Osy joba aıasynda Qazaq jemis-jıdek jáne kókónis sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń Talǵar aımaqtyq fılıalynda 10 gektarǵa 2080 túp aport kóshetin otyrǵyzý jumystary bastaldy.
Bastama Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń, «Astana 20» memlekettik qorynyń jáne Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵynyń qoldaýymen júzege asyp jatyr. Joba «Astana 20» qory tarapynan qarjylandyrylyp otyr. Aport jobasyn qoldaýǵa tartylǵan ınvestısııa kólemi 163 mıllıon teńgeni quraıdy.
«Alma» týraly aıtqanda alma aǵashynyń qazaq topyraǵyna tán ekenin álemge áıgili etken akademık Aımaq Janǵalıevtyń esimi qatar atalady. Bıolog-ǵalym Qazaqstan almanyń otany ekenin ǵylymı túrde dáleldep qana qoımaı, onyń 130-dan astam tuqymy bolǵanyn rastaıdy. Alataý bókterinde almanyń 150-den astam sortyn anyqtap, qujattandyrǵan akademıktiń ǵylymdaǵy irgeli isteri jalǵasyn taýyp jatyr.
Qazaq jemis-jıdek jáne kókónis sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń basqarma tóraǵasy Temirjan Aıtbaevtyń aıtýynsha, Prezıdenttiń tapsyrmasyna oraı iske asyp jatqan joba aıasynda úsh jyl qatarynan Almaty oblysynda «QazQSǴZI» JShS «Talǵar» fılıaly, «Baıserke-Agro» kompanııasy, Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıteti jáne Almaty qalasy aýmaǵyndaǵy jalpy aýmaǵy 110 gektarǵa aport baqtaryn jaıqaltý josparlanyp otyr. Osyǵan oraı ǵalymdar Aport surpyn telitýshi materıal retinde jabaıy alma aǵashynyń 11 perspektıvaly túrin iriktep alynǵan. Byltyr jáne bıylǵy jyly «Jońǵar Alataýy» memlekettik ulttyq tabıǵı parkinde germoplazma (tuqym) jınaý maqsatynda eki ǵylymı ekspedısııa uıymdastyryldy. Aport kóshetteri Jońǵar Alataýynyń genetıkalyq rezervattarynan jınalǵan Sıvers jabaıy almasynyń (Malus sieversii) tuqymdarynan alynyp, ósirildi.
90 jylǵa jýyq tarıhy bar elimizdegi birden-bir pomologııalyq baqtyń dırektory, phd Saǵı Soltanbekov qazirgi kezde pomologııalyq baqta 1700 sort úlgileri saqtalǵandyǵyn atap ótti. Aıtýynsha, osy sorttardyń ishinde aportty jandyrý jumystary 2011 jyly qolǵa alynǵan. Ǵalym atap ótkendeı, aportqa eń jaqsy tamyrsabaq – Sıvers almasy. Elimizde sıvers almasyn zertteýdiń zamanaýı ádisteri akademık Maǵjan Isınniń esimimen baılanysty. Búginde álemniń esh elinde kezdespeıtin Sıvers almasynyń ormany bizde elimizde ornalasqan. Saǵı Soltanbekovtyń aıtýynsha, ǵalymdar úshin de, ǵylym úshin de sıvers almasynyń tarıhy ǵana emes, ǵylymı mańyzy da zor. Bul túrdiń DNQ qurylymy erekshe ári kóptegen aýrýǵa tózimdi keledi. Ǵalymdar teńiz deńgeıinen belgili bir bıiktiktegi monıtorlyq alańdardan sıvers almasynyń genetıkalyq rezervatyna qaraı 30 formasyn jınap, DNQ saraptamasyna sáıkes onyń 11-iniń aportqa jaqyndyǵyn anyqtaǵan. Osylardy tamyrsabaq etip, aportty jandandyrý isinde qoldanyp jatyr.
«Aport – óte kirpııaz jemis. Ol bir jyl kútim kórmese, jemisin bermeıdi. Boljamǵa qaraı, qaıta jandanǵan aport 7-8 jyldan keıin alǵashqy ónimin bere bastaıdy. О́mirsheńdigi 50-70 jyldy quraıtyn aport aǵashynan orta eseppen 40-60 kg alma alýǵa bolady. Qazirgi kezde aporttyń tabıǵı ereksheligine oraı 1 gektarǵa 208 túp aǵash otyrǵyzylyp jatyr. Jaqsy kútim bolsa, 1 gektardan 10-15 tonnaǵa deıin jemis alýǵa bolady. Bul joba ǵylymı jáne agrarlyq mańyzymen qatar mádenı mazmunǵa da baı. Aportty alqaptardy kóbeıtetin bolsaq, elimizdiń ulttyq brendi retinde ekonomıkanyń da, azyq-túlik qaýipsizdiginiń de kepili bola alady. Al aporttyń genetıkalyq surpyn saqtap ony damytýǵa bul joba úlken serpin beredi» deıdi S.Soltanǵalıev.
«Saýyqtyrý jáne kóbeıtý bıotehnologııasy zerthanasynyń meńgerýshisi, professor Svetlana Dolgıhtyń aıtýynsha, zertteýler barysynda jabaıy alma men sıvers almasynyń DNQ saraptamasy alynǵan. «Genetıkalyq saraptama barysynda sıvers almasy men aporttyń bir klasterge jatatyny anyqtaldy. Bul nátıje aport tarıhyn áli de zertteý qajettigine meńzeıdi. Búginde aport Eýropa elderi, Úndistan, Ulybrıtanııa, taǵy da basqa elderde ósedi. Biraq ol jemister dál osy 900-1400 bıiktikte, dál osy ekologııalyq beldeýdegideı qasıetke ıe emes. Osy aýmaqtaǵy topyraqtyń qunary, ylǵaldylyǵy aporttyń genetıkalyq damýyna qolaıly meken bolyp otyr» dep atap ótti professor.
«Talǵar» óńirlik fılıaly, in vitro genofond zerthanasy jáne Aport sortyn jańǵyrtý qataryndaǵy baý-baqsha daqyldary bıotehnologııasy zerthanasynyń ǵalymdary vırýssyz pıtomnıkterdiń ǵylymı negizdelgen júıesin qurýǵa negiz bolatyn alma sorttary men tamyr sabaqtarynyń vırýssyz prebazıssiz genofondyn qurýmen de aınalysady. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi memlekettik tapsyrysyn oryndaý sheńberinde ǵalymdar eýropalyq jáne Jerorta teńizi ósimdikterin qorǵaý uıymy jáne jańa sorttardy qorǵaý jónindegi Halyqaralyq odaq retinde halyqaralyq uıymdardyń usynymdaryna sáıkes qundy bes sortty jáne bes qordy saýyqtyrýdy, bes qordy genotıpteýdi júrgizdi. Eki jyldyq jumys nátıjesinde vırýssyz prebazıs gendik qory quryldy, olardyń morfologııalyq sıpattamalary bar genetıkalyq pasporttary jasaldy, molekýlalyq zertteýler zerthanasy iske qosyldy.
Qazaq ulttyq agrarlyq ǵylymı-zertteý ýnıversıtetiniń ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń jumysyn úılestirý ortalyǵynyń jetekshisi Murat Qalmaǵambetov alma baqtaǵy tájirıbe jumystarynyń barysymen tanystyryp ótti. Aıtýynsha, alma baq stýdentterdiń teorııalyq sabaqtardy tájirıbemen ushtastyrýyna keń múmkindik beredi. Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetiniń agrobıologııa fakýltetiniń stýdentteri alma baqqa kelip, aport sortyn jandandyrýdyń ádis-tásilderin úırenedi. Sorttardy suryptaý, sýǵarý tehnologııalary, basqa da óndiristik baǵyttaǵy jumystar barysymen tanysyp, tájirıbe jınaıdy.
Qazirgi kezde ǵalymdar avtorlyq patent alyp, molekýlıarly genetıkalyq tehnologııalarmen jabdyqtalǵan zerthanada zamanýı tájirıbelerin jalǵastyryp jatyr. Al joba sheńberinde ınfraqurylymdy jaqsartý boıynsha jumystar júrgizilip, sýarý júıeleri jańartyldy. Sý jınaıtyn basseın salyndy. Baý-baqsha aýmaǵy qorshalyp, aýyl sharýashylyǵy tehnıkalary satyp alyndy.
ALMATY
