Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Keıipkerimiz Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń 5-kýrsynda Novosibirdegi KSRO Ǵylym akademııasynyń Sibir bóliminde akademık M.M. Lavrentevtiń ǵylymı mektebinen taǵylymdamalyq tájirıbeden ótti. Bul oqıǵa jas zertteýshige erekshe áser etti. Osynda tanymal ǵalymdardan tálim alyp, tájirıbesin baıytty. 1975 jyly Sibir bóliminiń esepteý ortalyǵynda Reseı Ǵylym akademııasynyń akademıgi, aıtýly ǵalym V.G.Romanovtyń jetekshiligimen qandıdattyq dıssertasııasyn tabysty qorǵady.
1985 jyly Keńes odaǵy kóleminde jalpy bilim beretin mektepterge ınformatıka pánin engizý týraly sheshim qabyldandy. Bul – jappaı kompıýterlendirilýge baǵyttalǵan memlekettik aýqymdy saıasat bolatyn. Osy jyldary ol Qazaq memlekettik ýnıversıtetindegi qyzmetinen sol kezdegi Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtyna aýysty. Munda ony atalǵan joǵary oqý ornynyń rektory, belgili matematık ǵalym Quljabaı Qasymov arnaıy shaqyrdy.
Osynda kelgennen keıin Esen Yqylasuly qoǵamdaǵy jańasha ózgeristi der kezinde tanyp, ǵylymı-pedagogıkalyq baǵytyn basqa arnaǵa burdy. Buǵan deıin qol jetkizgen matematıkalyq fızıka salasyndaǵy jetistikterine qaramastan ómirin jańa sala – ınformatıka jáne bilimdi aqparattandyrýǵa arnady. Bul – jaı ǵana jumys ornynyń aýysýy emes, bilim júıesiniń jańa basymdyǵy retinde tanylǵan baǵytqa jasalǵan azamattyq ǵylymı tańdaýy bolatyn.
Bir jaǵynan, ǵalym úshin bul – ǵylymnan shetteý emes, qaıta jańa salada el múddesine qyzmet etýdiń joly edi. Esen Bıdaıbekov respýblıkada bastalǵan jappaı kompıýterlendirý, aqparattandyrý, zamanaýı sıfrlandyrý saıasatyn qoldap, qazaq mektepterine ınformatıka pánin engizý, oqýlyqtar men ádistemeler ázirleý, termınologııalyq baza jasaý sekildi jumystardy óz moınyna aldy. Bul sheshim kezdeısoqtyq emes, el bolashaǵyna degen azamattyq jaýapkershilikpen qabyldanǵan tarıhı tańdaý edi.
Professor Bıdaıbekov jetekshilik etken avtorlar ujymy alǵash ret qazaq tilinde mektepke ınformatıka páninen oqý quralyn ázirledi. Sonymen qatar muǵalimderge arnalǵan eki bólimdi ınformatıkany oqytý ádistemesin qamtıtyn oqýlyǵyn jaryqqa shyǵardy. Atalǵan oqýlyqtar respýblıka mektepterinde keńinen qoldanylyp, pán muǵalimderiniń kásibı daıyndyǵyna tyń serpin berdi. Olar pándi tereń ári sapaly meńgerýdiń ulttyq erekshelikterge saı quraldary retinde úlken mańyzǵa ıe boldy. Oqýlyq ta, ádistemelik quraldar da óziniń ǵylymı jáne ádistemelik dáldigimen, ulttyq mazmun men IT termınderin júıeleýimen erekshelenip, elimizdegi alǵashqy ulttyq aqparattyq baǵyttaǵy basylymdardyń qataryna endi.
Professordyń ǵylym men bilim salasyndaǵy kópjyldyq eńbeginiń arqasynda pedagogıkalyq joǵary oqý oryndarynda jańa mamandyqtar men pánder ashylyp, oqytýshylardyń kásibı daıarlyǵyn jańasha deńgeıge kóterýge múmkindik týdy.
Sondaı-aq ǵalym bilim salasyndaǵy reformalarmen, sonyń ishinde ınformatıkany oqytý ádistemesi, bilimdi aqparattandyrý, sıfrlyq tehnologııalar, jasandy ıntellekt negizderin bilim salasyna engizýmen belsene aınalysty. 1998 jyly Máskeýdegi Reseı Bilim akademııasynda doktorlyq dıssertasııasyn qorǵap, jetekshisi retinde RBA korrespondent-múshesi, professor S.G.Grıgorevtiń qoldaýyn kórdi. Osy ǵylymı mekteppen tyǵyz baılanysta bolǵan akademık V.V.Grınshkýn da kandıdattyq dıssertasııasyn Bıdaıbekovtiń jetekshiligimen doktorlyq dıssertasııasyn Máskeýde qorǵaǵan. Ol qazirgi tańda Reseı Bilim akademııasynyń (RBA) tolyq múshesi ári qazaq ǵalymymen baılanysyn úzbeı, onyń damýyna barynsha atsalysyp keledi. Ǵalym Polsha, Qytaı, Japonııa, Chehııa, Túrkııa, AQSh sekildi elderde issaparda bolyp, halyqaralyq deńgeıde pedagogıkalyq jáne ǵylymı baılanys ornatty.
Professor Bıdaıbekovtiń ómir joly – ǵylym men el múddesine adal qyzmet etýdiń kórinisi. Ol matematıkalyq fızıka salasyndaǵy tereń ǵylymı zertteýlerin jalǵastyra otyryp, eldiń kompıýterlendirý saıasatyna ún qosty. Ulttyq bilim júıesine jańa mazmun engizdi. Informatıka pániniń qazaq mektepterine engizilýi, qazaq tilindegi alǵashqy oqý quraldarynyń jaryq kórýi, bilimdi aqparattandyrý salasynyń qalyptasýy – munyń bári onyń esimimen tyǵyz baılanysty.
Búginde onyń ǵylymı jetekshiligimen birneshe ǵylym doktory (11 ǵylym doktory) men kandıdaty (30-dan astam kandıdat) da eńbekterin sátti qorǵady. Ǵalym jetekshilik jasaǵan PhD sany da segizge jetedi. Shákirtteriniń bári de – elimiz ben shetelde qyzmet etip júrgen pedagog-ǵalymdar, professorlar. Onyń ǵylymı mektebi sıfrlyq dáýirdiń syn-qaterine laıyq jaýap bere alatyn, ádistemelik jáne dúnıetanymdyq negizi myqty, shyǵarmashyl pedagogter daıarlaýǵa baǵyttalǵan.
Sondaı-aq Esen Yqylasuly danyshpan Ál-Farabı babamyzdyń matematıkalyq murasyn zerdeleýde belgili farabıtanýshy Aýdanbek Kóbesovtiń ǵylymı baǵytyn jalǵastyrdy. Onyń búgingi sıfrlyq bilim men ulttyq avtorlyǵymen jaryq kórgen bastaýysh synypqa arnalǵan «Sıfrlyq saýattylyq» oqýlyǵy – aqparattyq qoǵamǵa beıimdelgen jańa býynǵa arnalǵan mańyzdy qadam boldy.
Jas urpaqtyń boıynda zamanaýı bilimge degen qyzyǵýshylyqty qalyptastyrý, sıfrlyq mádenıetti sińirý jáne ulttyq dúnıetanymmen ushtastyrý – búgingi bilim júıesiniń basty mindeti. Professor osy úrdisti erte tanyp, ony júzege asyrý jolynda qajyrly eńbek etti. Onyń ǵylymı-ádistemelik eńbekteri men pedagogıkalyq bastamalary elimizdegi sıfrlyq pedagog kadrlaryn daıarlaý isine zor úles qosty.
Informatıka pániniń mektep baǵdarlamasyna enip, óziniń mańyzyn saqtap qalýy, jasandy ıntellekt pen sıfrlyq tehnologııalar dáýirinde bilim berýdiń jańa paradıgmasyna jol ashýy – munyń bári Esen Yqylasuly syndy tulǵanyń ólsheýsiz eńbeginiń nátıjesi. Onyń pedagogıkalyq jáne ǵylymı kózqarasy – búginde ózektiligin joǵaltpaǵan úlken mektep, tutas dáýirdiń aıǵaǵy.
Tahır BALYQBAEV,
professor
