Kópshilikke berer tanym-taǵylymy mol aıtýly is-sharanyń kirispe bóliminde Alash ardaqtysynyń rýhyna arnaıy quran baǵyshtaldy. Jıyn basynda kópshilikke quttyqtaý sóz arnaǵan oblys ákiminiń orynbasary óńirde Mirjaqyptyń rýhanı murasyn tanyp-bilý baǵytynda atqarylyp jatqan is-sharalarǵa toqtaldy.
«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Ult zııalylarynyń asyl armany – táýelsizdik edi. Biz sol armannyń oryndalǵan dáýirinde ómir súrip jatyrmyz. Endi olardyń amanatyna adal bolý – basty mindetimiz» degen bolatyn. Bul sóz bizdiń árbir isimizdiń, árbir bastamamyzdyń temirqazyǵy bolýy tıis. Mirjaqyptyń rýhanı murasyn nasıhattaý – tarıhty tanytý ǵana emes, sanaly azamat qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan úlken jumys», dedi Baqytjan Haberuly.
Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, Bas múftı Naýryzbaı qajy Taǵanulynyń aıtýynsha, taǵdyrsheshti kezeńde ultqa qyzmet kórsetýdiń úzdik úlgisin kórsetken arystarymyzdyń qatarynda Mirjaqyp Dýlatulynyń esimi erekshe iltıpatpen atalady.
«Rasynda, Mirjaqyp Dýlatuly – qazaq halqynyń rýhanı jańǵyrýyna, ǵylym men mádenıettiń damýyna, ulttyq sana men memleketshildiktiń qalyptasýyna qyzmet etken kórnekti tulǵa. «Oıan, qazaq!» dep uran tastap, elin bilimge, órkenıetke, erkindikke úndeýi asa mańyzdy dúnıe dep sanaımyz. Alǵashqy saýatyn aýyl moldasynan ashqan Mirjaqyp tek saıası kúresker ǵana emes, tereń ıman ıesi, halqyn din men dástúr aıasynda tárbıeleýdi maqsat etken aǵartýshy edi. onyń shyǵarmalarynda adamgershilik, ádildik, otansúıgishtik sekildi ıslamnyń basty qundylyqtary keńinen qamtylǵan. Alash aıaýlysy din úshin, halyq úshin beınet kórdi. Qazirgi tańda Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy da mirjaqyp babamyz aıtqan baǵytty bekem ustap, elge, dinge qyzmet etip keledi. Mirjaqyp atamyz «Qazaq gazetine» jarııalaǵan maqalalarynyń birinde: «Ar-namys, mahabbat bolmaǵan jerde adamshylyq tura ma? Bul sıpattardyń bolýy úshin adam balasy azat, tárbıeli bolýǵa tıis. Ul, qyz demeı, balany oqyt, qazaq. Bir halyq óziniń tarıhyn bilmese, bir el óziniń tarıhyn joǵaltsa, onyń artynsha ózi de joǵalýǵa yńǵaıly bolyp turady. Qandaı adam jaqsy kisi bolmaq kerek? Sondaı adam jaqsy – kimde-kim jetim-jesir, kárip-qartań, qysylǵan-qymtyrylǵandarǵa jaqsylyq qylyp, olardy qýantyp qoısa..» deıdi. О́zderińiz jaqsy bilesizder, din de musylman balasynyń qaıyrymdy bolýyn, muqtajǵa kómektesýin, ádil bolýdy buıyrady. Mirjaqyp qazaqtyń asqaq armany men muń-muqtajyn tereń túsinip, el múddesine qaltqysyz qyzmet etti. Jurttyń sana-sezimin jańǵyrtý jolynda eńbek etip, jasampaz rýhtyń jarshysy boldy. Adamzatqa ortaq qundylyqtardy keńinen dáriptep, jastardy óner men bilimge úndedi, sondaı-aq ádebıetimizdiń jańa deńgeıge kóterilýine zor eńbek sińirdi», dedi Naýryzbaı qajy Taǵanuly.
Alqaly jıynnyń ǵylymı mánin tereńdetip, tanymdyq órisin keńeıte túsken akademık Dıhan Qamzabekuly «Mirjaqyptanýdyń mádenı aqparattyq muraty» taqyrybynda keńinen tolǵap, kópshilikke jalpy alash zııalylarynyń, Mirjaqyptyń ultqa sińirgen qyzmetin aıshyqtap, alash ardaqtysynyń dinı kózqarasy jaıyndaǵy oılaryn tujyrymdap berdi.
«Biz búgingi urpaqqa Mirjaqyptyń «Oıan, qazaq!» degen úndeýin, oıyn qalaı jetkizer edik? Árıne, ult pen eldik birinshi kezekte turady. Qazirgi qoǵamda túrli kúrdeli jaǵdaı bar, qýanatyn jaǵdaılar da az emes. Biz sol kúrdeli máseleni kezeń-kezeńimen sheshýimiz kerek. Mirjaqyp ta óz zamanynyń aldynda turǵan máseleni kezeń-kezeńimen sheshti. Álıhansha aıtsaq, zaman ár býynnyń moınyna bir júkti artady. Ár urpaq ózine artylǵan júkti jeter jerine aparyp tastaǵany durys. Biz, ókinishke qaraı, sol júkti belgili orynǵa aparyp qoımaımyz. Keıingi býynnyń ıyǵyna tastap ketemiz. Bizdiń kemshiligimiz – osynda. Bul kemshilik jınala kele kúrdeli jaǵdaıǵa aınalady. Sondyqtan biz búgingi konferensııa arqyly da óńirdegi, eldegi máselelerge kishkentaı bolsa da qolǵabys tıgizsek, sony sheshsek ıgi», dedi Dıhan Qamzabekuly.
Ǵalym atalǵan jıyndy Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy ótkizip otyrǵanyn atap ótip, odan ári Mirjaqyptyń dinge sińirgen eńbegi tóńireginde oı órbitti.
«Árıne, ótken ǵasyrdyń basy – ult aldynda biz bolamyz ba, bolsaq, kimmen birge bolamyz degen taǵdyrsheshti tańdaý turǵan asa kúrdeli kezeń. О́zderińiz bilesizder, ol zamanda túrik musylmandarynyń sany 20 mln eken. Osy 20 mln adamdy biriktiretin ıdeıalar, tulǵalar qajet boldy. Olar – Ysmaıyl Ǵaspyraly, Ybyraı, Ahmet, Mirjaqyp syndy tulǵalar. Biz Ahmetti, Mirjaqypty aıtqan kezde Ybyraıdy aıtpaı tura almaımyz. Ybyraı – olardyń úlken ustazy. Kezinde Tashkentte «Talap» degen uıym bolǵan. «Talapta» Alash zııalylarynyń bári qazaq tarıhyn qalaı jazamyz, rýhanı-mádenı murany qalaı zertteımiz degen másele kóterilip, osy tóńirekte birtalaı talqylaýlar bolǵan. Búginde biraz tulǵalardy tarıhtan syzyp tastaıyq, bizge qajet emes dep júrgen bolshevıkter sııaqty azamattarymyz bar. Olar aqty – aq, qarany – qara deıdi. Munyń bárin sol zamannyń ózine túsip, sol zamannyń konteksinde qaraı almasaq, biz kóp qatelikke urynamyz. Biz, birinshi, sol zamanda ómir súrip kóreıik. Máselen, osy óńirdegi Mangeldi, Álibı Jangeldın, Ahmet, Mirjaqyptarǵa qalaı qaraımyz? Qalaı iriktep alamyz? Qazir zııalylar ból jóninde ár túrli aıtyp júr. Kezinde Ahmet zamanynda Ybyraı Altynsarındi kemeden laqtyraıyq degen azamattar boldy. Bul jónindegi ustanym bylaı – «Eger Ahmet Ybyraı zamanynda ómir súrse, Ybyraıdaı bolar edi, Ybyraı Ahmet zamanynda ómir súrse, Ahmetteı bolar edi». Bul – 1922-23 jyldary aıtylǵan oı. Osy ustanym biz úshin aksıoma bolý kerek. Árıne, bolshevızmdi biz surap alǵan joqpyz. О́zi keldi. Qazir saıasatta júrgen baýyrlarymyz jaqsy biledi, Maǵjan «saıasat – aǵash at» deıdi. Ol óte kúrdeli, óte názik dúnıe. Iri tulǵany úlken saıası partııalar ózine tartqysy keledi. Sol arqyly óz ıdeıasyn ilgeriletkisi keledi. Sondyqtan 20 ǵasyrdyń basynda Álıhandardyń ózi marksızm sol zamandaǵy iri, áleýmettik sıpattaǵy aǵartýshy ıdeıa retinde qaraǵan. Sol kezeńde Alash zııalylarynyń kóbi kommýnıstik partııaǵa ótti. Tipti, 1918 jyly Omby saparynda Álıhan jastarǵa «Qazir aralaspaǵandaryń myna partııaǵa ótip alyńdar. Jańa ókimetke qyzmet etińder. Ultty saqtap qalýdyń joly – osy» dedi. 1923 jyly Qostanaıdyń azamaty arqyly jazylǵan kishkentaı hat bar. «Eger kitap jazbasaq, gazet-jýrnalǵa maqala jazbasaq, alashqa qyzmet etetin ózge jol bógeldi ǵoı. Saıasatta biz joqpyz. Kez kelgen kezeńde halyqty ertýdiń quraly – saıasat. Iаǵnı, bizdi shegerip tastady. Sender alǵa shyǵyńdar» deıdi. Demek, Álibıdiń de, Amangeldiniń de tarıhı qyzmetin osy aıada qaraýymyz kerek», dedi akademık ǵalym.
Jıyn sońynda Bas múftı Naýryzbaı qajy Taǵanuly Mirjaqyp Dýlatulynyń 140 jyldyǵyna oraı uıymdastyrylǵan «Baqytsyz Jamal: taǵdyr jáne tanym» taqyrybynda jarııalanǵan esse baıqaýynyń jeńimpazdaryn marapattady.
Konferensııadan keıin kópshilik Torǵaı mýzeıler kesheni ákelgen kóshpeli kórmeni tamashalady.
Qostanaı oblysy
