Geosaıası ahýaldyń kúrdelenýi, sanksııalyq qysym men logıstıkalyq baǵyttardyń ózgerýi jergilikti óndiristerge jańa múmkindikter ashty. Keıingi úsh jylda óńirde qurylys materıaldary, metall men beımetall qubyrlar, polımer ónimderi, shaǵyn kólik pen alıýmınıı qurylǵylaryn shyǵaratyn ondaǵan seh pen kásiporyndar iske qosyldy. Kópshiligi eksportqa da shyǵa bastady.
Alaıda óńir ekonomıkasyna áser etetin júıelik máseleler de bar. Jol ınfraqurylymynyń tozýy, ákimshilik jobalardyń turaqsyzdyǵy, óndiristik aımaqtardyń tıimdiligine qatysty suraqtar kún tártibinde tur. Osy faktorlar Aqtóbege tartylatyn ınvestısııa men óndiris kóleminiń turaqtylyǵyna yqpal etedi.
Eýrazııalyq keńistikte jańa kólik dálizderiniń qalyptasýy elimizdiń, sonyń qatarynda Aqtóbe oblysynyń rólin arttyrdy. Tranzıttik tasymal kólemi 5-6 ese ósti. Bul óndiris pen logıstıkanyń jańa baǵyttaryn qalyptastyrýǵa múmkindik berdi. Osy kezeńde óńirde qurylysqa qajetti kirpish, beton, konstrýksııa óndirisi, polımer qubyrlar jasaý, shaǵyn kólik qurastyrý sehtary, alıýmınıı tereze-esik óndirisi sııaqty ondaǵan jańa kásiporyn iske qosyldy.
Keıbiri ónimin О́zbekstan, Qyrǵyzstan men Reseı naryqtaryna eksporttaı bastady. Bul – syrtqy ahýaldyń óńir ekonomıkasyna tıgizgen oń yqpaly. Desek te, logıstıkalyq múmkindiktiń artýy birqatar problemany da alǵa shyǵardy. Ásirese «Samara–Shymkent» tas jolynyń Aqtóbe bóliginiń nasharlyǵy halyqaralyq tasymalǵa keri áserin tıgizip otyr. Bul máselege baılanysty óńir abyroıyna nuqsan keltirilgeni jasyryn emes. Joldyń tozýy – basqarý sapasynyń kórsetkishi.
О́kinishke qaraı óńir basshylyǵy aýysqanda, basym jobalardyń da jıi ózgerýi – jergilikti ekonomıkanyń júıeli problemasy. Burynǵy ákimder usynǵan jobalar «oryndaýsyz qalǵan», olardyń ornyna jańa bastamalar usynylady. Bul – ınvestor senimin tómendetetin faktor. Úlken transulttyq korporasııalar ǵana turaqtylyqty saqtap otyr.
2025–2027 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospar aıasynda tek 2025 jyly Aqtóbe oblysyna 491 mlrd teńge ınvestısııa tartý kózdelgen. Onyń altaýy – óńdeý ónerkásibine qatysty iri jobalar. Nátıjesinde, 1 200 jańa jumys orny qurylmaqshy. Jyldyń 9 aıynda tartylǵan ınvestısııanyń 89,9%-y – jeke ınvestısııalar. Bıylǵy mamyrda «Aqtóbe» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵy iske qosyldy. Ol metallýrgııa, mashına jasaý, qurylys materıaldary, hımııa men polımer salasyna baǵyttalǵan.
Hromtaý aýdanynda 1 550 ga jerdi qamtıtyn «Hromtaý» ındýstrııalyq aımaǵy quryldy. Munda beton zaýyty, metall balqytý óndirisi, konveıerlik rolıkter sehy, asfaltbeton zaýyty, sılıkat pen keramıkalyq kirpish óndirisi ashylady.
О́ńirde iske qosylǵan 8 jobanyń jalpy quny – 110,5 mlrd teńge. Onyń qatarynda eń irileri «Hromtaý–1» jel elektr stansasy (150 MVt) – 77 mlrd teńge. Qazhrom qaldyqtaryn qaıta óńdeý óndirisi – jylyna 275 myń tonna qaldyqty qaıta óńdeý zaýyty, sondaı-aq «Kazfeltec» JShS – qoı júninen jylý saqtaıtyn materıal óndirisi (2 112 tonna/jyl) kásiporyny bar. Oǵan tartylǵan ınvestısııa – 5,3 mlrd teńge.
Jyl sońyna deıin taǵy 4 joba iske qosylady. Aldaǵy jyldary shyny óndirisiniń zaýyty men «Coca Cola» kompanııasynyń sýsyn zaýytynyń qurylysy bastalady. Al iri sheteldik ınvestısııalyq jobalar týraly aıtar bolsaq, bıylǵy jyldyń jartyjyldyǵynda 183,3 mln dollar tikeleı sheteldik ınvestısııa tartylǵan. Onyń basym bóligi Qytaı kompanııalaryna tıesili.
Búginde josparlanǵan jobalarǵa toqtalsaq, 1,2 mlrd dollar – «CNPC» kompanııasynyń karbamıd óndiretin gazhımııa keshenin, 120 mlrd teńge – Alǵa aýdanyndaǵy «West China Cement» sement zaýytyn, «Kazfood Prodakshn» – balalar taǵamy óndirisin (1,1 mlrd teńge), sondaı-aq «ERG» men qytaılyq kompanııalardyń qatysýymen – jel elektr stansalary, óndiristik qaldyqtardan elektr energııasyn óndirý jobalary aıtýǵa bolady.
Budan bólek, aldaǵy ýaqytta orta kómirtekti bolat pen mys konsentratyn shyǵaratyn zaýyttar salynǵaly jatyr. Onda ınvestorlarǵa usynylatyn múmkindikter men júıelik suraqtar bar. Áýeli ınvestorǵa qoldaý tetikterine toqtalaıyq. О́ńirde «bir tereze» qaǵıdaty boıynsha qyzmet kórsetý ortalyǵy, óńirlik ınvestısııalyq shtab, ınvestor quqyqtaryn qorǵaý jónindegi úılestirý keńesi qurylmaqshy. Buǵan qosa, jergilikti bılik bızneske ákimshilik qysymdy azaıtýǵa ári jobalardy jedel súıemeldeýge ýáde beredi.
Aqtóbe oblysynda óńdeýshi ónerkásipke ınvestısııa salýdyń birqatar artyqshylyǵy bar. Birinshi kezekte shıkizat qory mol – taý-ken ónerkásibi damyǵan. Agroqurylym áleýeti joǵary – maıly daqyldardy óńdeýge múmkindik mol. Kólik ınfraqurylymy damyǵan – áýe, temirjol, avtokólik joldary jaqsy. Kadr áleýeti – kolledj túlekteriniń óndiris oryndaryna ornalasý múmkindigi joǵary.
Áıtse de óńirdegi ınvestorlarǵa qatysty birneshe mańyzdy másele bar. Áýeli Ekonomıkalyq aımaqtyń ishki retteý erejeleri belgisiz. Onda qandaı kompanııalar ornalasady? Bir memlekettiń birneshe kompanııasyna ruqsat berile me? Salyq jeńildikteri qaı formatta bolady? Infraqurylym (sý, jaryq, jol, káriz) qashan jetkiziledi? Burynǵy О́ndiristik aımaqtyń taǵdyry ne bolady? On jyl buryn salynǵan О́ndiristik aımaqta bos oryndar kóp. Jańa aımaq ashý – tıimdi me, joq pa, bul da zertteýdi talap etedi. Osy syndy suraqtar ashyq kúıinde qalyp otyr.
Aqtóbe oblysy óńdeýshi ónerkásipti damytýǵa qajetti bastapqy múmkindikterge ıe. Alaıda ınvestor tartý tek jer bólýmen shektelmeýge tıis. О́ndiris damýy úshin birqatar mańyzdy baǵyttar sheshýshi ról atqarady. Jol, kólik, energetıka, sý, káriz ınfraqurylymyn jedel damytý kerek. Logıstıkalyq habtardy qalyptastyrǵan lázim. Orta jáne joǵary tehnıkalyq mamandar daıarlaý júıesin kúsheıtken abzal. Investısııalyq aımaqtardyń erejelerin naqtylaý qajet. Bularmen birge, syrtqy naryqty zerttep, zerdelep eksporttyq saıasat ázirleý kerek. О́ńirge kelgen árbir ınvestısııa – tek jańa óndiris pen jumys orny ǵana emes, oblystyń ekonomıkalyq derbestigi men uzaqmerzimdi damýynyń kepili.
Aqtóbe oblysy
