Sý únemdeý mádenıetin nyǵaıtý mańyzdy

Tabıǵı resýrstarǵa, sonyń ishinde sýdy únemdeýge baılanys­ty olqylyqtar da az emes. Muny Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Joldaýynda da synǵa alyp, naqty tapsyrmalar berdi. Osy oraıda Memleket basshysy: «Sý únemdeıtin tehnologııany engizý jumysy baıaý júrýde, naqty nátıje áli joq. Bul jumysqa belgili sheteldik kompanııalardy tartqan jón. Sondaı-aq Qytaıda jasalǵan álemdegi eń ozyq tehnologııalardy satyp alýǵa bolady. Sý tapshylyǵyna baılanysty qıyndyq bolýy múmkin ekeni aldyn ala eskertilip jatady. Soǵan qaramastan, dıqandar sýdy kóp qajet etetin daqyl egýdi azaıtar emes. Tipti egin sýarýǵa qajetti sýdy esh ruqsatsyz, shartsyz buryp alatyn jaıt jıi kezdesedi. Taǵy bir keleńsiz jaǵdaı – «qara naryqtaǵy» sýdy zańsyz satý ıa satyp alý. Quqyq qorǵaý mekemeleri osy máselemen aınalysýy qajet», dedi.

Sýdy ıemdenip, dıqandarǵa, qarapaıym halyqqa saýdalaýdyń aqyry jaqsylyqqa aparmaǵanyn Qyzylaǵashtaǵy tasqyn aıqyndap bergen joq pa? Sýdy satyp, paıda tabamyn degender, eń aldymen, qaýipsizdikke bas aýyrtýǵa tıis. О́ıtkeni elimizdegi sýqoımalary men toǵan, jylǵalardyń basym kópshiligi eskirip, tozǵan. Kúrdeli jóndeýdi, keıbiri tipti qaıta qalpyna keltirýdi qajet etedi.

Prezıdent bıylǵy Joldaýynda Úki­metke sý resýrstarynyń biryń­ǵaı sıfrlyq platformasyn jasaýdy min­det­tep, «sý máselesin sheshý – áleýmettik turaqtylyqty saqtap, ekonomıkany damytýdyń kepili» ekenin eskertti. Ulttyq qaýipsizdiktiń bir kepili – sý salasy. Elimizde osy óris­ti retteý maqsatynda arnaıy Sý kodeksi qabyldandy, tipti mınıstrlik te qu­ryldy. Irge kótergen vedom­stvo­nyń arqalar amanaty aýyr. Eń aldymen elimizde sý mamandary tapshy. Ásirese tirshilik kózine qatysty qońsy qonys­tan­ǵan eldermen araaǵaıyndyqqa júrip, upaıy­myzdy túgendeıtin dıplomat mamandar tipti qat.

«Shyn máninde, sý – strategııalyq mańyzy bar resýrs, sýsyz ómir joq. Sondyqtan bul sala ulttyq sıfrlyq jańǵyrý jumysyndaǵy basty baǵyttyń biri bolýǵa tıis. Sý resýrstarynyń biryńǵaı sıfrlyq platformasyn jasaý kerek. Plat­formada jasandy ıntellekt ne­gizinde jerústi jáne jerasty sýlary týraly málimet jınaqtalady. Sondaı-aq kanaldardyń, sýqoı­malary men bógetterdiń jaı-kúıi jónindegi aqparat bolady. Joba iske qosylǵanda gıdrogeologııa monıtorıngi, ıaǵnı baqylaý jumysyna qatysty másele tolyq sheshimin tabady. Osy jumys Ulttyq sý teńgerimin qalyptastyrý isimen qatar júrgizilýge tıis. Bul – uzaq merzimge arnalǵan sý saıasatyn josparlaýdyń asa mańyzdy tásili. Onsyz bul salaǵa tıisti baqylaý ornatyp, ınvestısııa tartý múmkin emes», degen Memleket basshysynyń tapsyrmasy qanshalyqty oryndalyp jatyr? Prezıdent mindette­mesinen keıin Ulttyq ekonomıka mınıstrligi Tabıǵı monopolııalardy retteý komıteti «tutynýdyń áleýmettik normalaryn» engizdi. Osylaısha, sýmen jabdyqtaý qyz­metine saralanǵan tarıfterdi ózgertti. Naqtyraq aıtqanda, endi 3 tekshe metrge deıin tarıf baǵasy qymbattamaıdy. Al 3-ten asyp, 5 tekshe metrge deıin sý tutynatyndarǵa baǵyttalatyn tarıf quny 20%-ǵa joǵary bolady. 5–10 tekshe metr mólsherinde sýdy qajetsinetinderge tarıf 50%-ǵa joǵary. 10 tekshe metrden kóp sý paıdalanýshylar úshin tarıf 100%-ǵa qymbattaıdy. Endi azamattar úı sharýashylyǵynda sýdy neǵurlym kóp tutynǵan saıy­n joǵary tarıfpen tóleıdi. Tabıǵı monopolııalardy retteý komıtetiniń málimetinshe, «tutynýdyń áleýmettik normalaryn» eskere otyryp, tarıfter elimizdegi sýmen jabdyqtaýshy 63 uıym úshin qaıta qaralǵan. Jańa normalardy engizýdiń tıim­diligi mol deıdi mamandar. Sýdy únemmen tutyný mádenıetin qalyp­tastyratyn mańyzdy qadam sanalyp otyr. Byltyr osy tarıf iske qosylǵan qalalarda sýdy tutyný burynǵydan 8%-ǵa tómen­degen. Esepteý qural­daryn ornatý 4 %-ǵa artty. Byltyr únemdelgen sýdyń mólsheri 1,6 mln tekshe metrge jetken. Bul – Qostanaı oblysyndaǵy Lısakov qalasynyń turǵyndaryna bir jylǵa jetetin sý. Statıstıkalyq derekti sóıletsek, Almaty, Shym­kent qalalary, Aqmola, Túrkis­tan, Ulytaý, Aqtóbe oblystarynda saralanǵan tarıfti engizý tıimdi ekenin kórsetti. Sonyń nátıjesinde 900 mıllıon teńge kóleminde qarajat únem­delip, sý qubyry jelisin jóndeýge jumsalady.

Sýmen jabdyqtaýshy uıymdar­dyń jańa tarıfpen esepteýden túsken barlyq qosymsha qara­jatty ýákiletti organ jelilerdi jóndeý men ınfraqurylymdy jańǵyrtýǵa baǵyttaýdy baqylaýǵa tıis. Qara­jattyń maqsatsyz jumsal­maýyn qadaǵalap, qyzmetterdiń ashyqtyǵy men sapasyn arttyrýdy qamtamasyz etedi. Sý tutynýshy azamattarǵa qaıtpek kerek? Tólemdi durys esepteý úshin jeke sý eseptegish ornatýdyń mańyzy joǵary. Sýdyń mólsheri páterde naqty turatyn árbir adamǵa esepteledi. Artyq tólemes úshin turǵyndar esepteý qurylǵysyn ornatyp, qadaǵalap turǵany jón. Páter tur­ǵyndaryn tirkep, aı saıyn qan­daı mólsherde sý tutynǵanyn jabdyqtaýshy uıymǵa joldaǵan abzal. Únemdeýdi árkim ózinen bastasa ıgi. Eseptegishterdi ornatýdan bólek, ár tutynýshy sýdy kúndelikti tutynǵanda únemdeý erejelerin saqtaýy kerek. «Sýdyń da suraýy bar» degen támsil tegin aıtylmaǵan. Elimizde «kóp tutynsań,  kóp tóleısiń» qaǵıdaty engizilgenin árbir azamat kókeıine myqtap toqyǵanda únemdeý mádenıeti qalyp­tasatyny anyq.

Tirshilik nárin únemdep, tıimdi tutynýǵa qatysty Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstri Nurjan Nurjigitov sýdy únemdeýde rasıo­naldy paıdalanýǵa yntalandyrý maqsatynda tarıftik saıasat qoldanylatynyn aıtty. Májiliste ótken Úkimet saǵatynda mınıstr sýǵa tólenetin tarıftik baǵa aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń túrine qaraı, sharýalardyń tutyn­ǵan kólemine, sýdy únemdeý tehnologııasyn qoldanýdyń retine saı belgilenetinin aıtty.

«Bul bastama sýdy únemdep, tıimdi paıdalanýdy kúsheıtý úshin qolǵa alyndy. Prezıdent sýarmaly jerlerge qajet sýǵa tarıftik saıa­satty jetildirýdi tapsyrdy. Osy­ǵan oraı Ulttyq ekonomıka mınıstrligine sýarmaly jerlerge qajetti sýǵa tarıftik retteý ornatý quzyreti berildi», dedi N.Nurjigitov.

Elimizdegi sý tapshylyǵy máse­lesin depýtattar da árdaıym kóte­rip, túıtkildiń túıinin sheshýdiń mańyzdy ekenin aıtýdaı-aq aıtyp keledi. Jýyrda Májilis depýtaty Erlan Saırov sý tapshylyǵy kóp óńirde aıqyn seziletinin, Batys Qazaqstan oblysynda tirshilik nárin tıimdi paıdalanbaı, osy salaǵa bó­lingen bıýdjet qarjysy orynsyz jumsalǵanyn da synǵa alǵan bolatyn.

Memleket basshysy Joldaýynda sýdy únemdeıtin turǵyn úı-kommý­naldyq sharýashylyǵy salasyna jańa ekologııalyq ári sanı­tarlyq-gıgıenalyq erejeler engizýdi mindettedi. «Turǵyn úı-kom­mýnaldyq sharýashylyǵy salasyn únemshil bolýǵa yntalandyratyn jańa ekologııalyq jáne sanıtarlyq-gıgıenalyq erejeler engizý kerek. Tabıǵı resýrstardy, ásirese sýdy únem­deý mádenıetine kelsek, ol jaǵynan úlken kemshilik bar ekenin moıyndaýy­myz qajet. Iаǵnı atqarylatyn ju­mys shashetek­ten. Bul – azamattardyń, ásirese jastardyń arasyndaǵy túsindirý shara­larynyń, tipti ıdeologııa jumy­synyń jeke bir baǵyty. Biz qazirdiń ózinde sýdyń tapshylyǵyn sezinip otyrmyz. Al ony tutyný mádenıeti tómen», dedi Q.Toqaev.

Qamsyzdyq qashanda qapy qaldy­rady. Sýdy únemdeýdi árkim ózinen bastap, aınalasyna da osy mádenıetti úırete bilse.