Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Manas Mamyruly kórshi О́zbekstannyń qazirgi Naýaı oblysyndaǵy Tamdy jerinde dúnıege kelgen. Týǵan aýylyndaǵy orta mektepti bitirgennen keıin Tashkent qalasyndaǵy Ortalyq Azııa ýnıversıteti fızıka fakýltetiniń ıadrolyq fızıka bólimine oqýǵa tústi. Bul – ótken ǵasyr basynda Orta Azııadaǵy jalǵyz joǵary oqý orny bolatyn. Munda qazaqtyń talaı aıtýly azamattary bilim alǵan.
Ýnıversıtetti aıaqtaǵannan keıin keıipkerimiz Zarafshan qalasyndaǵy ken óndirisine qyzmetke ornalasady. Atalǵan óndiriske sol mańaıdaǵy biraz ken oryndary qaraǵan. Sonyń ishindegi eń úlkeni – Muryntaý kareri. Karer 60-jyldary ashylǵan álemdegi eń iri ken orny sanaldy. 70-jyldary osy ken ornynan 60 tonna altyn óndirilgen.
Onyń aıtýynsha, Tamdy óńirinde qazaqtar kóp shoǵyrlanǵan. Ásirese olardyń deni aýylda turǵan. Kópshiligi osy ken oryndarynda eńbek etipti. Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin biraz qandasymyz atajurtqa oralyp, Temirtaý, Rýdnyı, Stepnogor qalalaryna qonystanǵan. Búginde solardyń kóbi osy shaharlardaǵy ken oryndarynda jumys isteıdi.
70-jyldardyń basynda Muryntaý kareri janynan Gammaaktıvasııalyq taldaý zerthanasy quryldy. Atalǵan mekeme osy tóńirektegi barlyq ken ornyna taldaý jasap, ondaǵy paıdaly qazbalar qoryna zertteý jumystaryn júrgizdi. Zerthana tikeleı Máskeýdegi KSRO Orta mashına jasaý mınıstrligine qarady. О́ıtkeni sol kezeńde odaq kólemindegi altyn, ýran ken oryndarynyń jumysyn osy mınıstrlik qadaǵalaıtyn edi.
«Meniń negizgi mamandyǵym – ıadro-fızık. Sondyqtan «osyndaı zerthana ashylady, oǵan bilikti mamandar kerek» degendi estip, qujatymdy tapsyrdym, – dep bastady sózin Manas aǵa. Mekeme basshylary soǵan mán berdi-aý deımin. Shaqyryp alyp, áńgimelesti. Sóıtip, 1975 jyly zerthanaǵa jumysqa ornalastym. Onda1994 jylǵa deıin istedim. Aldynda ınjener-fızık, keıin aýysym basshysy boldym. Keńes dáýirinde bul zerthananyń aty kóp aıtylmaıtyn. Qupııa sanaldy. Zerthana jumysy 1976 jyly qazan aıynda bastaldy. Ashylýyna Máskeýden KSRO Orta mashına jasaý mınıstrliginiń ókilderi kelip qatysty. Bizdiń mekemede óte tájirıbeli mamandar qyzmet istedi. Onyń ishinde ǵalymdar da boldy. Zerthana qyzmetkerleri osy aýmaqtaǵy ken oryndaryna saraptama jasap, taldaý júrgizdi. Paıdaly qazbalar qoryn anyqtady. Gammaaktıvasııalyq taldaý jasadyq», dedi ol.
Gammaaktıvasııalyq taldaý – ken oryndary men olardy tehnologııalyq óńdeý óniminiń synamasyndaǵy altyn men ilespe elementterdi anyqtaıtyn ádis. Hımııa ǵylymynda árbir elementtiń óz sıpattamasy bar. Máselen, bilikti maman jasandy radıoaktıvtiń qorǵanysy óte kúshti bolatynyn aıtady. Ol arnaıy kamera ishinde saqtalady. Onyń qorǵanys qabyrǵasynyń qalyńdyǵy 4 metr 25 sm. Iаǵnı arasyna qorǵasyn quıylǵan betonmen qaptalǵan. О́ıtkeni radıoaktıvti sáýlege eshkim jaqyndamaıdy. О́te qaýipti. Sondyqtan ol avtomatty jumys isteıdi.
Buǵan deıin altyndy topyraqtan anyqtaýǵa kóp ýaqyt jumsalǵan edi. Aldymen topyraqty un sekildi ábden untaqtaıdy. Oǵan qanshama kúsh pen energııa qajet. Bir jaǵynan, bul úderiske bir jarym táýlik ýaqyt ketedi. Sondyqtan ǵalymdar osy ádisti jetildirýge aıryqsha mán berdi. Ony damytýdyń ǵylymı jolyn izdedi. Buǵan Máskeýdegi Radıasııa ınstıtýty men qazirgi Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy Elektrofızıkalyq apparatýra ınstıtýtynyń ǵalymdary kóp úles qosty. Nátıjesinde, ǵalymdar «Jelilik tezdetkish» qurylǵysyn paıdalanyp, ony atalǵan zerthanada óndiriske qosty. Sonyń arqasynda topyraq quramyndaǵy altyndy anyqtaıtyn aktıvasııalyq taldaýdyń ýaqyty 17-20 sekýndqa deıin qysqardy.
«Bul qurylǵy jumysymyzdy biraz jeńildetti. Ken óndirý kólemi ulǵaıyp, ónim kóbeıdi. Zertteý kezinde Máskeý men Sankt-Peterbýrgtaǵy atalǵan ǵylymı ınstıtýttarǵa issaparmen baryp, ondaǵy ǵalymdarymen birge jumys istedim. Bul mekemelerge bóten adam kirmeıdi. Arnaıy ruqsat qaǵazben ǵana kiresiń. Bizdiń qurylǵymyz ǵylymı jańalyq retinde tanylyp, odaq kóleminde joǵary baǵalandy. Sony jasaýǵa qatysqan 12 adam KSRO Memlekettik syılyǵyna usynyldy. Buǵan bizdiń mekemeden eki qyzmetkerdi engizdi. Bireýi – zerthananyń alǵashqy basshysy Nıkolaı Baroha. Ekinshisi – men. Qalǵan 10 maman – atalǵan qos ınstıtýttyń ǵalymdary. 1984 jyly mártebeli syılyqqa ıe boldyq. Ony bizge Máskeý tórinde sol kezdegi KSRO Ǵylym akademııasynyń prezıdenti, belgili ǵalym A.P.Aleksandrov tapsyrdy. Sol joly bizben birge tehnıka ǵylymynyń basqa salalary boıynsha da birneshe ǵalym osy ataqty ıelendi. Shynymdy aıtsam, qatty tolqydym. Mundaı qurmetke ıe bolamyn dep esh oılaǵan emespin. Buǵan ata-anam, aýyldastarym, áriptesterim erekshe qýandy. Elge kelgennen keıin solardyń basyn qosyp, dastarqan jaıdym. Ásirese mekteptegi alǵashqy muǵalimim Zada apaıǵa Máskeýden sháli ákep berip, ıyǵyna japtym. Soǵan ustazym balasha máz boldy», dedi keıipkerimiz.
Shynynda, keńes dáýirinde toptan ozyp, mundaı mártebeli marapatqa qol jetkizý ońaı bolmaıtyn. Sol kezeńde jalpaq eldi moıyndatyp, KSRO Memlekettik syılyǵyn alǵan qazaqtar sanaýly ǵana. Máselen, ǵylym salasynda bul ataqty áıgili akademık Qanysh Sátbaev, aıtýly ǵalym Ebineı Bóketov, tehnıka ǵylymdarynyń doktory Ǵalym Ábilseıitov, belgili fızık Bela Ahmetova alǵan edi. Al ádebıet salasynda zańǵar jazýshy Muhtar Áýezov, kórnekti qalamger Ábdijámil Nurpeıisov, birtýar aqyn Juban Moldaǵalıev ıelendi.
Manas Mamyruly Gammaaktıvasııalyq taldaý zerthanasynda 20 jylǵa jýyq taban aýdarmaı eńbek etti. Qatardaǵy qyzmetkerden bilikti mamanǵa aınaldy. KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty retinde aıryqsha qurmetke bólendi.
1994 jyly tarıhı otanyna oralyp, Taraz memlekettik ýnıversıteti men Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıtetinde qyzmet istedi. Budan keıin on jyldan asa Almatydaǵy azamattyq avıasııa akademııasynda oqytýshy bolyp, shákirt tárbıeledi. Búginde elordada turady. Japyraǵy keń jaıylǵan irgeli áýlettiń ıesi.
Jaqynda Manas aǵa seńgirli 80 jasqa toldy. Alaıda ol kisini seksendegi qarııa dep aıta almaısyń. Qımyly shıraq, oıy sergek. Áli kúnge deıin kólik tizgindeıdi. Áńgimeleskennen keıin aıaǵyn jyldam basyp, redaksııa aldynda turǵan jeńil kóligine minip, júrip ketti.
