– Memleket basshysy halyqqa Joldaýynda munaı-gaz hımııasy salasyn odan ári damytýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti. Joǵary dárejede qaıta óńdeý óndiristerin keńeıtý úshin Energetıka mınıstrligi naqty qandaı jumystar atqaryp otyr?
– Munaı-gaz hımııasy – elimiz úshin strategııalyq mańyzdy sala. Ol shıkizatty tereń óńdeýdi, joǵary qosylǵan quny bar ónim shyǵarýdy jáne ekonomıkanyń jańa ósim núktelerin qalyptastyrýdy qamtamasyz etedi. О́tken jyly 2030 jylǵa deıingi munaı-gaz hımııasy ónerkásibin damytý týraly Jol kartasy bekitildi. 15 mlrd dollar tartýmen jáne shamamen 20 myń jumys ornyn (onyń 4 myńnan astamy turaqty) qurýmen 6 iri jobany iske asyrý josparlanǵan.
Basym baǵyttardyń qatarynda – býtadıen, polıetılen, karbamıd óndiretin zaýyttardy salý. Ásirese polıetılen óndirý jobasy elimizdiń óńdeý ónerkásibi tarıhyndaǵy eń iri ındýstrııalyq bastamalardyń biri bolýǵa tıis. Sonymen qatar qýattylyǵy jylyna 500 myń tonnalyq polıpropılen zaýyty iske qosyldy. Josparlanǵan munaı-gaz hımııasy jobalarynyń júzege asýy elimizge kómirsýtekterdi tereń óńdeý kólemin aıtarlyqtaı arttyrýǵa, sondaı-aq álemdik munaı hımııa naryǵyndaǵy ornyn nyǵaıtýǵa múmkindik beredi.
– Joldaýda gaz óńdeý zaýyttarynyń qurylysyn jedeldetý tapsyryldy. Osy jobalardyń qazirgi jaı-kúıi qandaı, olar qashan iske qosylady?
– Ishki naryqty tabıǵı gazben qamtamasyz etý – gaz salasynyń basym baǵyty. Bizdiń basty mindetimiz – óz gazymyzdy qaıta óńdeý. Búginde tarıhı aýqymdaǵy jobalar iske asyp otyr. Aıtalyq Qashaǵanda gaz óńdeý zaýytynyń qurylysy júrgizilip jatyr. Onyń qýattylyǵy jylyna 1 mlrd tekshe metr gazdy quraıdy. Sondaı-aq ekinshi kezeń aıasynda qýattylyǵy 2,5 mlrd tekshe metr /jyl GО́Z salý jobasy pysyqtalyp jatyr. Qarashyǵanaqta gaz óńdeý zaýytyn salý jobasy pysyqtalýda. Jańaózen qalasynda qýattylyǵy jylyna 900 mln tekshe metr bolatyn jańa GО́Z qurylysy bastaldy.
Sonymen qatar gazdyń resýrstyq bazasyn keńeıtý jónindegi Jol kartasy iske asyp jatyr, onyń nátıjesinde Rojkovskoe, О́riktaý Shyǵys jáne Anabaı ken oryndary ónerkásiptik paıdalanýǵa engizildi.
Buǵan qosa qatarlyq seriktestermen birge «Beıneý – Bozoı – Shymkent» magıstraldyq gaz qubyrynyń ekinshi jelisi salynyp jatyr. Bıyl uzyndyǵy 300 shaqyrym bolatyn «Taldyqorǵan – Úsharal» magıstraldyq gaz qubyry paıdalanýǵa berildi.
– Elimizdegi jylý elektr ortalyqtarynyń tozýy – memlekettik deńgeıde mán berilip otyrǵan másele. О́tken jyldary bolǵan apattardyń aldyn alý jáne energetıkalyq ınfraqurylymdy jańartý úshin qandaı sharalar qabyldanyp otyr?
– Infraqurylymnyń tozý deńgeıin tómendetý maqsatynda aýqymdy jóndeý naýqany júrgizilip jatyr. Bıyl 10 energııa blogine, 63 qazandyqqa jáne 39 týrbınaǵa kúrdeli jóndeý josparlanǵan. Bul jumys naqty nátıje berýde: 2024 jylmen salystyrǵanda JEO-nyń ortasha tozý deńgeıi 64%-dan 61%-ǵa deıin tómendedi. Bul – energetıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý sheńberindegi jańǵyrtý men jabdyqty jańartý nátıjesi.
Qazir qyzyl aımaqta 10 JEO, sary aımaqta – 17, jasyl aımaqta – 10 nysan bar. JEO-lardy júıeli túrde jańǵyrtý jalǵasa beredi. Maqsat – tozýdy jyl saıyn tómendetý jáne nysandardy qaýipsiz paıdalaný aımaǵyna kóshirý. Túrkistan oblysynda jalpy qýattylyǵy 1000 MVt-ǵa deıingi manevrlik býgazdy elektr stansasynyń qurylysy belsendi júrip jatyr. Sondaı-aq Qyzylordada qýattylyǵy 240 MVt bolatyn jańa JEO-nyń qurylysy aıaqtalyp qaldy. Almatydaǵy jylý ortalyqtary gazǵa aýystyrylýǵa tıis.
– Energetıka jáne kommýnaldyq sektordy jańǵyrtý jónindegi ulttyq joba qalaı iske asyrylady, onyń negizgi basymdyqtary qandaı?
– Elimiz barlyq óńirdi qamtıtyn aýqymdy ulttyq jobany iske asyrýǵa kiristi. 2029 jylǵa qaraı jylý jelileriniń tozý deńgeıin 52%-dan 42%-ǵa, al elektr jelileriniń tozýyn 74%-dan 45%-ǵa deıin tómendetý josparlanyp otyr.
Maqsat – ınfraqurylymdy kezeń-kezeńimen jańartý jáne jylý men elektr energııasymen jabdyqtaýdyń senimdiligin arttyrý. Jalpy qýattylyǵy 7,3 GVt bolatyn generasııa obektilerin salý jáne jańǵyrtýdyń 29 jobasy qarastyrylǵan.
– Elimiz 2060 jylǵa qaraı kómirtegi beıtaraptyǵyna qalaı qol jetkizbek?
– Prezıdent Joldaýynda berilgen tapsyrmalarǵa sáıkes, sonymen qatar eldiń kómirtegi izin tómendetý jónindegi strategııalyq baǵytyn eskere otyryp, energetıkalyq júıeni qamtamasyz etýdiń negizgi sheshimi – taza kómir tehnologııalary negizindegi kómir generasııasyn ári qaraı damytý, sondaı-aq balamaly energııa kózderin (JEK) engizý. Energetıkalyq kómir qory shamamen 34 mlrd tonnany quraıtynyn eskersek, qazba otyndaryn tolyqtaı toqtatý qısynsyz.
Sondyqtan jańa kómir stansalary qorshaǵan ortaǵa áseri mınımaldy, ekologııalyq talaptarǵa saı «taza kómir» tehnologııalary negizinde salynady. Bul baǵyttaǵy jarqyn mysaldar – Kókshetaý, Semeı, О́skemen qalalarynda salynatyn jańa JEO-lar, sondaı-aq Kýrchatov pen Ekibastuzdaǵy jobalar. Munda tútin gazdaryn tazartý júıeleri jáne kómirqyshqyl gazyn ustaý tehnologııalary qoldanylady. Sonymen qatar qoldanystaǵy kómir stansalaryn jańǵyrtý kezinde de taza kómir tehnologııalary engiziletin bolady.
– Aldaǵy jyldary qandaı Jańartylatyn energııa kózderi jobalary iske asyrylady?
– Jańartylatyn energııa kózderi sektoryn damytý belsendi jalǵasyp jatyr. Bul – elimizdiń energetıkalyq transformasııadaǵy mańyzdy baǵyty. Búginde Qazaqstanda qýattylyǵy 3122 MVt bolatyn 156 JEK nysany jumys isteıdi. Bıyl jalpy qýaty 455 MVt bolatyn 9 jańa nysan iske qosylady. Elimiz strategııalyq halyqaralyq ınvestorlarmen belsendi yntymaqtasyp keledi. Olardyń jobalyq portfeli shamamen 5 GVt-ny quraıdy.
2035 jylǵa deıin 8 GVt-dan astam jańa JEK qýattary iske asyrylady. Mysaly, Jambyl oblysynda qýattylyǵy 1 GVt bolatyn iri jel elektr stansasyn salý jobasy júzege asyrylady. Biz Masdar kompanııasymen yntymaqtastyqqa erekshe mán beremiz. Úkimetaralyq kelisimniń jasalýy men ratıfıkasııalanýy bul jobany jedel bastaýǵa ári turaqty iske asyrýǵa tolyq daıyn ekenimizdi kórsetedi.
Áńgimelesken –
Qýat ÁÝESBAI,
«Egemen Qazaqstan»
