Sımpozıýmnyń maqsaty – ortaǵasyrlyq Saraıshyq qalashyǵynyń tarıhı, saıası jáne mádenı mańyzyn jan-jaqty zertteý. Osy oraıda el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Saraıshyqty saqtaý, jańǵyrtý jónindegi tapsyrmasy ulttyq mádenıet pen tarıhı muraǵa jańa kózqarasty qalyptastyrdy. Ǵalymdar men mamandardyń tyń izdenisine serpin berdi. Ǵalymdardyń ǵylymı tujyrymy men usynystary tarıhı qalashyqty zertteý jáne saqtaý strategııasyn jetildirýge yqpal etedi. Qalashyqtyń aýmaǵynda ǵylymı zertteý júrgizý maqsatynda «Saraıshyq» memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵy» respýblıkalyq memlekettik qazynalyq kásiporny quryldy. Jaıyq ózeniniń jaǵalaýyna taıaý ornalasqan kóne qalashyqty qorǵaý úshin ınjenerlik bekitý sharalary júrgizildi.
«Saraıshyq qalasy – Shyǵys pen Batysty, túrli órkenıet pen mádenıetti toǵystyrǵan asa mańyzdy tarıhı ortalyqtardyń biri. Bul qasıetti meken ǵasyrlar boıy Uly dala tarıhynyń kýási bolyp, Eýrazııa keńistigindegi saıası-ekonomıkalyq jáne rýhanı ómirdiń ózegine aınaldy. Joshy ulysynyń, Noǵaı ordasy men Qazaq handyǵynyń astanasy bolǵan Saraıshyqty qaıta jańǵyrtý jumystaryn júzege asyrý úshin halyqaralyq yntymaqtastyq qajet. Bul rette júrgizilgen jumystar Saraıshyq tarıhynyń jahandyq deńgeıde zerttelip, keńinen tanylýyna múmkindik beredi», dedi Aıbek Sydyqov.
Ortaǵasyrlyq Saraıshyq qalashyǵyn damytý jobasynyń tujyrymdamasyn júzege asyrýǵa baǵyttalǵan 2023–2027 jyldarǵa arnalǵan jospar bar. Osyǵan oraı nysandarda ǵylymı-restavrasııalaý, kóne qalashyqtyń ınfraqurylymyn damytý qolǵa alyndy. «Saraıshyq» sapar ortalyǵy salynyp, jańa ekspozısııalyq zaldar jasaqtaldy. Jyl saıyn arheologııalyq qazba jumysy jańa ádistemelermen, zamanaýı tehnologııalarmen júrgiziledi.
Atyraý oblysy ákiminiń orynbasary Jasulan Bısembıevtiń aıtýynsha, Saraıshyq qalashyǵyn saqtaý maqsatynda Jaıyq ózeniniń jaǵalaýynda uzyndyǵy 1,5 shaqyrym, bıiktigi 3,6 metr bolatyn qorǵanys bógeti salyndy. Qalashyqta arheologııalyq ǵylymı zertteý jumystaryn júrgizýge 2017 jyldan beri oblystyq bıýdjetten udaıy qarjy bólinip keledi. Eki jyl buryn sapar ortalyǵynyń qurylysy aıaqtalyp, eskertkishtiń týrıstik ortalyqqa aınalýyna jol ashyldy.
«Atyraý oblysynda basqa da ortaǵasyrlyq eskertkishter bar. Qazir «Aqtóbe-Laetı» qalashyǵynyń aýmaǵy qorshaldy. Aldaǵy jyly ǵylymı zertteý, restavrasııalaý jáne murajaı ashý jumystaryn júrgizý josparlanyp otyr. Saraıshyq pen Hıýa arasyndaǵy ortaǵasyrlyq kerýen joly boıynda ornalasqan «Taskeshý» kerýen-saraıyn zertteý, restavrasııalaý úshin ǵylymı qujattama ázirlendi. Saraıshyq qalashyǵynyń mádenı, tarıhı, arheologııalyq qundylyqtarynyń jańa qyryn ashý baǵytyndaǵy sımpozıým – halyqaralyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý, ortaq tarıhymyzdy zerdeleý úshin jańa múmkindik», deıdi Jasulan Bısembıev.
«Saraıshyq» memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵy» RMQK dırektory Ábilseıit Muhtardyń aıtýynsha, kóne shaharda tek sáýlet óneriniń ozyq úlgileri, óz dáýirindegi damyǵan órkenıettiń aıqyn belgileri saqtalyp qalǵan. Tabylǵan jádigerler arqyly Eýrazııa keńistigindegi kóne baılanystar men mádenı qubylystardy tanýǵa múmkindik bar.
«Saraıshyq XIII–XVI ǵasyrlarda batys óńirde Uly Jibek jolynyń mańyzdy qalasy bolǵany dáleldendi. Qazba jumysy kezinde Qytaı, Japonııa, Iran jáne Eýropa memleketterimen baılanys júrgizilgenin dáleldeıtin tyń jádigerler tabyldy. Ǵasyrlar boıy qum astynda tabylǵan buıymdar halyqaralyq saýda, mádenıet jáne dıplomatııa ortalyǵy bolǵanyn kórsetedi. Ásirese jaqsy saqtalǵan mádenı qabattar – qazaq tarıhynda erekshe oryn alatyn qalashyqtyń biregeı qundylyǵy. Bul jerden tabylǵan «Han molasy» sekildi arheologııalyq nysandar tarıhymyzdyń tereńde jatqanyn dáleldeıdi», deıdi Á.Muhtar.
Shyndyǵynda, ortaǵasyrlyq Saraıshyq qalashyǵy – kóne tarıhtyń kómbesi. Sol sebepten, jyl saıyn tarıhı mekenge saıahattaıtyn týrıster sany artyp keledi. Máselen, 2023 jyly mýzeı-qoryqqa elimizden 20 412, 253 sheteldik týrıst kelipti. Al bıyl 25 491 qazaqstandyq pen 119 sheteldik saıahatshy ortaǵasyrlyq qalashyqtyń tarıhymen tanysty.
Atyraý oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi basshysynyń orynbasary Saıa Ǵazımovanyń pikirinshe, mýzeı qyzmetkerleri ǵylymı orta jáne memlekettik organdarmen birlesip, Saraıshyqtyń baı murasyn jan-jaqty zertteýdi jalǵastyrǵaly otyr. Qalashyqtyń tarıhy osyndaı aýqymdy ǵylymı alańda talqylanýy zertteý jumysyn jańa beleske kóteredi.
Sımpozýmda ǵalymdar úsh seksııaǵa bólinip, ǵylymı baıandamalar jasady. Máselen, «Ortaǵasyrlyq tarıhı-mádenı muralardy qalypqa keltirý jáne jańartý máseleleri» baǵytyndaǵy seksııada О́zbekstan, Ázerbaıjan, Reseı, Qazaqstan jáne Ýkraına-Qazaqstan ǵalymdary ortaǵasyrlyq qalalar men arheologııalyq nysandardy saqtaýǵa baılanysty pikirlerin bildirdi. Ár eldiń mamandary tarıhı-mádenı muralardy qalpyna keltirý, arheologııalyq zertteýlerdi jetildirý, ortaǵasyrlyq qalalardy týrıstik áleýetpen baılanystyrý jáne saqtaýdyń ınnovasııalyq joldary jóninde tájirıbelerin ortaǵa saldy.
Al «Ortaǵasyrlyq Saraıshyq Qazaqstan jáne shetel tarıhnamasy prızmasynda: jetistikteri men zertteý máseleleri» týraly Qazaqstan, Túrkııa, Reseı, Ázerbaıjan, О́zbekstan elderiniń tarıhshylary, arheologteri, túrkologter men nýmızmattar Saraıshyq pen Joshy ulysy tarıhynyń mańyzdy aspektilerin talqylady. Ǵalymdar ortaǵasyrlyq qala tarıhynyń zerttelýi, derekkózderdiń aınalymy, Altyn orda men Noǵaı ordasynyń saıası-mádenı keńistigi, arheologııalyq keshender, nýmızmatıkalyq materıaldardy, halyqaralyq tarıhnamadaǵy jańa baǵyttar jóninde ózekti máselelerdi kóterdi.
Ǵalymdar baıandamalarynda Saraıshyqtyń Joshy ulysy, Altyn orda jáne jalpy túrki álemi tarıhyndaǵy strategııalyq ári mádenı mańyzyna ekpin túsirdi. Olar tarıhı-mádenı murany saqtaý, jańa derekterdi ǵylymı aınalymǵa engizý, ortaǵasyrlyq qalalardy zertteý úshin yntymaqtastyqty jetildirý qajet dep sanaıdy.
«Tarıhı-mádenı mura obektileriniń ınfraqurylymyn damytý jáne týrıstik aımaqqa aınaldyrý» atty úshinshi seksııada Qazaqstan men baýyrlas Ázerbaıjannyń mýzeı, týrızm jáne ǵylymı zertteý uıymdarynyń ókilderi mádenı mura ınfraqurylymyn damytý, týrıstik áleýetti arttyrý, mýzeı isin jańǵyrtý jáne ortaǵasyrlyq nysandardy týrıstik baǵyttarǵa aınaldyrýdy sóz etti. Saraıshyq pen Atyraý óńiriniń tarıhı-mádenı muralaryn zamanaýı týrızm talaptaryna beıimdeý, ınfraqurylymdy jaqsartý, mýzeı-qoryqtardyń qyzmetin jańǵyrtý, etnomádenı áleýetti tıimdi paıdalaný máseleleri jan-jaqty qarastyryldy.
Atyraý oblysy
