– Nurmaman Tókenuly, memlekettik til máselesi óziniń ózektiligin eshqashan joıǵan emes. Osy oraıda áńgimeńizdi óńirdegi biryńǵaı til saıasatyn júzege asyrýǵa quzyretti mekemeniń maqsat-mindetinen bastasańyz.
– Elimizde til saıasaty Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy, «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy til týraly» zańy men Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy til saıasatyn damytýdyń 2023–2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy aıasynda júrgiziledi. Osy jyldyń 7 aqpanynda Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń keńeıtilgen alqa otyrysynda til máselesi boıynsha oblysta atqarylǵan jumys týraly basqarma basshysy Danııar Ahmetov baıandama jasaǵan edi. Atqarylǵan jumystarǵa mınıstrlik tarapynan oń baǵalanyp, tájirıbemizdi barlyq óńirge taratý týraly tapsyrma berildi.
Osyǵan baılanysty Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń Til saıasaty komıtetimen birlese otyryp, bıylǵy 24-25 sáýirde Qonaev qalasynda óńirlerdegi tilderdi damytý salasyna jaýapty basqarma basshylarynyń qatysýymen «Memlekettik til saıasaty: ozyq tájirıbeler men ınnovasııalar» taqyrybynda respýblıkalyq deńgeıde tájirıbe almasý is-sharasyn ótkizdik. Semınar barysynda Til saıasatyn damytýdyń 2023–2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy aıasynda qazaq tilin ǵylym tili retinde damytý, tildi sıfrlandyrý, memlekettik tildiń qoldanys aıasyn keńeıtý, qazaq tilin ózdiginen oqyp-úırenýge arnalǵan IT-ónimderdi ázirleý, qazaq tilindegi kontenttiń úlesin arttyrý, qazaq tilin oqytý, til zańnamasynyń saqtalýyna baqylaý júrgizý máseleleri jan-jaqty talqylandy ári qazaq tilin sıfrlandyrýǵa qatysty platformalardyń tanystyrylymy
ótti.
Sonymen qatar til saıasatyn iske asyrýdaǵy zańnamalyq jumysty jetildirý maqsatynda normatıvtik quqyqtyq aktilerge tıisti tolyqtyrýlar engizilip, jergilikti atqarýshy organdarǵa tilderdi damytý salasy boıynsha qosymsha fýnksııalar júkteldi. Atap aıtqanda, «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine bıznes júrgizý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańyna sáıkes memlekettik mekemelerde til týraly zańnamanyń oryndalýyna tekserý júrgizý quzyreti berildi. Osyǵan baılanysty osy jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda Ile aýdany men Qonaev, Alataý qalalarynyń ákimdikterine jáne oǵan qarasty bólimderge tekserý jumystary júrgizilip, ádistemelik kómek kórsetildi.
– Naryqtyq qoǵamda qandaı qyzmet kórsetý salasy bolsyn, jarnamasyz elestetý múmkin emes. Degenmen keıbir kórneki aqparattar men jarnamalardyń qazaq tilindegi mátini syn kótermeıdi nemese tek orys tilinde ilinedi. Bul baǵytta oblysta qandaı jumys atqarylyp jatyr?
– Qyzmet kórsetý salasynda memlekettik tildiń zańǵa sáıkes qoldanylýy – basqarmanyń turaqty baqylaýyndaǵy másele. Biraq zańǵa sáıkes bul máseleni jergilikti atqarýshy organdar ózderi tikeleı sheshe almaıdy, qoǵamdyq uıymdar, halyq kómektesýi kerek. Bul másele boıynsha kez kelgen azamat til týraly zań talaptarynyń buzylǵanyn anyqtasa, basqarmaǵa ótinish bildire alady. Kelip túsken ótinishtiń negizinde basqarma kásipkerlik ıelerin shaqyryp, «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Til týraly» zańyn, «Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly» Kodekstiń 75-babyna sáıkes ákimshilik is qozǵaı alady.
Byltyrǵy mamyrdan bastap basqarmaǵa kelip túsken ótinishterdiń negizinde 20 kásipkerge «Eskertý» túrinde shara qoldanylyp, hattama toltyryldy. Oblys boıynsha qyzmet kórsetý salasynda memlekettik tildiń zańǵa sáıkes qoldanylýyn zerdeleý jáne turǵyndardy osy sharaǵa yntalandyrý maqsatynda jyl saıyn «Til tazalyǵyn saqtaıyq» aksııasyn ótkizemiz, belsendi azamattardy marapattaý is-sharalaryn uıymdastyramyz.
– Oblystyń barlyq aýdan, qalalarynda til oqytý ortalyqtary jumys isteı me? Oǵan kelýshiler qatary qalaı? О́z erkimen til úırenýge yntaly azamattardyń sany artty ma?
– Oblys ortalyǵy Qonaev qalasynda «Til» oqý-ádistemelik ortalyǵy jáne aýdan, qalalarda onyń 11 fılıaly jumys isteıdi. Jyl saıyn ortalyq fılıaldarynyń jelisi keńeıip keledi. 2022 jylmen salystyrǵanda tildi oqytý ortalyǵynyń qosymsha eki fılıaly ashyldy. Sonymen qatar 2024 jylǵy 9 qańtardaǵy Prezıdent Jarlyǵymen Jetigen aýyly oblystyq mańyzy bar qala sanatyna jatqyzylyp, Alataý qalasy bolyp ózgertilgenin bilesiz. Soǵan oraı aqpan aıynda «Til» oqý-ádistemelik ortalyǵynyń Alataý qalalyq fılıaly ashyldy.
Ortalyqtaǵy jalpy shtattyq birlik sany – 59. Onyń ishinde 21 qyzmetker oblys ortalyǵynda, al qalǵan 38 qyzmetker aýdandyq fılıaldarda jumys atqarady. Fılıaldar jumysqa qajetti oqýlyqtar men zamanǵa saı materıaldyq-tehnıkalyq bazamen qamtylyp jatyr. Oblys ákiminiń qoldaýymen osy jyly «Til» oqý-ádistemelik ortalyǵynyń fılıaldaryna sońǵy úlgidegi 11 ınteraktıvti panel – smart teledıdarlar ornatyldy. Bul qurylǵylar til úırený úderisin, oqytý sapasyn tıimdi etedi.
Bıyl memlekettik tildi oqytý kýrsynda 1 306 til úırenýshi dáris alyp jatyr. Onyń ishinde 387-si – etnos ókilderi. Aǵylshyn tilin oqytý kýrsynda – 314, orys tili kýrsynda 60 tyńdaýshy bilim alady. Kýrs merzimi – 3, 6 aı.
Sonymen qatar qazir til kýrstaryn salalar boıynsha oqytý modeline kóshtik. О́tken jyldyń tórtinshi toqsanynan bastap 170 sot qyzmetkeri, 180 polısııa qyzmetkeri 3 aılyq kýrstan ótti. Osy jyly 180 polısııa qyzmetkeri tártip saqshylaryna arnalǵan kásibı qazaq tilin, 28 ımam din salasynyń qyzmetkerlerine arnalǵan qazaq tilin úırenip jatyr.
Oqytý barysynda kezdesetin eń basty qıyndyqtardyń biri – ýaqyt tapshylyǵy. Bul kedergini joıý maqsatynda «Til» oqý-ádistemelik ortalyǵynda aralas oqý túri qoldanylady. Til úırenýshilerdiń qajettilikteri men suranystaryna oraı sabaqtar offlaın jáne onlaın formatta da uıymdastyrylady. Onlaın formattaǵy sabaqtardyń artyqshylyǵy, mobıldi qosymshalar, qysqa vıdeo-sabaqtar arqyly kez kelgen ýaqytta, kez kelgen jerde til úırenýge múmkindik berý. Búgingi tańda 283 tyńdaýshy onlaın formatta til úırenip jatyr. Onlaın oqytý kezinde ZOOM, Google Classroom, iSpring, Courses, taǵy da basqa platformalar qoldanylady. Qashyqtan nemese óz betinshe til úırenemin deýshilerge arnalǵan TilOquBot atty Telegram chat-boty iske qosylǵan. Atalǵan chat-bot memlekettik tildi oqytýdy 4 deńgeıine arnalǵan 100 saǵattyq oqý baǵdarlamasy men memlekettik tildi is júrgizý kýrstarynyń sabaqtaryn qamtıdy. Sondaı-aq chat-bottyń kómegi arqyly oqytý ortalyǵy joq shalǵaı aýdandardaǵy turǵyndardy da til kýrstaryna tartý múmkindigine ıe boldyq. TilOquBot chat-boty 2024 jyldyń sáýir aıynan paıdalanýǵa berildi. Búgingi tańda 2 382 til úırenýshi (onyń ishinde memlekettik qyzmetshiler – 830, bıýdjettik sala qyzmetkerleri – 929, jeke tulǵa – 623) tirkelgen. Tirkelýshilerdiń basym bóligi (52%) – Almaty oblysynyń shalǵaı aýdandarynda turatyn turǵyndar.
– Ekinshi jartyjyldyqta qandastardy oqytýdy josparlap otyr ekensizder...
– Bizdiń tarapymyzdan qandastardy memlekettik til kýrstaryna tartý, olarǵa arnaıy oqytý baǵdarlamalaryn uıymdastyrý maqsatynda Almaty oblysynyń Jumyspen qamtý basqarmasynan qandastarǵa qatysty resmı málimetter alyndy. Sonymen qatar «Dúnıejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń basshylyǵymen kelissózder júrgizildi. Júrgizilgen jumys nátıjesinde Almaty oblysynda 1 494 qandas tirkelgeni anyqtaldy. Onyń ishinde 402 áıel, 571 er adam, qalǵany – balalar men jasóspirimder. Dástúrli jazǵy eńbek demalysy kezeńin eskere otyryp, 11 tamyzdan bastap oqytý maqsatynda qandastardan quralǵan toptar jınaqtalyp, memlekettik tildi oqytý kýrstary bastaldy. Oqytý úderisine halyqaralyq tájirıbege saı tásilder engizilip, tyńdaýshylardyń beıimdelýine yqpal etý maqsatynda kásipkerlik, jumyspen qamtý, nesıe jáne t.b. baǵyttar boıynsha mamandar tartylyp, elimizdegi memleket tarapynan kórsetiletin qoldaýlarǵa qol jetkizý tártibimen tanystyrylady.
– Til salasynyń bir tarmaǵy – onomastıka. Oblystaǵy onomastıka jumystary qalaı júzege asyp jatyr, jańarǵan ataýlar bar ma?
– Memleket basshysynyń 2024 jyldyń 9 qańtardaǵy №432 Jarlyǵymen Jetigen aýyly oblystyq mańyzy bar qala sanatyna jatqyzylyp, Alataý qalasy bolyp ózgertildi. Almaty oblysynyń keıbir ákimshilik-aýmaqtyq birlikterin qaıta ataý kezinde tıisti aýmaq halqynyń pikirin eskerip, Ile, Kegen, Talǵar aýdandaryndaǵy birqatar ákimshilik-aýmaqtyq birlikterdiń 12 ataýy ózgertildi: Energetıcheskıı a/o – О́tegen batyr a/o, Pokrovka aýyly – Kenen Ázirbaev aýyly, KazSIK a/o – Asqar Toqpanov a/o, KazSIK aýyly – Asqar Toqpanov aýyly, Komsomol aýyly – Jaınaq aýyly, Chapaev a/o – Baıkent a/o, Chapaev aýyly – Baıkent aýyly, Mejdýrechensk a/o – Aqsaı a/o, Mejdýrechensk aýyly – Aqsaı aýyly, Talǵar aýdany – Qazal Tý-4 aýyly – Jibek joly aýyly, Kegen aýdany Jalańash a/o – Jalaǵash a/o, Jalańash aýyly – Jalaǵash aýyly.
Berdibek Soqpaqbaevtyń 100 jyldyq mereıtoıyn atap ótý boıynsha Kegen, Raıymbek aýdandaryndaǵy saıabaqtarǵa, Qonaev qalasyndaǵy kóshege, Qarasaı aýdany Qaskeleń qalasyndaǵy mektep-gımnazııaǵa jáne Ile aýdany Qaınar aýylyndaǵy №53 orta mektepke Berdibek Soqpaqbaevtyń esimin berý týraly sheshim qabyldandy.
Kegen aýdany Kegen aýylyndaǵy О́ner mektebine Zamanbek Nurqadilovtiń esimi berildi.
Saǵadat Nurmaǵambetovtiń 100 jyldyq mereıtoıyna oraı Qonaev qalasynda Frýnze kóshesine qaıta ataý berildi. Sondaı-aq Eńbekshiqazaq aýdanynyń Shelek aýylynda jańa dene shynyqtyrý-saýyqtyrý keshenine Jaqsylyq Úshkempirov esimi berildi.
Nurǵısa Tilendıevtiń 100 jyldyǵyna oraı, Ile aýdany О́tegen batyr kentinde jańadan salynǵan 400 oryndyq Mádenıet úıine kompozıtordyń esimi berildi.
Jeńistiń 80 jyldyǵyna oraı elimizde jalpyulttyq tarıhı estelikti saqtaý baǵytynda aýqymdy jumys qolǵa alyndy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasyna sáıkes, respýblıkalyq onomastıkalyq komıssııa 500-den asa kóshege sol óńirlerden shyqqan, buryn esimi kópshilikke beımálim bolyp kelgen batyrlardyń atyn berý týraly sheshim qabyldady. Atalǵan bastama aıasynda Almaty oblysynda da keń kólemdi jumys júrgizildi. Nátıjesinde, óńirde 79 kóshege soǵys ardagerleriniń esimi berildi. Bul – oblystyń eldik murany jańǵyrtýǵa, Jeńis jolynda janyn pıda etken jaýyngerlerdiń erligin este saqtaýǵa qosqan súbeli úlesi.
Soǵys ardagerleriniń esimimen kóshe ataý – el esinde saqtalǵan erlikke degen qurmettiń aıqyn kórinisi. Almaty oblysyndaǵy bul sheshimder tarıhı jadymyzdy jańǵyrtyp, ádil baǵasyn berýge baǵyttalǵan mańyzdy shara sanalady.
Osy rette aıta ketý kerek, Memleket basshysy bıyl 14 naýryzda ótken Ulttyq quryltaıda sóılegen sózinde onomastıka salasyndaǵy mańyzdy mindetterdi atap ótti. Prezıdent ataýsyz qalǵan kósheler men qaıtalanatyn toponımderdi retteýdiń mańyzyna toqtalyp, eldi mekenderdiń ataýynda ulttyq naqyshtaǵy, tarıhı ári dástúrli ataýlarǵa basymdyq berilýi kerektigin naqty jetkizdi.
Almaty oblysy – halyq tyǵyz ornalasqan ári qarqyndy damyp kele jatqan aımaqtardyń biri. Qazirgi tańda eldi mekenderdiń keńeıýi men jańa qalalyq aýdandardyń qalyptasýyna baılanysty óńirde ataýsyz nemese qaıtalanatyn quramdas bólikterdiń sany artyp keledi. Osyǵan baılanysty 2025 jylǵa deıingi Jol kartasyna sáıkes, Almaty oblysynda jalpy sany 678 kóshe ataý alýy nemese qaıta atalý josparlanǵan. Onyń ishinde 519 kóshe – ataýy joq (75%), al 159 kóshe qaıtalanatyn ataýlar (25%) sanatyna jatady.
Bul jumys jan-jaqty pysyqtalǵan tásilmen júrgizilip otyr. Atalǵan usynystardy tolyqqandy úılestirý maqsatynda Almaty oblysy ákimdigi Mádenıet jáne aqparat mınıstrligimen, sondaı-aq Prezıdent Ákimshiliginiń Ishki saıasat bólimimen birlesip naqty jumys atqardy.
Almaty oblysynyń tilderdi damytý jónindegi basqarmasy Memleket basshysynyń til saıasatyna qatysty tapsyrmalaryn oryndaý jolynda aıanbaı jumys jasaıdy. Memlekettik tildiń mártebesin ósirý aıasynda osy jyly basqarma jáne «Til» oqý ádistemelik ortalyǵy birlesip 30-ǵa jýyq is-shara ótkizýdi josparlap otyr.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Ulbosyn ISABEK,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty oblysy
