Baýkeń ómiriniń bir beti

«Men – revmatızm, baýyr, búırek aýrýlaryna shaldyqqan adammyn. Shaltýbada úsh ret, úsh ret Masestada boldym. Biraq olardyń eshqandaı emi qonǵan joq. Aıaq-qolyń syrqyrap, uıyqtatpasa naǵyz azap emes pe? Árkimge de jan kerek. 1957 jyly Saryaǵash kýrortyna keldim. ...On alty ret vanna aldym da aýylǵa qaıttym. Segiz aı aıaq-qolym syrqyraǵan joq. E, myna sýdyń áseri kúshti eken, dep 1958 jyly taǵy keldim. ...Jaqsy emdelip qaıttym, on eki aı boıy aıaǵym syrqyramady. Taǵy keldim. Sodan bastap Saryaǵash kýrortyna jylda keletin boldym. Sebebi, men sýdyń áýlıeligine ábden sendim». Bul Baýkeńniń – Baýyrjan Momyshulynyń sózi. 1969 jyldyń 5 mamyrynda jazylǵan «Saryaǵash sýynyń qudireti» atty maqalasynda osylaı depti. Saryaǵashqa qaı jyldan bastap jáne qandaı jıilikte kelgenin óz aýzynan estigesin, ári qaraı basqa da derek kózderin zerdelegende sanatorııge jylma-jyl kelý daǵdysyn odan keıin de jalǵastyrǵany belgili boldy. Al ózim 1976 jáne sońǵy 1977 jylǵy kelgeniniń kýásimin. Sonda Saryaǵashta 21 ret qatarynan demalǵan bolyp shyǵady. Endi 21 sanyn sol kezdegi joldama merzimi – 24 kúnge kóbeıtsek, 504 kún boı kórsetedi. Iаǵnı, Baýkeń ómiriniń 1 jyl 4 aıyn Saryaǵashta ótkizgen. Iá, ult rýhynyń bir tiregi týraly sáti túskende Ǵ.Músirepov: «Baýyrjan degen bireý ǵana... Ol ózi orny bólek, joly, minezi bólek jan boldy, solaı bolyp qalady da», – degen eken. Baýkeńniń Saryaǵashtaǵy kúnderine oralyp, soǵystyń «tozaǵynan» ótip, ómirdiń «jumaǵyndaǵy» birer sátterin oqyrmannyń kóz aldyna elestetip kóreıik. Oqta-tekte mamyr, qazan aılarynda kelgeni bolmasa, kóbine tamyzdyń aptaby basylyp, kúz lebi sezilgende kelip, qońyr salqyn qyrkúıektiń ortasyn aýdaryp baryp qaıtady eken. Batyrdyń shıpajaıdaǵy kúnderi oqıǵalarǵa toly bolatyn. Baýkeńniń ózine ǵana jarasyp turatyn «minezi» bar ekenin jurt biledi. Biraq shıpajaıda bolǵandarynda bir ret te bireýge daýys kóterip, balaǵattapty degendi estigen emespin. 1959 jyly dáriger, maıdanger aǵamyz Bákir Bostanovqa batyrdyń bólmesine baryp, massaj jasaýǵa tapsyrma beriledi. Shaǵyn deneli, dóńgelek júzdi, murty edireıgen, aqkóńil ańǵal kisi edi. «Soǵysta «razvedchık» bolǵanmyn» deıtin. О́zin qalaı tanystyrý kerektigin aıtqanda: «Bir nárseni búldirip júrme, pálesine qalasyń. Tapanshasy da bolýy múmkin...», – dep qyzmettesteri qolyna em júrgizýge arnalǵan zattaryn ustatyp, batyrdyń bólmesine jiberedi. «Joldas general! 15-shi Harkov gvardııalyq dvızııasynyń 50-shi atqyshtar polkiniń efreıtory Bostanov sizge massaj jasaýǵa kelip tur», – dep qaqqan qazyqtaı bolyp tura qalypty. – Otstavıt! Kim saǵan meni general degen? – deıdi, ashýly keıiptegi Baýkeń daýysyn kótere. Záresi ushqan Bostanov: «О́zim... Siz «kombat» boldyńyz, keıin «komdıv» boldyńyz. Dıvızııany general basqarmaıtyn ba edi?!» – depti. – Soǵysty qaıdan bastap, qaıda aıaqtadyń? – 1942 jyly Stalıngradtan bas­tap, 1945 jyly Elba ózeniniń jaǵalaýynda bitirdim. – Onda jaraısyń! Molodes! Kel! – deıdi gúrildegen daýysyn shamaly jumsartyp. Osydan keıin aralary jaqyndap ketipti. Bostanov batyrdy úıinde qonaq etedi. 60-jyldary B.Momyshuly Kýba úkimetiniń shaqyrýymen sol elge baryp kelgeni málim. Sol saparynda Gavanadan alǵan rom quıylǵan qumyra men shynjyr baý­ly múıiz staqandy shıpajaıǵa bir kelgeninde Bostanovqa syılaıdy. Sol qundylyq bul kúnde Baýkeńniń kózindeı kórgen Bostanovtardyń otbasylyq jádigerine aınalyp, úı tórinde áli saqtaýly turatyn, jaqynda sol kádesyılardy kórýge barǵan edim. Bákir aǵanyń ómirden ozǵanyna biraz jyl boldy. Zaıyby Toqsulý Seıdýalyqyz syrqattanyp qalypty. Jeńgeı: «Insýlt deı me... kóp sóıleı almaımyn. Demalyp jatqanda Baýkeń úıge jeksenbi saıyn keletin. «Dastarqandy ústelge emes, qazaqsha, jerge jaıyńdar. Jastyqqa jantaıyp, aıaqty sozyp, demalaıyq», – deıdi eken Bákirge. Osy óziń otyrǵan bólmede, keıde aýladaǵy, júzim astyndaǵy tapshanda áńgime-dúken quratyn. Akademık Shafık Shokın, jazýshylardan Sábıt Muqanov pen Muhamedjan Qarataev birge keletin. Shataspasam Qasym Qaısenov te boldy. Bir joly ártis aǵamyz Kenenbaı Qojabekovtiń arbasyn ózi ıterip, qaqpadan kirip kele jatty...», – dedi. Men 55 jyl boıy saqtalǵan sarǵysh tústi, búıirine «Isla del Tesoro, (Qazaqsha «Qazyna araly» degen maǵynany bildiredi), Ron de CUBA» dep jazylǵan qumyra men múıiz staqandy bir saǵatqa surap alyp, úıge ákelip sýretke túsirip, ıelerine qaıta aparǵanda: «Batyr bergen syılyqtan aıyrylyp qalmańyzdar. Kúnderdiń kúninde, Batys elderindegideı, uly adamdarynyń qoly tıgen zattaryn pálenbaı mıllıon dollarǵa aýksıonda satatyny sııaqty, asyl arysymyzdyń Jer sharynyń arǵy betinen arqalap kelgen bul jádigeri, qyrýar aqshaǵa baǵalanyp, nemere-shóberelerińiz mıllıoner atanýy múmkin», – dep, Toqsulý jeńgemizdi kóńildendirip kettim. Baýkeń bılıard oınap, sý iship, vanna qabyldaǵany bolmasa, basqa emderge barmaıdy eken. Bir joly vanna qabyldaýǵa kelgeninde, renishten vanna ishinde shylym shegipti. Bolǵan jaıtty medbıke, marqum Fatıma Omarqyzy bylaısha eske alatyn: «1974 jyl edi. Sol jyly burynǵydaı emes, saqal qoıǵan qalpynda keldi. Vanna qabyldaıtyn ýaǵyn qatań saqtaıtyn. Kelgesin, shamaly demin basýǵa otyrdy. Buryn kelgen úsh jigit oryndarynan ushyp turyp, bastaryn ıip amandasyp, izet bildirdi. Buǵan Baýkeń rıza syńaı tanytty. Biraq árirekte otyrǵan etjeńdi, «mını» ıýbkaly eki kelinshek, aǵamyzdyń kózinshe óz ana tilderinde sóıleý bylaı tursyn, barqyldap, tarqyldap kúlip, ádep degennen jurdaı ekenderin kórsetti. Baýkeń jigitterge qarap: «Sender ózi sabaýdaı, sabaýdaı bolyp, ne bitirip júrsińder? Myna ekeýine qazaqsha úıretip, shamaly jýasytyp, azdyrmaısyńdar ma?!», – dedi de, júzin qataıtqan qalpynda em qabyldaıtyn bólmege enip ketti. Sálden keıin jaǵdaıyn bilmek bolyp, dálizben janaı ótip bara jatyp, vanna qabyldap jatqan aǵaǵa kóz salsam, shylymdy burqyratyp jatyr eken». Fatıma apaı da shylym tartatyn. Baýkeń shyǵyp ketkesin, artynsha bólim meńgerýshisi aralaı qalyp, shylymnyń ıisin sezgende, «Sen tipten esirip, bul jerde de shylym shegetin bolǵansyń ba?!», – dep Fatımany biraz qyryna alypty. Endi, birge demalýshylardyń áńgimelerine den qoıyp kórelik. Baýkeńniń jón sózge toqtaıtynyn qaraǵandylyq mádenıet qaıratkeri Álı Toıjigitov ilgerirekte aıtqan edi. Baýkeń demalysqa kelgen kúni túski asqa barady. Ol kisini bir kórsem dep júrgen bir jigittiń demalys merzimi bitip, sol kúni tús aýa poıyzben jolǵa shyqpaq eken. Ol ne isterin bilmeı sharq urady. Baýkeń bólmesine baryp, myzǵyp alý úshin tósegine jantaıa bergende, esikti tyqyldatyp turyp alady. Aqyry esik ashylady. – Kimsiń? Aty-jónińdi, ata-tegińdi aıt, – dep, buıyrady beımezgil «qonaqqa» Baýkeń. Jigit ózi týraly qolmen qoıǵandaı etip, aıtyp shyǵady. Sonda da sýyq júzin ózgertpeı, «synaǵyn» jalǵastyra túsedi. – Meniń áıelderimniń bári seniń ápkeleriń, – deıdi jigittiń kózine qadalǵan qalpynda, qytyǵyna tıip, shamdandyrmaq bolyp. Jigit esti azamat eken. – «Baýke, meniń ápkelerim kimge tıetinin biledi» dep tosyn jaýap qatypty. Sonda ańtarylyp qalǵan Baýkeń: – Áı, sen meni jeńdiń! Mynaý menen eskertkish bolsyn, – dep janynda jatqan bórkin basyna kıgizipti. «Sol bórik sol jigittiń úıiniń tórinde áli tur», – degen edi Álı Toıjigitov. 1976 jylǵy qyrkúıek aıy. Kún arqan boıy kóterilip, tóńirek mamyrajaı edi. Toǵyz jarymdar shamasynda, kezekshiligimdi tapsyryp, 1-shi korpýstyń aldyna shyqtym. B.Momyshulymen sýretke túskisi kelip, tysqa shyǵýyn kútip, torýyldap júretin demalǵandardyń qarasy kún saıyn sıremeıtin bolýshy edi. Emhanaǵa barar jolda otyz shaqty áıel-erkekter, balalar da bar tizile qalypty. Úlken terekterdiń qasynda, oń qolynda temekisi, sol qolynda taıaǵy Baýkeń tur. Berirekte Tashkentten kelip, jumys isteıtin Vasıa degen fotograf. Úsh aıaqty tireýishke qoıylǵan apparatymen Baýkeńniń janyna kezegimen kelip tura qalǵandardy sýretke túsiredi. Vasıa Baýkeńniń qadir-qasıetin, minezin biletin, soǵys ardageri Sergeı Bondarenkomen kún aralatyp, aýysyp jumys atqaratyn. Men de sýretke túspek bolyp, tura qaldym. Kezek ájeptáýir jyljyp qalǵanda, shataq shyqty. Baýkeńdi onsha bilmeıtin Vasıa, shylymǵa baılanysty eskertý jasady. Jaılap, fotograftyń janyna jaqyndap kelip, qulaǵyna birnárseni sybyrlady. Sodan keıin kezekte turǵandarǵa qarap: – Erteń Sergeı kelgende túsemiz, – dedi de jónine kete berdi. Vasıadan keıinirek bir kezdeskende: «Batyr qulaǵyńa ne sybyrlady?», – dep suraǵanymda: «Poslal», degen edi. 1977 jyldyń tamyzynyń sońǵy kúnderindegi tańerteńgilik ilezdemeniń aıaǵyna taman, bas dáriger Kúndebek Tórebekuly: «Demalýǵa Baýyrjan Momyshuly keldi. Baıqańyzdar. Kózden tasa qalyp qoımasyn. Kezekshi dárigerler habaryn alyp tursyn. О́z ruqsaty bolmasa, amandasamyz deýshiler bólmesine kirip, mazalaı bermesin. Vahterlerge sony aıtyp qoıyńyzdar. Tysta otyrǵanda da jolaı ótken demalýshylar, ne bizdiń qyzmetkerler sálemdesemiz dep qolyna jarmasqandy qoısyn. Ol kisige baılanysty barlyq máseleni maǵan tikeleı aıtyp otyryńyzdar», – dep buıryq raıda eskertti. Sol kúni kostıým-shalbarmen, ósińki bozqyraý shashyn artqa qaıyrǵan qalpynda júrgenin, ertesine shashyn mashınkamen tyqyrlaı alǵyzyp, kostıým-shalbardy úı jaǵdaıynda kıetin sur tústi, juqa kıimge aýys­tyryp, qolyna taıaǵyn ustap, 1-shi korpýstyń aldyndaǵy oryndyqta shylym shegip otyrǵanyn kórdim. Baýkeń kúı tańdamaıtyn. Kýrort basshylyǵy qaı jerden oryn daıyndasa, sol jerge ornalasatyn. Jatqan bólmeleri aıadaı tar bolýshy edi (Kópshiliktiń arasynda bolamyn dep, burynnan lıýks bólmeden bas tartady eken). Emge, dámge shaǵymdanbaıtyn. Báýkeńniń sońǵy demalysy aıaqtalýǵa taıap qalǵan kez edi. Kezekshi edim. Kún senbi. Eń jas dáriger bolǵandyqtan ba, senbi, jeksenbi kúngi kezekshilikter meniń enshimde bolatyn. Emdeýshi dárigeri: «Jatar aldynda qan qysymyn ólsheısiz», – dep ketti. Oılanyp qaldym. Kirgen kezde ózimdi tanys­tyryp, kelgen maqsatymdy aıtýym kerek qoı. О́miriniń 24 jylyn ásker qatarynda ótkizip, soǵan daǵdylanǵan adamǵa: «Joldas gvardııa polkovnıgi! Aǵa leıtenant Tasılov sizdiń qan qysymyńyzdy ólsheýge kelip tur», – desem qalaı shyǵar eken dep qoıamyn. Saǵat túngi on jarymda bardym. Esik ishinen qulyptaýly eken. Uıyqtap qalǵan bolar dep, tyqyldatýdy jón kórmeı, tysqa shyǵyp terezesine qarasam, shamy janyp tur. О́zi kóriner me eken dep, qarsy jaqtaǵy 2-shi korpýstyń ekinshi qabatyna shyǵyp qaradym. Ol kezde 1-shi korpýstyń aldyna 1986 jyly soǵys ardageri, baǵban Maraıymov ekken on túp shynar joq bolatyn. Terezeden buryshtaǵy ústelde jartylaı ǵana kórinedi. Birnárse jazyp ne oqyp otyrǵanyn ajyrata almadym. Kelesi kúni tańerteń, saǵat segizden ótkende kirsem, Baýkeń jýy­nyp bolyp kıinip jatyr eken. Ynjyq, jasyqtardy jek kóredi dep estigenmin. «Jasqanshaq ul jaý­men jaǵalasýǵa jaramaıdy», degen sózi de esimde. Batyldaý bolýǵa tyrysyp: «Assalaýmaǵaleıkým! Kezekshi dáriger Tásilovpin. Qan qysymyńyzdy ólsheýge kelip turmyn», – dedim. Sálemimdi aldy. Shamaly qyzaryńqy, sýyq kóz júzime on sekýnttaı tesile qarady. Kimniń aldynda turǵanymdy umytpasam da, onsha yǵa qoımadym. Sonym unady ma, álde júzimnen ózine degen yqylas pen iltıpatty ańǵardy ma: «Otyr», dep bólmedegi eki oryndyqtyń birin oń qolynyń suq saýsaǵymen nusqady. О́zi de otyryp: «О́lsheseń ólshe», dep qolyn sozdy. Qan qysymy durys eken. Tonometrimdi jıystyryp jatqanymda: «Atyń kim?» dep surady. «Onda aıt kezinde dúnıege kelgen ekensiń de?!» dedi ornynan kóterilip. «Solaı bolsa kerek», – dep jaýap qattym. Temekisin tutatyp, birer ret tereń sorǵasyn shyǵýǵa bet aldy. Men buryshta súıeýli taıaǵyn qolyna ustatyp, ere shyǵyp, esigin qulyptadym. Birinshi qabatqa túser kezde, sol qoltyǵynan eptep demedim. Tómenge bet alǵanymyzda: «Byltyr ashana osynda edi. Jańasyn alysqa salypsyńdar. Tamaq ishemin dep kúnde úsh ret jarym shaqyrymnan júremin!», – dedi («júremindi» da­ý­ysyn kótere aıtty). Alǵashynda ashananyń alystyǵyna narazylyq bildirip kele jatqan shyǵar degem. Olaı bolmady. Tistene sóılegen Baýkeń: «Durys is bolǵan. Jatyp isherlerdiń ary-beri júgirip, aryǵany jaqsy», dedi. Osy kezde syrtqa shyqtyq. – Men tanıtyn týystaryń bar ma? – dedi júre sóılep. Týystarymnan kimdi tanıtynyn qaıdan bileıin. Munysy endi: «Kimiń bar?» degeni shyǵar dep topshyladym. Únsiz qalý da, joq deý de yńǵaısyz. Esime ózin mektepte oqytqan, 1938 jyly repressııaǵa ushyraǵan Táńirbergen aǵaıym túse ketti de: – Sizge Shymkenttegi mektepte sabaq bergen Otarbaev týysym edi, – dedim. Bul sózim kádimgideı áser etti. Maǵan qaraı tez burylyp, qolyndaǵy taıaǵyn shylym ustaǵan sol qolynyń saýsaqtarynyń birine ile saldy da, sol ıyǵymdy ustap, júzime zer salyp birshama turdy da: – Tákeńe ishki jaǵyń bolmasa, syrtyń uqsamaıdy eken, – dedi. Júrisin jalǵastyryp bara jatyp: – Ol kisini jazýym kerek edi. Esime salǵanyń durys boldy, – dep maǵan rıza keıipte qarap qoıdy. Bul sózden keıin, bastapqydaı emes, boıym úırenińkirep qalǵandaı. О́zimdi erkindeý sezinip, dámhanaǵa deıin ilespek boldym. – Munda 1964 jyldan kelip júrmin. Odan buryn «eskilerińde» jeti ret bolǵamyn. Gýlıam bas dáriger edi... – deı bergende áńgime buzyldy. Kezekshi medbıke Sysoenko entige qýyp jetip, bir syrqatqa jedel kómek qajet ekenin aıtty. Shamaly ozyńqyraǵan Baýkeń medbıkeniń daý­ysyna buryla qarap qalǵan eken. «Men baraıyn... Saý bolyńyz», – degenimde, «Rahmet, balam!» – dep arystandaı kúrkiredi de, qaıtadan ári qaraı asyqpaı júrisin jalǵastyryp, taıaǵyn asfaltqa oqta-tekte tyq-tyq etkizip, uzaı berdi. Ertesine tús aýa Almatyǵa qaraı jolǵa shyǵyp ketti.   Aıtbaı TÁSILOV, dáriger.  Ońtústik Qazaqstan oblysy, Saryaǵash qalasy.