamatqa erkin tańdaý quqyǵyn berý.
Búgingi tańda Portalda 629 arnaıy áleýmettik qyzmetter jetkizýshi, 1045 OTQ jetkizýshi, 32 myńnan astam jeke kómekshi qyzmetin usynýshy, 751 ym-ıshara tili mamany, 134 sanatorlyq-kýrorttyq uıym tirkelgen.
Jyl basynan beri Portal arqyly múgedektigi bar adamdar tarapynan 467 myńnan astam tapsyrys oryndaldy.
Qazirgi ýaqytta ınvataksı qyzmetin de Portal arqyly usynýǵa kóshirý jumystary júrgizilýde.
Arnaıy áleýmettik qyzmetterdiń sapasyn arttyrý jáne ońaltýdy damytý
Múgedektigi bar adamdardyń (budan ári – MBA) qoǵam ómirine aralasý múmkindigin qalyptastyrý jáne týyndaǵan áleýmettik problemalardy eńserý maqsatynda arnaıy áleýmettik qyzmetter (budan ári – AÁQ) usynylady. Qyzmetter stasıonarlyq, jartylaı stasıonarlyq jaǵdaıda jáne úıde kútim kórsetý formatynda kórsetiledi. AÁQ azamattardyń jeke qajettilikterine baılanysty kelesi 8 baǵyt boıynsha usynylady: áleýmettik-turmystyq, áleýmettik-medısınalyq, áleýmettik-psıhologııalyq, áleýmettik-pedagogıkalyq, áleýmettik-eńbek, áleýmettik-mádenı, áleýmettik-ekonomıkalyq, áleýmettik-quqyqtyq.
2025 jylǵy 1 qańtardan bastap, arnaıy áleýmettik qyzmetter kórsetý júıesin transformasııalaý aıasynda AÁQ kórsetetin ortalyqtardyń qyzmeti lısenzııalaý arqyly rettelip, jan basyna qarjylandyrý júıesine kóshý júzege asyrylýda, bıznes-prosester sıfrlandyrylýda. Lısenzııalaýdyń basty maqsaty – kórsetiletin qyzmetterdiń sapasyn arttyrý jáne qyzmet alýshylardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý. Qazirgi tańda 93 myńnan astam adamǵa qyzmet kórsetetin uıymdarǵa 578 lısenzııa berildi.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý aıasynda 2027 jyldyń sońyna deıin elimizdiń 12 óńirinde múgedektigi bar adamdarǵa arnalǵan zamanaýı ońaltý ortalyqtaryn salý boıynsha jumys júrgizilýde. Bul óńirler: Abaı, Aqmola, Aqtóbe, Atyraý, Jetisý, Jambyl, Batys Qazaqstan, Pavlodar, Túrkistan oblystary, Almaty, Shymkent jáne Astana qalalary. Búginde Semeı, Taraz, Kentaý jáne Oral qalalarynda 4 ońaltý ortalyǵy ashyldy. Jyl sońyna deıin Atyraý oblysynda taǵy 1 ortalyq paıdalanýǵa beriledi. Qalǵan 7 ortalyqtyń qurylysy júrgizilip jatyr.
«Qamqorlyq» bastamasynyń úshinshi kezeńin iske asyrý sheńberinde aýtızm spektriniń buzylýy jáne basqa da psıhıkalyq aýytqýlary bar balalarǵa arnalǵan kúndizgi aýysymdyq ortalyqtaryn ashý jumysy júrgizilýde. Búgingi tańda mundaı ortalyqtar kelesi 7 qalada jumys isteıdi: Aqtóbe, Qostanaı, Pavlodar, О́skemen, Taldyqorǵan, Taraz, Shymkent.
Sonymen qatar, EHÁQM «Qazaqstan halqyna» qorymen birlesip, múgedektigi bar balalardy úı jaǵdaıynda ońaltýǵa arnalǵan ınnovasııalyq ońaltýdyń tehnıkalyq quraldarymen (OTQ) qamtamasyz etý boıynsha pılottyq joba iske asyrýda. Joba tórt óńirde júzege asyrylyp jatyr, oǵan 230 bala qatysýda. Birneshe aı ishinde aıtarlyqtaı nátıjelerge qol jetkizildi: 83 bala ózdiginen basyn ustaı alady, 51 bala súıenishsiz ózdiginen otyra alady, 20 bala súıenbeı tura alady, 16 bala ózdiginen júre bastady.
Jumyspen qamtýǵa járdemdesý
Múgedektigi bar adamdardy (MBA) jumyspen qamtýǵa járdemdesý – memlekettik saıasattyń mańyzdy baǵyttarynyń biri. 2025 jylǵy 1 qazanyndaǵy jaǵdaı boıynsha, múgedektigi bar 111,9 myń adam jumyspen qamtylǵan. Bul – eńbekke qabiletti jastaǵy MBA-nyń 30%-yn quraıdy.
Áleýmettik kodekske sáıkes, jergilikti atqarýshy organdar múgedektigi bar adamdar úshin jumys oryndaryna 2-den 4%-ǵa deıingi kvota belgileıdi. Aǵymdaǵy jyldyń ekinshi toqsanynda kvota sheńberinde 6,3 myń adam jumysqa ornalastyryldy.
Sondaı-aq, MBA jumyspen qamtýǵa járdemdesýdiń belsendi sharalaryna tartylýda. Jyl basynan beri: 3,7 myń adam turaqty jumys oryndaryna ornalastyryldy, 463 adam – jastar praktıkasy aıasynda, 524 adam – áleýmettik jumys oryndaryna, 5,6 myń adam – qoǵamdyq jumystarǵa, 715 adam – «Kúmis jas» jobasy boıynsha, 112 adam – «Alǵashqy jumys orny» jobasy aıasynda, 9 adam – «Urpaqtar kelisimsharty» jobasy arqyly jumysqa ornalasty.
Sonymen qatar, 1,4 myńnan astam múgedektigi bar adam jeke kásibin ashý úshin memleketten 400 AEK-ke deıin (1,6 mln teńgege deıin) grant aldy.
Kedergisiz orta qurý jáne memlekettik baqylaý
Múgedektigi bar adamdardyń quqyqtaryn qamtamasyz etý jáne qoljetimdi orta qalyptastyrý maqsatynda óńirlerde áleýmettik ınfraqurylym nysandaryn beıimdeý jumystary júrgizilýde. 2023–2027 jyldar aralyǵynda Interaktıvti qoljetimdilik kartasyna engizilgen 43 myńnan astam nysandy beıimdeý josparlanǵan. Qazirgi ýaqytta respýblıka boıynsha 24 myńnan astam nysan tolyq beıimdelgen.
2023 jyldan bastap Qazaqstanda áleýmettik qorǵaý salasyndaǵy memlekettik ınspektorlar ınstıtýty jumys isteıdi. Olar múgedektigi bar adamdardy áleýmettik qorǵaý salasyndaǵy zańnamanyń saqtalýyn memlekettik baqylaý arqyly qadaǵalaıdy. 2025 jyldyń basynan beri ınspektorlar eldiń barlyq óńirinde 1083 tekseris júrgizdi, onyń ishinde: 433-i – profılaktıkalyq baqylaý sheńberinde, 420-sy – jospardan tys tekserýler, 230-y – prokýratýranyń tapsyrmasy boıynsha ótkizildi.
Qazaqstannyń ár óńirinen múgedektigi bar azamattar oń ózgeristerdi jáne ómir sapasynyń artqanyn atap ótýde.
