Qaıtse kemıdi?

Búginde, jasyratyny joq, adamnyń óz-ózine qol jumsaýyna baılanysty nebir jantúshigerlik oqıǵalar oryn alyp jatady. Mektepten kelgen oqýshynyń kóz aınala berip asylyp qalǵanyn,  balasy bar áıeldiń kópirden nópir sýǵa qarǵyp ketkenin, qol ustasqan jastardyń úıdiń bıik qabatynan sekirip, quldılaı qulaǵanyn talaı adam estip, kórip bildi. Al osyndaı jaǵdaıda «nege» degen suraq jurttyń bárin mazalaıtyny anyq. Oǵan tosqaýyl qalaı qoıylmaq? Bul baǵytta qandaı sharalar qolǵa alynyp jatyr? Osy oraıda keshe Premer-Mınıstrdiń orynbasary Berdibek Saparbaevtyń tóraǵalyq etýimen kámelettik jasqa tolmaǵandardyń óz-ózine qol salýy, olarǵa zorlyq qylý jáne onyń aldyn alýdyń máseleleri boıynsha selektorlyq keńes ótti. Adamnyń ózin ózi óltirýi búgin ǵana paıda bolyp otyrǵan joq. Ol kesirli kesapat baǵzy zamannan adamzatty Alla jazǵan ajalynan buryn alqymynan alyp keledi. Talaı jan ózine ózi qol saldy. Biraq búgingi másele sol kesirli keseldiń úlkendi de, jasty da jalmap jutyp, kóbeıip bara jatqandyǵynda bolyp otyr. Jastardyń jarqyn ómirden erte baz keshetindeı basyna ne kún týdy nemese áp-ádemi otaý quryp otyrǵan erli-zaıyptylardyń biriniń óz ómirine qol salýy nelikten deımiz. Ásirese, myna turmysymyz ben kúıimiz gúldeı jaınaǵan Qazaqstanda bar qyzyqty ada etip, o dúnıeniń tamuǵyna asyǵatyndaı jas­tary­myzǵa ne kórindi? Kim kináli? Qoǵam aıypty ma, álde bılik kináli me? Atylyp, asylyp, bıik­ten sekirip til tartpaı, sýǵa ózin ózi tastap, tuńǵıyqqa batqandar qan­shama. Buǵan el ne deıdi? Iá, óz-ózine qol salǵan jan­nyń isin sýısıd dep ataıdy. Ony qalaı atasa da odan ózine ózi qol salatyndarǵa keler paı­da joq. О́ıtkeni, kópshilik mundaı qaıǵyly jaǵdaıda «sýısıd qoı» dep alaqan jaıady da qoıady. Al onyń nelikten jıi oryn alyp jatqandyǵyna, túp-tamy­ry­na, bas­taý alar kózine úńilip jat­qan­dar az. Tipti, bul adamnyń óz is-áreketi dep jaıbaraqattyq tanytatyndar da bar eken. О́ıtkeni, ózin ózi óltirýdiń sebepteri kóp deıdi. Kóp jaǵdaıda ózin ózi óltirýge sebep bolatyn nárse – turmystyq jaǵdaıdyń qıyndyǵy jáne ómirden túńilý. Jeke bastyń aýyr máselesinen shyǵar jol taba almaǵandyqtan tuıyqqa tireledi. Sóıtip, bar «azaptan» ońaı qutylýdyń joly – ólim dep esepteıdi. Al onyń sońy belgili. Atalǵan keńes otyrysyna birqatar mınıstrliktiń basshylary, Astana, Almaty qalalary jáne oblys ákimderiniń orynbasarlary, oblystyq bilim, densaýlyq saqtaý basqarmalarynyń basshylary, oblys prokýrorlarynyń orynbasarlary qatysty. Memleket basshysy árqashanda elimizdiń jastarynyń tárbıesine erekshe kóńil bólip keledi. «Bul oraıda Elbasy jastardyń quqyn qorǵaý jáne óz-ózine qol salýdyń aldyn alý úshin tıisti sharalardy qabyldaý týraly bergen tapsyrmasyna saı bul baǵyttaǵy jumysymyzdy jandandyrýymyz qajet», dedi óz sózinde B. Saparbaev. Bul arada jasóspirimderdiń quqyq buzýshylyqqa baratyndyǵyn da jasyrmaǵan jón. Al byltyrǵy jylǵy málimetke súıensek kámeletke tolmaǵandardyń jasaǵan qylmysy  4 myńnan asady eken. Osy derekterdiń ishindegi óz-ózine qol salý máselesi oılandyrmaı qoımaıdy. Máselen, ústimizdegi jyldyń bes aıy ishinde 1 myń adam ózin ózi óltirgen. Sonyń ishinde olardyń 69-y kámelettik jasqa tolmaǵandar. Bul – byltyrǵy jyldyń kórsetkishimen salystyrǵanda 19 paıyzǵa kóp degen sóz. Al bul neni bildiredi? Bul osy baǵytta birigip jumys isteıtin tıisti memlekettik organdardyń arasyndaǵy baılanystyń nasharlyǵyn, jumystarynyń tıimsizdigin kórsetedi, dedi Úkimet basshysynyń orynbasary, demek, oblystaǵy, ıaǵnı jergilikti jerlerdegi  bilim basqarmalary men quqyq qorǵaý organdary birlesip jumys isteýleri qajet. Eń basty maqsat, bul oraıda túsindirý jumystaryn jappaı júrgizý qajet. Mektep dırektorlary, ata-analar komıteti birigip jumys istese ǵana mundaı qylmystar jasalmaıdy jáne kámeletke tolmaǵandar arasynda ólim azaıady. Bilim salasynda ǵana 4 myńǵa jýyq áleýmettik pedagogtar, 5 myńǵa jýyq psıhologtar, 2 myńnan astam mekteptiń polısııa ınspektorlary jumys isteıdi. Sonda 14 myńǵa jýyq adam  tek osy balalardyń tikeleı tárbıesimen aınalysady degen sóz. Al qazirgi bizdiń esepte turǵan balalardyń sany 10439. Kámeletke tolmaǵandardyń arasynda mundaı qaıǵyly oqıǵalardyń oryn alýynyń basty sebepteriniń biri ata-analar tarapynan balalarǵa durys baqylaý men tárbıeniń joqtyǵy. Sondyqtan úlkenderge qashanda balalarǵa erekshe kóńil bólý qajet, deıdi Premer-Mınıstrdiń orynbasary. Ol, ásirese, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń osy salaǵa tikeleı jaýap beretin qyzmetkerleriniń tıimsiz jumys istep otyrǵanyn erekshe synǵa aldy.  Keńeste Bilim jáne ǵylym, Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý, Ishki ister, Ádilet, Investısııa jáne damý mınıstrlikteriniń, Bas prokýratýranyń ókilderi sóz sóıledi. Baıandamashylardyń bárin tyńdap bolǵan, olardyń jumysyna naqty syn aıtqan B.Saparbaev memlekettik jáne jergilikti atqarýshy organdarǵa naqty tapsyrmalar berdi. Sonyń ishinde Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrligine 2015-2020 jyldarǵa arnap Bilim jáne ǵylym, Ishki ister mınıstrlikterimen birlese otyryp, jastar men kámeletke tolmaǵandar arasynda sýısıdten saqtandyrýdyń qosymsha keshendi sharalaryn uıymdastyrý, óz-ózine qol jumsaý qaýpi bar kámeletke tolmaǵandarǵa kómek kórsetýdiń joldaryn aıqyndap bekitý usynyldy. Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».