Memlekettik basqarýdyń tıimdiligin arttyryp, azamattardyń sheshim qabyldaý úderisine qatysýyna keń jol ashýǵa baǵyttalǵan bastamanyń búgingi betalysy qandaı? Osy saýalǵa jaýap izdegende túrli pikir aldyńyzdan shyǵady. Sarapshylar saılanǵan ákimderdiń 70%-y osy laýazymǵa alǵash ret aıaq basqanyn, olardyń 97%-dan astamy halyqtyń tikeleı daýys berýi arqyly saılanǵanyn, óńirdegi ákimderdiń ortasha jasy 43 jasqa deıin tómendep, jańarǵan kadrlar býyny aıqyn sezile bastaǵanyn alǵa tartady.
Bul rette halyq ózi saılaǵan ákimge senim artyp, jergilikti deńgeıdegi máselelerge belsene aralasý múmkindigi arta túskenin, jańa saılanǵan ákimder ishinde ózin-ózi usynǵan azamattar baryn eskersek, «bılikten tys keletin» tulǵalardyń múmkindigi molaıǵanyn, ákimderge aýyldyq bıýdjetterdiń kirisin kóbeıtý, aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn alýǵa quqyq berý, jergilikti apparatty kúsheıtý sııaqty jańa tapsyrmalar júktelýin oń betburys retinde ataýǵa bolady.
Sol sekildi saıası úderistiń búgingi qarqynyna synı turǵydan qaraıtyn pikirler legi de ara-tura aıtylyp qalady. Pikirlerdiń deni ákimderdi tikeleı saılaý mańyzdy qadam bolǵanymen, olardyń áli de tolyq derbestikke ıe emes ekenin, bıýdjet jáne qarjylyq táýelsizdik tolyq qalyptaspaǵanyn, ákimderdiń jergilikti resýrstarǵa táýeldiligi, óńirlik ákimder men ortalyq bılik arasyndaǵy yqpal syndy máseleler bar. Bul týraly qoǵam belsendisi Nurlan Asqarulynyń pikiri tómendegideı.
«Saılaý aldynda ákimderdiń paıdalanatyn resýrstary men múmkindikteri ashyq bolýǵa tıis. Kandıdattardyń baǵdarlamasyn jarııalaýy, bıýdjettiń qalaı bólinetini naqty kórsetilýi kerek. Azamattyq qoǵam jergilikti monıtorıngti nyǵaıtý maqsatynda turǵyndar ákimderdiń jumysyna tolyq aralasyp, esep talap ete alýy qajet. Bul turǵyda buqaralyq túsindirý jumystary áli de bolsa kemshin. Aýyl turǵyndary ákim saılaý men jergilikti basqarý júıesi týraly tolyq aqparatqa ıe bolǵany jón. Ákimderdi tikeleı saılaý reformasy – jergilikti basqarýdy demokratııalandyrýdaǵy serpindi qadam. Biraq formaldy ózgeristen góri nátıjeniń naqty kórinýi mańyzdy. Aýyl jergilikti damýdyń alańy, ákimniń jumysy saılanýmen ǵana shektelmeýge tıis. Aýyl turǵyndarynyń naqty problemalaryn sheship, ómir sapasyn arttyrǵan ákim – shynaıy jeńimpaz. Mine, osy baǵyttaǵy naqty sheshimder men is-sharalar aýyl ákimderin saıası sýbektiden «qyzmetshi» dárejesine kóterýge múmkindik beredi».
Birqatar sarapshy ákimder saılaýy memleket pen qoǵam arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtýdyń mańyzdy tetigi ári osy arqyly turǵyndar óz eldi mekenderiniń damýyna tikeleı yqpal ete alady dep esepteıdi. Júıe tolyq jolǵa qoıylý úshin ýaqyt kerek.
«Orta Azııa elderiniń ishinde elimiz aýyl ákimderin saılaýdy birinshi bolyp qolǵa aldy. Menińshe, Prezıdent bastaǵan bul reforma birte-birte naqty isimen kóringen jańa saıası kóshbasshylardy halyq aldyna alyp shyǵady. Memlekettik basqarýda tájirıbesi, nátıjesi, jetken jetistigi bar zamannyń jańa kóshbasshylaryn qalyptastyrady. Bul úderis aldaǵy ýaqytta qoǵamdyq sana men saıası mádenıetti múldem basqa satyǵa kóteredi. Halyq sózdiń emes, istiń adamdaryn birden tanıtyn deńgeıge keledi. Soǵan qarap baǵa beriledi. Aýyl ákimderin saılaý reformasy elimizdi satylap ózgertetin, demokratııa qaǵıdattaryn myqtap ornatatyn, eń bastysy, elimizdi sanaly, órkenıetti demokratııaǵa bastaıtyn birden-bir jol bolýy kerek», dep pikir bildirdi saıasattanýshy Baýyrjan Serikbaev.
Ashyq aqparat kózderinde eldegi ákim saılaýlarynyń barysy men qorytyndysyna qatysty tolymdy ári tyń aqparat az. Degenmen birqatar óńirdegi bıylǵy saılaý nátıjelerine qatysty resmı málimetter kórsetilgen. Máselen, Jambyl oblysynda bıyl 38 aýyldyq okrýg ákimi saılansa, olardyń 63,2%-y – bul qyzmetke jańadan kelgender.
«Ákimderdi saılaý arqyly tańdaý kadrlyq áleýettiń artýyna óte úlken áser etedi. Ony Joldaýda Prezıdenttiń ózi de atap ótti. Bizde ákimder korpýsy jańaryp jatyr. Saılanǵan aýyl ákimderiniń 70 paıyzy – buryn-sońdy memlekettik qyzmette istep kórmegen kadrlar. Bıyldan bastap jańa júıege birjola kóship jatyrmyz. Zańnamaǵa jappaı ózgeris men tolyqtyrý engizilmek. Budan bylaı elimizdegi barlyq aýyl-kenttiń, aýdannyń jáne oblystyq mańyzy bar búkil qalanyń ákimderi jergilikti turǵyndardyń tikeleı saılaýy arqyly ǵana qyzmetke keledi. Olardy burynǵydaı oblys basshylary óz betinshe tańdaı almaıdy. Bul, árıne, oń sheshim. Sebebi bul – saıası kózqarasty jandandyrý, saıası modernızasııaǵa demokratııalyq qaǵıdattardy ustanýǵa baılanysty alǵashqy qadamdardyń biri», deıdi zańger Oljas Esenbaı.
О́ńir-óńirde ótken aýdan ákimderin saılaý úderisi halyqtyń senimin nyǵaıtyp, kóńildegi úmitin jaqqandaı. Ákim saılaýyna qatysty aqparattardy saralaı otyryp, Almaty oblysynyń turǵyny Gúljanar Shoıynbekovanyń áleýmettik jelige jazǵan pikirin kózimiz shaldy. Zeınetker bul mehanızmdi quptaıtynyn, osy arqyly ákimdik pen qarapaıym jurtshylyq arasynda berik kópir ornaı túskenin tilge tıek etken.
«Jýyrda bizdiń Raıymbek aýdanyna jańa ákim saılandy. О́z aýdanymyzdan shyqqan isker azamat Dastan Qudabaevty el biraýyzdan qoldap, daýys berdi. Osyndaı mańyzdy sátten shet qalmas úshin men de daýsymdy qostym. Eldiń, jerdiń jaıyn biletin, halyqtyń ómir tynysymen etene tanys adamdardyń el basqarǵany jaqsy ǵoı. Senim artqan azamatymyz kez kelgen máseleni halyqpen aqyldasa otyryp júzege asyrady dep úmittenemin. Árıne, el ishinde túrli pikir aıtyla beredi ǵoı. Keıde el basqarǵan azamattardyń eńbegi kórinbeı jatady. El basqarý – ońaı sharýa emes. Osynyń bárin aýyzbirshilik pen yntymaq, ádildik pen túsinistik bar jerde eńserýge bolady», deıdi G.Shoıynbekova.
Jýyrda Almatyda Parlament Májilisi janyndaǵy Qoǵamdyq palatanyń kezekti otyrysy ótip, «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly» zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy talqylanǵan edi. Atalǵan basqosýda Májilis depýtaty Aıdos Sarym: «Keıingi eki-úsh jylda aýyl, aýdan ákimderin, úlken shahar ákimderin saılaı bastadyq. Olar saıası ómirmen qatar bıýdjettik ómirge aıaq basyp jatyr. Saılanǵan depýtattar men saılanǵan ákim bir-birimen qalaı jumys isteýi kerek? Olardyń halyqqa bergen ýádesi, saılaýaldy baǵdarlamasy bar. Birqatar saılanǵan aýyl, aýdan ákimderin jıynǵa arnaıy shaqyrdyq. Olardyń únin tyńdaý mańyzdy. Aımaqtardyń tynysy keńeıýge tıis. Menińshe, myqty zań osyndaı qatynastardyń negizin jasaıdy. Máselen, aýdandyq, qalalyq, oblystyq bıýdjet qoǵamnyń nazaryndaǵy úlken másele bolýy kerek. Sol kezde jemqorlyq azaıady, talap ózgeredi, sonda ǵana biz osy qazir respýblıkalyq dárejede bolyp jatqan úlken ózgeristerdi aımaqqa jetkize alamyz», dep pikir bildirdi.
Dál osy jıynda Ulttyq ekonomıka vıse-mınıstri Baýyrjan Omarbekov ákimderdiń saılaýaldy baǵdarlamasy men bergen ýádesine qatysty naqty tetikter men jaýapkershiliktiń bolmaýy másele týyndatyp otyrǵanyn aıtqan edi. Zańda usynylǵan tyń ózgerister ózin-ózi basqarý ınstıtýttaryn damytýǵa, bıliktiń ashyqtyǵy men eseptiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan.
Qalaı aıtqanda da, ákimderdi halyqtyń ózi saılaýy – elimizdiń demokratııalyq damý jolyndaǵy mańyzdy betburys. Bul – bılik pen qoǵam arasyndaǵy senimdi nyǵaıtatyn, ashyqtyq pen eseptilikti arttyratyn naqty qadam. Árıne, jańashyl bastama bolǵan soń, júıede birqatar kemshilik pen túzetýdi qajet etetin tustar bar. Degenmen ýaqyt óte kele bul olqylyqtar rettelip, aýyldyq basqarý júıesi shynaıy halyq múddesine jumys isteıtin deńgeıge jetedi degen senim zor.
ALMATY
