Qazanatty izdegen qazaq

Ulttyq at sporty federasııasynyń prezıdenti, «Uly Dala Qyrandary» respýblıkalyq qoǵamdyq áleýmettik-mádenı qozǵalysynyń teń tóraǵasy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, jazýshy Sádibek TÚGELMEN áńgime. – Aldymen, kindik qany­ńyz tamyp, týyp-ósken ól­keńiz týraly aıtyp berseńiz? – Durys aıtasyz, aldymen oqyrmandardy ómir­baıanymmen jáne týyp-ósken aýylymmen, onyń ǵajaıyp tabıǵatymen tanystyra ketýdi jón kórip turmyn. Meniń kindik qanym tamǵan jer, bar qazaqtyń yrysy men berekesi sanalatyn О́r Altaı, Asqar Altaı, asaý Ertis, Erke Ertis óńiri. Uly Otan soǵysynyń jeńispen aıaqtalǵanynyń 10 jyldyǵyn 1955 jyly búkil halyq bolyp atap ótýge ar­nal­ǵan daıyndyqtyń qyzǵan shaǵynda qarapaıym eńbek adamdary «Qyzyl Tý» kolhozynyń jylqyshylar brıgadasynyń brıgadıri Túgel Qumaruly men kolhoz jumysshysy Márııa Túgel kelininiń shańyraǵynda men jetinshi bala bolyp mynaý jaryq dúnıege keldim. Týys-jaqyndarymnyń aıtýynsha, men jaryq dúnıe esigin ashar kúnniń aldynda kórshi áıel bosanyp, úsh qyz týypty. Eń qyzyǵy, Naǵysh tátemiz úsh kún qatarynan tolǵatyp, bosanǵan. Dúnıege úsh egiz qyz ákelgen. Nárestelerdiń bireýi – 20, ekinshisi – 21, úshinshisi – 22 kúni týǵan. Aýylda úsh kún boıy shildehana toıy ótedi. Endi boldy ma degende, tórtinshi kúni 1955 jyldyń 23-aqpanynda men týyppyn. Sonda bizdiń Satyı aýyly atqa miner ul keldi dep qýanyp, bir juma toılaǵan eken. – Astanaǵa kelýińiz, atqarǵan jumys­taryńyz, alǵan áserlerińiz týraly aıtsańyz? – Men Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń ózi tańdap, ózi negizin salyp, ózi irgetasyn qalaǵan jańa elordamyz – Astana qalasyn janymdaı jaqsy kóremin. Osy shaharda meniń de baǵym janyp, juldyzym jarqyrady. Taǵdyrdyń qalaýymen maǵan jańa Astananyń tuńǵysh baspasóz hatshysy bolý baqyty buıyrdy. Birinshi kúnnen bastap 17 jyldyń ishinde ásem qala, ertegi shahar Astanamen bite qaınasyp ketkenmin. Osynda ulymyzdy úılendirip, qyzymyzdy turmysqa uzattyq. Qazir jubaıym Qaıken ekeýimiz olardan 5 nemere súıip otyrmyz. Astana maǵan ádebıet keńistigine jol ashty, qalamger bolyp qalyptasýyma yqpal etip otyr. Qolym qalt etse, qalamymdy alyp Astanaǵa arnalǵan shyǵarmalar jazamyn. Qazir cenimdi áriptesterimmen birigip Astana qalasynyń jáne elimizdiń aqparat keńistiginde óz orny bar «TÚGEL MEDIA» atty qýatty aqparattyq seriktestik ashyp, onyń jumysyn úzbeı júrgizip kelemiz. Birlestik «Qazanat», «Qulynym», «Biz, Astanalyqtar!», «Uly dala qyrandary», «Keremet toı», «Jýrnalıster álemi», «Ulttyq sport» atty jýrnaldardy shyǵarady. Jalpy alǵanda, birlestiktiń quramynda 15 BAQ bar. Osy jýrnaldar, baspasóz klýbtary, gazet, saıttar el egemendigi men Astanaǵa adal qyzmet isteıdi jáne isteı beredi. – Búkil elge málim, el egemendigin alǵan tusta «Qaıdasyń, qazaǵymnyń qazanaty?!», dep, eń alǵash qazanat taqyrybyn qozǵaǵan siz bolatynsyz. Siz shyryldap júrip qoǵam­da «Qazanat» uǵymyn qalyptastyra al­dyńyz. Ol sizge ońaıǵa túsken joq. Qazanat taqyrybyna baılanysty sizdiń adresińizge san alýan pikirler aıtyldy. Bul «mıf» nemese «ózi qazanat degen sóz qaıdan shyqty, Sádibek ony qaıdan aldy» dep baıbalam salýshylar kezdesti. Men oǵan kýámin. Endi osy áńgime týraly óz aýyzyńyzdan estigenimiz durys bolar edi... – Men «Qazanat» sózin eń alǵash ákem Túgelden bes jasymda 1960 jyly estidim. 2004 jyly «Folıant» baspasynan basylyp jaryqqa shyqqan «Qaıdasyń qazaǵym­nyń qazanaty?!» degen kitabymda – «Men qa­zaǵymnyń qazanatyn izdep júrgen janmyn! Qazanat halqymyzdyń qanaty, qorǵany, aıbyny bolǵany ras. Qazanaty bolǵanda halyq qor bolmaǵan. Áıgili fılosof jazýshy aǵamyz Asqar Súleımenov: «Osy basqalar qaıdan jaralsyn, meıli maımyldan bolsyn, shataǵym joq. Dál bizdiń qazaq jylqydan, tulpardan týǵan!», degen edi. Jazýshy sóziniń jany bar. Qazaq – jylqy minezdi, rýhy bıik, Er halyq! Qazanat – qazaqtyń saharasy, Uly dalasynyń ekinshi esimi. Osynshama keń dalany meńgerý úshin, osynshama shalǵaılyqty qaýsyrý úshin tek qazanattyń ǵana jaly men beli, tuıaǵynyń jeli kerek boldy. Bul sózime tarıh – kýá», dep jazdym. Meniń zertteýimde, qazanat – alys joryqtarǵa minetin jaýynger jylqylar, azynaǵan aıǵyrlar! 2006 jyly Keńes Raqyshevpen birge jazyp «Taımas» baspa úıinen úsh tilde jaryqqa shyqqan «Qazanat» kitap-ensıklopedııasy TMD elderi arasynda Máskeý qalasynda ótkizilgen «Kitap óneri» atty bedeldi halyqaralyq baıqaýdyń jeńimpazy bolyp tanyldy. Sol jyly «Qazanat» kitaby elimiz boıynsha jyldyń eń úzdik basylymy retinde tarıhta qaldy. «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt nury – tasysyn» demeı me, bizdiń qazaq. 2004 jyldyń 15 qarashasy kúni jańa elordamyz – Astana qalasynyń Qalıbek Qýanyshbaev atyndaǵy drama teatrynda meniń «Kók kúmbezdi – Astana» – «Astana – gorod solnechnoı mechty» jáne «Qaıdasyń, qazaǵymnyń qazanaty?!» – «Djıgıty ı argymakı Kazahstana» atty qazaq jáne orys tilderinde shyqqan qos kitabymnyń tusaýkeseri ótti. Erteńinde Keńes Raqyshev telefon shalyp, kitapqa baılanysty kezdesýdi qalady. «Aǵa, sizdiń «Qaıdasyń, qazaǵymnyń qazanaty?!» – «Djıgıty ı argymakı Kazahstana» dep atalatyn shyǵarmańyzdy oqyp shyqtym. Maǵan unady. Jaza alady ekensiz. Bul oraıda meniń naqty usynysym bar. Osy taqyrypty odan ári jalǵastyrý qajet sııaqty. Ashyǵyn aıtý kerek, jylqy týraly kóp aıtamyz, biraq bizde bul baǵytta ádebıetter óte az. Tipti, joqtyń qasy deý­ge bolady. Jylqy álemine ar­nalǵan tolyqqandy, úlken ensıklopedııa-kitap shyǵar­saq dep oılaımyn. Sony siz jazsańyz durys bolar edi. Osy taqyrypta jazý sizdiń qolyńyzdan keledi eken» dep tilegin bildirdi. – «Keńes baýy­rym, men jazýǵa daıynmyn. Birinshiden, buǵan kóp izdenip, kóp eńbektený qajet. Ony men óz moınyma alamyn. Ekinshiden, baspahanadan basyp shyǵarý úshin qarajat kerek» degenge, Keńes, basylym shyǵynyn men kóteremin dep nyq jaýap qatty. Keńes Raqyshev sózinde turatyn azamat eken. Aıtqan ýádesin tolyǵymen oryndap shyqty. Qazir bestsellerge aınalǵan «Qazanat» kitap-ensıklopedııasy osylaı ómirge keldi. – Uly Dalamyzdyń dańqty tulpary, nebir ataqty aqyn-jyraýlardyń jyr-dastandaryna arqaý bolǵan Qulagerge eskertkish turǵyzýyńyz ult rýhanııatyndaǵy úlken oqıǵa boldy. Basyńyzdy báıgege tigip, dúnıe-múlkińizdi lombardqa ótkizip, nartáýekelge saldyńyz. Sonymen, lombardqa júginýińizge kim sizdi májbúrledi?! Osyndaı fanatızm nege kerek? Oqyrmandarǵa túsinikti bolý úshin tolyǵyraq aıtyp berseńiz... – Jaǵdaı májbúrledi. Jigittermen aldyn ala keńesken soń, olardyń ýádelerine oraı bul jumysty 2008 jyldyń sońǵy aılarynda bastap kettim. Ideıa maquldandy, jos­par jasalyndy, ondaǵan eskızdiń nusqalary istelindi, oǵan tanymal azamattar qatysty. Belgili arhıtektor Sultan Ilıaev jasaǵan varıantty mınıstr Muhtar Qul-Muhammed basqarǵan memlekettik komıssııa 2009 jyldyń qańtar aıynda bekitti. Biraq eskertkish turǵyzýǵa aqsha bolmady. Ýádelerin úıip-tógip bergen jigitter, daǵdarystyń saldarynan sýy tartylǵan ózenderdegi balyqtardaı qarbalańdap qaldy. Endi qaıttik? Daǵdarysty tossaq, eskertkish salynbaıdy. Sondyqtan, maǵan jigittik nartáýekelge barýǵa týra keldi. Sonyń arqasynda, Qulager eskertkishi mejelengen merziminde salynyp, el aldyndaǵy ýádemdi oryndap shyqtym. – Sáke, siz ulttyq at sporty federasııa­sy­nyń negizin qalaýshy, ulttyq sport túrleri qaýymdastyǵynyń ómirge kelýine uıytqy bolǵan azamattardyń birisiz. Ulttyq at sporty túrleriniń federasııasy qashan quryldy? – Ulttyq sportty damytý el táýelsizdiginiń arqasynda toqsanynshy jyldardyń basynda qolǵa alyna bastaldy. Ony kótergen Aıyp Qusaıynov, Boshaı Kitapbaev, Anatóli Qulnazarov, Saılaý Turyskeldın, Berdibek Saparbaev, Imanǵalı Tasmaǵambetov, Amalbek Tshanov, Serik Úmbetov syndy azamattar. Sonyń arqasynda elimizdiń kóptegen oblystarynda at sporty oıyndary jıi ótkizile bastady. Sol tusta ulttyq ónerge sýsap qalǵan qaýymnyń tamashalaǵany asa bir keremet bolatyn. Degenmen, qaıta túlep jatqan ulttyq oıyndardyń belgili júıesi, bekitilgen erejesi bolmaǵandyqtan, kóptegen olqylyqtar ketti. Aýdaryspaq, kókpar oıyndaryn ótkizýge qarsylar da tabylyp, aıaqtan shalýshylar kóp boldy. Bulaı júre berse, at sporty jastardy qyzyqtyrýdan qala ma dep qoryqtyq. Belgili bir júıe, erejege baǵynbaǵan istiń keteýi ketetinin túsinip, 1995 jyldyń qańtarynda Jastar isi, týrızm jáne sport mınıstrine hat jazdym. Abyroı bolǵanda, bul hat mınıstrliktiń sol kezdegi bólim meńgerýshisi Elsııar Qanaǵatov­tyń qolyna tıdi. Bizderge sol tusta shyn nıetimen kómek jasaǵan Elsııar baýyrǵa áli kúni alǵysymyz sheksiz. Sonymen, meniń hatymnyń negizinde Qılan Nurtazınov, Kendebaı Ábishev syndy birqatar jigitter tize qosyp, aqyrynda ulttyq oıyndar erejeleriniń alǵashqy nusqasyn jazdyq. Sosyn erejeler daıyn bolǵannan keıin 1996 jyldyń 1 naýryzynda Almaty qalasynda tuńǵysh ret qazaq atbegileriniń quryltaı konferensııasyn uıymdastyrdyq. Bul kún – Ulttyq at sporty túrleriniń federasııasy úshin tarıhı data bolyp este qaldy. Al qazir Ulttyq at sporty federasııasy Ulttyq sport túrleri qaýymdastyǵyna aınalyp, ol óz quramyna 27 federasııany biriktirdi. Qaýymdastyqtyń quramynda oblystyq, aýdandyq fılıaldarymyz bar. Qurylǵannan beri júzdegen halyqaralyq, respýblıkalyq, oblystyq, aýdandyq jarystar ótkizdik. Res­pýblıka boıynsha 11 ulttyq sport mektebi, 17 at sportynyń klýbtary men ortalyqtary, 27 ıppodromdar jumys isteıdi. 23 jyldyń ishinde búkil Qazaqstan boıyn­­sha ulttyq sporttyń barlyq túrlerine 18475 ár­túrli jarystar, sharalar, basqosýlar ótki­zilgen. Halyqaralyq «Kókbóri» federasııasyn­ qurdyq. Bul – zor jetistik dep oılaımyn. Qaýym­dastyqtyń quramynda 1 mıllıondaı adamdar bar. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Dastan KENJALIN, «Egemen Qazaqstan».