Rýbl aımaǵynan kesh shyǵý
Eń alapat qatelikterdiń biri – Máskeýge shamadan tys baǵdarlaný jáne rýbl aımaǵynan shyǵý týraly sheshimdi tym kesh qabyldaý boldy. Keıin belgili bolǵandaı, rýbldi saqtap qalý bastamasy Qazaqstan basshylyǵynan shyqqan, alaıda Reseı bul usynysty qoldamaǵan (múmkin keıin buǵan ókingen de shyǵar).
Elimiz keńestik valıýtadan bas tartqan eń sońǵy respýblıkalardyń biri boldy. Bul aqsha aınalymynyń turaqsyzdanýyna jáne monetarlyq saıasatty basqarý múmkindiginiń joǵalýyna ákeldi. Sharýashylyq baılanystardyń kúrt úzilgeni, birtutas ekonomıkalyq strategııanyń bolmaýy eldi gıperınflıasııamen betpe-bet qaldyrdy: 1992 jyly azyq-túlik baǵasy 30 ese, 1993 jyly 23 ese qymbattady.
1994 jylǵa qaraı ınflıasııa deńgeıi 1 300%-ǵa jetip, halyqtyń jınaqtary is júzinde qunsyzdandy. Kópshilik tabıǵı aıyrbasqa qaıta kóshti. Al ishki jalpy ónim (IJО́) 1991 jylmen salystyrǵanda shamamen 25%-ǵa quldyrady.
1993 jyly elde 230-ǵa jýyq kommersııalyq bank jumys istedi, biraq olardyń qyzmetine memlekettik taraptan tıimdi baqylaý bolmady. Bankterdiń kópshiligi naqty kredıttik resýrstarǵa qol jetkize almady, halyqtyń qarajatyn aınalymǵa salyp, jıi bankrotqa ushyrap otyrdy.
«Jekeshelendiremiz» degen atpen ótken «jappaı ıelený»
Ekinshi júıelik qatelik – jekeshelendirý úderisiniń ashyq júrgizilmeýi jáne sapasyz josparlanýy. Resmı túrde bul naryqtyq ekonomıkany qalyptastyrý jáne ınvestısııa tartý úshin jasaldy, biraq is júzinde «prıhvatızasııaǵa» aınaldy. Kýpondyq jekeshelendirý menshik qurylymyn ádil bólgen joq, tıimdi menshik ıeleri tabysty qabat retinde qalyptasqan joq.
Keıbir kásipkerler men deldaldar aktıvterdi shetelge áldeqaıda joǵary baǵamen qaıta satyp, orasan paıda tapty. Bul kezeńde jemqorlyq órship, kóleńkeli ekonomıka úlesi resmı túrde 30% shamasyna jetti.
Nátıjesinde jekeshelendirý básekelestik ortany qalyptastyrmady, kerisinshe, áleýmettik teńsizdikti kúsheıtip, reformalarǵa degen qoǵamdyq senimge úlken soqqy boldy.
Materıaldyq aktıvterdiń joǵalýy jáne syrtqy aktıvterdiń Reseıge berilýi
Úshinshi mańyzdy másele – materıaldyq aktıvterdiń qozǵalysyn baqylaýdyń bolmaýy. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda elden áskerı ushaqtar, óndiristik qural-jabdyqtar jáne ózge de memlekettik menshikke jatatyn baǵaly aktıvter kóleńkeli jolmen shyǵarylyp ketti.
Taǵy bir aýyr soqqy – burynǵy odaqtas memleketterdiń syrtqy qaryzdardy jáne aktıvterdi Reseıge tolyq berý týraly kelisimi boldy.
Nátıjesinde, Reseı jalpy 97 mlrd dollar memlekettik qaryzdyń 63 mlrd dollaryn óz moınyna aldy, onyń esesine shetelderdegi KSRO-nyń barlyq aktıvterin jáne basqa memleketterdiń KSRO-ǵa qaryzdaryn, shamamen 150 mlrd dollar kólemindegi talap etý quqyǵyn ıelendi.
Usynystar
-
Mundaı qatelikterdiń qaıtalanbaýy úshin uzaq merzimdi josparlaý júıesi qajet. Reformalar birizdi bolýy tıis jáne basshylardyń jeke jaýapkershiligi naqty belgilenýi kerek.
-
Sheshimderdiń oryndalýy naqty tulǵalarǵa bekitilip, jaýapkershilik saıası ǵana emes, quqyqtyq deńgeıde de bolýy qajet.
-
Ekonomıkalyq ózgerister qaıtymsyz sıpat alǵanda ǵana qoǵam ony turaqty jáne ádil dep qabyldaıdy.
-
Makroekonomıkalyq turaqtylyq pen halyqtyń áleýmettik qorǵalýy arasynda teńgerim saqtalýy shart.
-
Aımaqtyq saıasatqa da basymdyq berilýi kerek. Ekonomıkalyq bastama óńirlerge berilýi tıis, sonda ǵana ózderiniń salyqtyq bazasyn damytýǵa yntalary artady. «Tabys tabýǵa degen talpynystyń joǵalýy» – shamadan tys ortalyqtandyrý men jergilikti deńgeıdegi motıvasııanyń álsizdiginen bolǵan qubylys.
