Ipoteka árqashan halyqty turǵyn úımen qamtamasyz etýde mańyzdy ról atqarǵan. Mysaly, AQSh Rıeltorlar ulttyq qaýymdastyǵynyń derekteri boıynsha, alǵash ret úı satyp alǵan amerıkalyqtardyń 52%-y standartty banktik nesıe (Conventional Loan), 29%-y Federaldy turǵyn úı basqarmasy saqtandyrǵan ıpoteka (FHA Loan), al 9%-y ardagerlerge arnalǵan qaryz qarajatyn (VA Loan) paıdalanǵan. Iаǵnı, mundaı mámilelerdiń 10-ynyń 9-y qaryzdyq qarjylandyrý arqyly júzege asqan.
Taǵy bir mysal: 2023 jyly Eýropalyq odaq elderiniń turǵyndarynyń 69,2%-y óz úılerinde, al 30,8%-y jaldamaly baspanada turǵan. Úı ıeleriniń 44,2%-y óz úıleriniń tolyq ıesi bolsa, 24,9%-y ıpoteka nemese turǵyn úı nesıesi arqyly baspana alǵan. Osylaısha, árbir úshinshi úı ıesi jáne tórtinshi turǵyn ıpotekalyq baspanada ómir súrip otyr. Al Norvegııa, Nıderland nemese Islandııa sııaqty elderde, EYDU derekterine sáıkes, shamamen 50% úı ıeleri ıpoteka tóleýde.
Ranking.kz málimetinshe, Qazaqstandaǵy ıpotekalyq naryq úsh segment arqyly qarastyryldy: Otbasy bankiniń turǵyn úı qurylys jınaq júıesi sheńberindegi ıpotekalyq baǵdarlamalar, bastapqy jáne qaıtalama turǵyn úıge arnalǵan standartty banktik ıpoteka jáne bankter men qurylys kompanııalarynyń seriktestik ıpotekalyq baǵdarlamalary.
Aldymen Otbasy bankinen bastaıyq. Bul – turǵyn úı qurylys jınaq júıesi aıasynda jumys isteıtin memlekettik qarjy ınstıtýty. Júıe depozıtke qarajatty josparly túrde jınaýdy, bank syıaqysyn jáne memleketten premııa alýdy, keıin sol jınaqtalǵan qarajat negizinde eń tıimdi mólsherlemelermen ıpotekalyq qaryz rásimdeýdi kózdeıdi.
Bankte turǵyn úı, aralyq jáne aldyn ala qaryz alýǵa bolady – jınaqtaý merzimine, jınalǵan qarajattyń kólemine jáne baǵalaý kórsetkishine (BK) baılanysty. Bul kórsetkish qaryz alýshynyń jınaqtaý tártibin jáne qarjylyq tártibin sıpattaıdy.
Qazaqstandyqtar arasynda eń tanymal nusqa – aralyq qaryzdar. Mundaı qaryzdardyń mólsherlemesi 6%-dan (JTSM 6,2–6,3%) 8,5%-ǵa deıin (JTSM 9–9,6%) quraıdy. Bul zaımdy alý úshin depozıtte turǵyn úı qunynyń 50%-y jınalýy kerek jáne baǵalaý kórsetkishi 5 bolýy tıis. Mundaı kórsetkishke jetý úshin depozıttegi jınaqtar 6 aıdan astam ýaqyt jatýy qajet. Eń qoljetimdi zaım túri – turǵyn úı zaımdary. Olardyń mólsherlemesi 3,5%-dan (JTSM 3,6–4,4%) 5%-ǵa deıin (JTSM 5,1–6,9%) jyldyqty quraıdy. Mundaı qaryz alý úshin de depozıtte somanyń 50%-yn jınap, baǵalaý kórsetkishin 16 deńgeıine jetkizý qajet. Ol úshin depozıtke keminde úsh jyl boıy aqsha jınaý kerek.
Sonymen qatar, Otbasy bank áleýmettik osal toptarǵa arnalǵan memlekettik jeńildetilgen baǵdarlamalardyń operatory bolyp tabylady. Mundaı qaryzdardyń mólsherlemesi bar bolǵany 2%-dan (JTSM 2,0–2,1%) bastalady.
Bankte jastardy qoldaýǵa arnalǵan óńirlik turǵyn úı baǵdarlamalary da bar, olardyń mólsherlemesi 5%-dan (JTSM 5,2–5,7%) bastalady jáne bastapqy jarnasy eń tómen deńgeıde. Sondaı-aq «Jasyl ıpoteka», jas ǵalymdarǵa arnalǵan baǵdarlama, «Dıplommen – aýylǵa» sııaqty arnaıy jobalar bar (sońǵysynda bastapqy jarna múlde qajet emes, al mólsherleme – 1%).
Eskeretin jaıt, bıylǵy qarashadan bastap Otbasy banki «Naýryz» jáne «Naýryz Jumysker» baǵdarlamalary boıynsha ótinim qabyldaýdy bastady.
Memleketten Otbasy bankiniń depozıtterine beriletin premııa jyl saıyn 20% mólsherinde esepteledi jáne ol 200 AEK-ten (2025 jyly 786 400 teńge) aspaıtyn somaǵa salynady. Demek, 2025 jyl qorytyndysy boıynsha eń joǵary memlekettik syıaqy 157 280 teńge bolady. Bul syıaqy aralyq nemese aldyn ala qaryzdar boıynsha kepildegi depozıtterge de esepteledi. Syıaqy tek Qazaqstan azamattaryna jáne tek bir depozıtke ǵana tólenedi. Eger bir jyl ishinde 200 AEK-ten artyq qarajat jınalsa, artyq soma kelesi jylǵa aýystyrylady.
Kelesi kezekte Qazaqstandaǵy ekinshi deńgeıli bankterdiń ıpotekalyq ónimderin qarastyraıyq. Resmı saıttardaǵy aqparatqa sáıkes, standartty ıpotekalyq nesıelerdi segiz bank usynady. Olardyń barlyǵy bastapqy jáne qaıtalama turǵyn úıge arnalǵan standartty ıpoteka, sondaı-aq qurylys kompanııalarymen birlesken seriktestik baǵdarlamalardy usynady. Solardyń ishinde bir ForteBank óz ónimderiniń birin ýaqytsha toqtatqanyn habarlaǵan.
Sonymen, standartty ıpotekany Halyk Bank, Bank SentrKredıt, Freedom Bank, KZI Bank, Altyn Bank, ForteBank jáne Shınhan Bank Qazaqstan usynady. Eń tómengi jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesi (JTSM) ForteBank-ta — 5,2%-dan bastalady. Bank SentrKredıt ónimderi boıynsha JANA Ipoteka – 6%, #Ipoteka jáne Ipoteka DDÝ ónimderi – 24,3%. Kelesi oryndarda Shınhan Bank Qazaqstan (20%-dan) jáne Halyk Bank (23%-dan) tur.
Ipotekalyq zaımnyń eń uzaq merzimi – 240 aı, mundaı shartty Halyk Bank, Freedom Bank, Altyn Bank jáne Shınhan Bank Qazaqstan usynady. Eń joǵary nesıe somasy – 200 mln teńge (KZI Bank), odan keıin Altyn Bank (175 mln teńge), Bank SentrKredıt, ForteBank jáne Shınhan Bank Qazaqstan (100 mln teńgege deıin). Halyk Bank-ta eń joǵary soma qaryz alýshynyń tólem qabiletine baılanysty esepteledi.
QR Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi men Ulttyq bank ıpotekalyq qaryzdar boıynsha JTSM shekti mólsherin 25%-dan 20%-ǵa deıin tómendetý týraly sheshim qabyldaǵan bolatyn. Bul norma 2025 jylǵy qarashada kúshine enýi tıis edi. Alaıda qazan aıynyń sońynda bazalyq mólsherleme 18%-ǵa kóterilgennen keıin, bankterdiń ıpotekalyq ónimderiniń tabystylyǵy tómendep, nesıe berý kólemi qysqarýy múmkin bolǵandyqtan, retteýshiler bul normany 2026 jylǵy 1 shildege aýystyrdy, shekti deńgeıdi 25% deńgeıinde qaldyrdy. Bul sheshim bankterge jańa jaǵdaıǵa beıimdelýge múmkindik berý úshin qabyldandy.
Ipotekany qurylys kompanııalarymen seriktestikte usynatyn bankter de bar: Bank SentrKredıt, Freedom Bank, Bank RBK jáne Altyn Bank. Seriktester tizimi aýqymdy. Mysaly, Bank SentrKredıt – BI Group, ORDA Invest, Sardar Group, Sensata Group, BAZIS-A, MWC («Moı dom»), BS Holding jáne basqa da kompanııalarmen jumys isteıdi. Freedom Bank – BI Group, «Aspan City», «Semireche» kompanııalarymen, Altyn Bank – BI Group, BAZIS-A jáne Sensata Group-pen, al Bank RBK – «Orynbor 2017», «Magenta Park», «Silver House Building» kompanııalarymen seriktes.
Mundaı seriktestik ıpotekalardyń JTSM mólsherlemesi 0,1%-dan (Bank SentrKredıt jáne Altyn Bank) bastap, 24,5%-ǵa deıin (Freedom Bank) ózgeredi. Ipotekanyń eń uzaq merzimi Freedom Bank pen Altyn Bank-ta – 240 aı, al Bank SentrKredıt pen Bank RBK-ta – 180 aı. Eń joǵary nesıe somasy Altyn Bank-ta – 175 mln teńge, Bank SentrKredıt – 100 mln teńgege deıin, Bank RBK – 75 mln teńgege deıin, Freedom Bank – 70 mln teńgege deıin.
Osylaısha, Qazaqstanda ıpotekalyq ónimder boıynsha usynystar jetkilikti, al olardyń ishindegi eń tıimdileri – Otbasy bankiniń turǵyn úı qurylys jınaq júıesindegi nesıeler men bankterdiń qurylys kompanııalarymen birlesip iske asyratyn seriktestik ıpotekalyq baǵdarlamalary.
