Romannyń basty keıipkeri Sıanszynyń taýqymetti taǵdyry búgingi keı qazaqtyń ómirine qatty uqsaǵandyqtan bolar, ájeptáýir qalyń kitapty aınaldyrǵan úsh-tórt kúnniń ishinde oqyp túgestik. Nege ekenin qaıdam eki dóńgelekti jeńil arbamen, ıaǵnı rıkshamen arbakesh bolyp, baı-manaptardy tasyp jan baqqan Sıanszy men qazir taksı aıdap kúneltken qarakózderdiń ómirinde aıyrmashylyq joqtaı kórindi.
Adal eńbegimen kún kórýdi maqsat etken Sıanszy aýyldan qalaǵa keledi. Alaıda kedeı sharýanyń ulyn ómirdiń soqtyqpaly soqpaqsyz joly birtindep adamdyq qasıetinen aıyrady. Boıynda kúshi tasyp turǵan eńbekqor, arly jigit birte-birte eshteńege selt etpeıtin, alǵa umtylmaıtyn, qarnyn toıdyrýdy ǵana oılaıtyn toǵyshar pendege aınalǵanyn ańǵarmaı da qalady.
Rıksha – adam jegiletin, eki dóńgelekti jeńil arba. Bul qyzmet alǵash Japonııada paıda bolyp, HH ǵasyrdyń basynda Shyǵys pen Ońtústik Azııada, Ońtústik Afrıkada keń taralǵan. Al qytaı eli rıkshalar qyzmetin XIX ǵasyrdyń aıaǵynan bastap paıdalana bastady. Mao Szedýn bılikke kelgennen keıin Qytaıda saıası júıe ózgerip, rıkshalar jumysshy adamdy qanaýdyń nyshany retinde baǵalanyp, 1949 jyly arbakeshterdiń qyzmetin paıdalanýǵa resmı túrde tyıym salyndy. Oǵan deıin mıllıondaǵan arbakesh nápaqasyn osy qyzmet túrinen tapty.
Biz sóz etip otyrǵan Lao Sheniń shyǵarmasy Gomından dáýirinde, ıaǵnı 1920 jyldarda Beıjińde órbıdi. Roman bastalǵanda avtor kóz aldyńyzda ártúrli rıksha tartýshylardyń keskin-kelbetin kóz aldyńyzǵa elestetip, sol bir kúnderdiń shynaıy beınesin keremet sýretteıdi. Rıkshalardyń keıbireýleri adam tasıtyn arbany jalǵa alyp, aqyly stansalar, temirjol vokzaldary, qonaqúıler, meıramhanalardyń aldynda turyp, aqsha tólep arbaǵa miner qojaıyndaryn kútedi.
Arbakeshterdiń arasynda burynǵy polısııa qyzmetkerleri, muǵalimder, kásibi kúıregen saýdagerler, jumyssyz qalǵan qolónershiler bar. Shyǵarmany oqyp otyryp, ómir atty asaý ózende tal qarmap, úmitsizdikke ushyraǵan osy bir pendelerdiń janaıqaıyn jan dúnıeńizben sezinesiz.
Sıanszy – sol myńdaǵan arbakeshtiń biri ǵana. Tepse temir úzetin jas jigit arbany jalǵa alyp, taýqymetti kásibin bastady. Jatsa tursa, jeke rıksha satyp alýdy armandady. Budan qazirgi kezeńde kólikti nesıege alyp, qaryz aqshany tóleý úshin kún-tún demeı taksı aıdaıtyn jandardyń beınesin kórip, janymyz túrshikti. Sıanszy arba satyp alatyn aqsha jınaǵanymen, zań adamdary bopsalap, qarjysynan aıyrylady. «Birneshe rıksha satyp alyp, arbalardy jalǵa bersem-aý» degen armany da qurdymǵa ketti. Aqyry basty keıipker arbalardy jalǵa berý kompanııasynyń bastyǵy Lıýdiń ózinen on jas úlken qyzymen úılenýge májbúr boldy. Sán-saltanatqa malynyp ósken Lıýdiń qyzy Sıanszyny qulǵa aınaldyrdy. Ol áıeli týyttan qaıtys bolǵanǵa deıingi bas keıipkerdiń azapty ómirin romandy oqyǵan oqyrman ǵana sezine alady.
О́stip júrip arbakesh Sıanszy Sıao Fýszy atty qyzǵa ǵashyq ta boldy. Bul qyz onyń túnek ómirine sáýlesin shashyp, mán berdi. Biraq Sıao Fýszynyń ákesi qyzyn kedeılikten qutylý maqsatynda jezókshelikpen aınalysýǵa májbúrleıdi. Arbakesh basty keıipkerimiz endi arba satyp alý armanyn umytyp, súıiktisin jezókshelikten bosatý úshin arpalysqa túsedi. Alaıda jetkilikti aqsha jınaǵanymen, ǵashyǵynyń ómirin saqtaı almady.
Talas pen tartysqa toly ǵumyrdyń qatal shyndyǵy Sıanszyny adaldyq pen eńbekqorlyqtan ǵana aıyryp qoıǵan joq. Ol da arbakesh áriptesteri sekildi ǵumyryn qumar oıynmen, aldaýmen, azǵyndyqpen ótkizetin, eshteńege senbeıtin, eshteńege úmittenbeıtin, kez kelgen qorlyqqa tózýge daıyn kónbis jannyń shekpenin kıip alǵanyn sezbeı qaldy.
Ras, tutas bir romandy shaǵyn maqalada áńgimelep shyǵý áste múmkin emes. Shyǵarmanyń mazmunyn sıpattap, «spoıler» jasaýǵa da bolmas. Bizdi «osydan júz jyl buryn kórshi elde arba súıregen Sıanszy taǵdyryn ǵasyr ótkennen keıin qazaq basynan ótkerip jatqan joq pa?» degen saýal mazalaıdy. Eger de sol ómirdi dál qazir biz súrip jatsaq, Lao Shedeı halyq taǵdyrynan kórkem shyǵarma jazýǵa tıis qalamgerlerimiz qaıda? Olar bul taqsiretti nege sezinbeıdi?..
