Adamdar alǵash ret ónim aıyrbastaı bastaǵanda, ortaq baǵalaý ólsheminiń joqtyǵy qısapsyz qıyndyq týdyrdy. Ár taıpa ózinshe saýdalasty. Tipti bir taýardy ekinshisine aýystyrý úshin birneshe adamnyń aldynan ótý qajet boldy. Aıtalyq, 1873 jyly Afrıkany aralaǵan eýropalyq saıahatshy Vernı Kameronnyń jazbasy óte qyzyq:
«Qarapaıym qaıyq alýym qııamet boldy. Ibn-Habıbanyń adamy pildiń súıegin surady. Ol mende qaıdan bolsyn? Pildiń súıegi Ibn Salıb degende bar eken. «Aıyrbastaıyq» dep edim, matanyń ornyna ǵana beremin dep turyp aldy. Endi qaıttim? Aqyry mata Muhammed Ibn-Ǵaripte bar bolyp shyǵyp, al ol mys sym izdep júrgeni belgili boldy. Baǵyma oraı sym mende barshylyq-tuǵyn. Sóıtip oǵan sym berdim, ol Salıbke mata jetkizdi, al Salıb Ibn-Habıbaǵa pil súıegin berdi. Sodan keıin ǵana qaıyqty paıdalanýǵa ruqsat aldym».
Mine, dál osyndaı qıyndyqtar «qarapaıym aqsha» túrin oılap tabýǵa ákelip tiredi. Ol kezde álemniń ár túkpirinde saýda san qyrly júrdi. Bireý malmen, bireý astyqpen aıyrbas jasap, qajetin alyp júrdi. Biraq saýda damyǵan saıyn eń ornyqty ári qundy taýar – baǵaly metall ekenine adamnyń kózi anyq jetti. Altyn men kúmis – tozbaıdy, qunyn joǵaltpaıdy. Tarazyda dál ólshenedi. Sondyqtan olar birtindep ısi adamzat moıyndaǵan ámbebap qundylyqqa aınaldy.
B.z.d. VII ǵasyrdyń sońynda Kishi Azııada tuńǵysh metall aqshalar soǵyldy. Bul – salmaǵy men sapasyn memleket kepildeıtin dóńgelek quımalar edi. «Moneta» ataýy Iýnona Moneta qudaıynyń Rımdegi ǵıbadathanasynan taraǵan bolatyn. Etımologııalyq tamyryna úńilsek, moneo – eskertemin, aqyl beremin degen maǵynany bildiredi. Dál osy jerde b.z.d. 275 jyldan bastap Rım aqshalary jasala bastady. Sol dáýirden-aq óz monetasyn soǵý – memleket egemendiginiń aıqyn belgisi sanaldy.
Aqsha evolıýsııasynyń bastaýy tym tereńde jatqanyn qazaq dalasynan tabylǵan kóne teńgeler de dáleldeıdi. Ulttyq ensıklopedııa deregine súıensek, bizdiń jerimizdegi aqsha mádenıeti álemdik órkenıetpen qatar damyǵan. Máselen, aq ǵundar izdiń zamanymyzdyń I ǵasyrynda-aq eki betine túrli jazý qashalǵan teńgeler soqqan. Bir jaǵynda pehlevı, ekinshi jaǵynda túrki-rýna jazýy bolǵan. Olar V–VI ǵasyrlar shamasynda saýda aınalymyna erkin túsken. Endi qazaq halqynyń negizin qalaǵan taıpalar Uly Jibek jolynyń boıyn mekendegeni belgili. Sondyqtan aqsha daıyndaý men ony aınalymǵa engizý bul óńir úshin erte bastalǵan ómirlik qajettilik boldy. VI–VIII ǵasyrlarda bıleýshi áýletterdiń tańbasy men rýdyń rámizi túsirilgen arnaıy teńgeler quıyla bastaǵan. Syrdarııanyń orta aǵysynda ómir súrgen taıpalardyń qola teńgeleri de VI–VIII ǵasyrdyń birinshi jartysyna deıin aınalymda bolǵan. Bul aqshada Ashıde áýletiniń rámizi – arystan beınesi beınelengen. Sol dáýirde Sýıab pen Taraz qalalarynda arnaıy teńge soǵatyn sheberhanalar jumys istegenin ata tarıh anyq aıtady.
Orystarda aqsha shyǵarý isi kináz Vladımır moınyna krest ilgen kezde jolǵa qoıyldy. Ol kezde kinázdikter óz aqshalarymen qatar túrkilerdi «teńgesin» de jıi qoldanǵan. «Dengı» sóziniń túp-tamyry osy «teńgege» tireledi. Al HIII ǵasyrda «rýbl» paıda boldy. Maǵynasy «shabylǵan», «bólingen» degendi bildiredi. Kúmis quımalardyń bólingen kesekterin orystar «rýbl» dep atap ketken.
Al qaǵaz aqshany alǵash oılap tapqan el – Qytaı. XI–XIV ǵasyrlarda olar ımperııa kóleminde keńinen qoldanyldy. Keıin memleket daǵdarysqa tap bolǵanda qaǵaz aqsha aınalymnan biraz ýaqyt joǵaldy. Batys Eýropada qaǵaz aqsha Qytaıdan áldeqaıda keıin paıda boldy. XVII ǵasyrdaǵy Anglııada aınalymnyń 80%-yn altyn monetalar, 20%-yn banknottar qurady.
О́nerkásiptik revolıýsııadan keıin ekonomıkanyń ósý qarqyny birden údedi. Qolda bar altyn-kúmistiń kólemi bul qarqynǵa ilese almaǵandyqtan, qaǵaz aqshaǵa kóshý búkil Eýropa úshin tabıǵı qubylysqa aınaldy. XVIII ǵasyrdyń ishinde qaǵaz aqsha Eýropanyń barlyq derlik elinde paıda bolyp, XIX ǵasyrdyń sońyna qaraı álemdik qarjy júıesiniń negizgi tiregine aınaldy.
Ýaqyt óte qaǵaz aqsha altynǵa aıyrbastalmaıtyn, derbes valıýtaǵa aınaldy. XIX ǵasyrda jeke bankterdiń jeke valıýtalary tolyq joıyldy. Biraq sol kezeńniń talaı ekonomısi «jeke aqsha» júıesi ekonomıkany toqyraýdan qutqara alar edi degen pikirdi ustandy. Degenmen memleket shyǵarǵan aqsha – negizgi ári senimdi valıýta bolyp qala berdi.
XX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda aqsha jańa beleske ótti. Qolma-qol aqshasyz esep aıyrysý bastaldy. Aldymen chek, keıin bank kartalary shyqty. Búginde dúnıe júzinde elektrondy aqsha júıesi qalyptasty. Bul baǵyt alǵash 1970 jyly Fransııada bastaldy.
Qazirgi álemde aınalymdaǵy aqshanyń 80%-y – banktegi shottardaǵy sıfrlyq jazbalar. Aqshanyń ózi kózge kórinbeıtin, materıaldyq pishinsiz qubylysqa aınaldy. Qazirgi álemde aınalymdaǵy aqshanyń 80%-y – banktegi shottardaǵy sıfrlyq jazbalar. Aqshanyń ózi kózge kórinbeıtin, materıaldyq pishinsiz qubylysqa aınaldy.
Sıfrlanýdyń kerneýi kúsheıgen tusta dúnıege kelgen jańa qubylystardyń biri – bıtkoın. 2009 jyly Satosı Nakamoto degen jasyryn tulǵanyń jarııalaǵan algorıtmi negizinde paıda bolǵan bul vırtýaldy valıýta ortalyq bankterge baǵynbaıdy, oǵan qandaı da bir memleket kepildik bermeıdi. Blokcheın júıesiniń arqasynda ár tranzaksııa álemniń myńdaǵan serverine jazylyp, ashyq ta qaýipsiz oryndalady. Quny keıde kúrt ósip, keıde kúrt quldyrasa da, bıtkoın halyqaralyq qarjy naryǵyna tóńkeris jasaǵan jańa fenomen sanalady. Bireýler ony bolashaqtyń aqshasy dese, endi biri qaýip-qateri tym joǵary sıfrlyq aktıv dep baǵalaıdy. Ne de bolsa qazirgi sáttegi aqsha evolıýsııasy úlgen ózgeristiń aldynda turǵany anyq.
